Przejdź do treści

Gózd Lipiński

    Herb gminy Biszcza.

    Gózd Lipiński

    Powiat: biłgorajski

    Gmina: Biszcza

    Mapa miejscowości

    Miejscowości – część ekspercka

    W świecie cyfrowym

    Patrz: Biszcza.

    Nazwa, przynależność administracyjna

    Wieś w dawnych inwentarzach ordynackich z 1722, 1726 i 1789 r. zapisywana była jako Gozd lub Gozd Potocki [APL AOZ 113, k. 2; 263, k. 1, 4v; 474, k. 1]. Nazwa może wywodzić się od staropolskiego pojęcia „gozd” lub „gwozd”, oznaczającego pustkowie porośnięte zaroślami, bądź też pochodzi od „gwozdowania” czyli palenia się [Rospond 1984, 102].

    Gózd Lipiński, w XVI-XVIII w. wraz z okolicą przynależał do powiatu przeworskiego ziemi przemyskiej. Ta z kolei wchodziła w skład województwa ruskiego [Przyboś 1994, 190; Półćwiartek 2015-2020, 12]. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. wieś znalazła się pod zaborem austriackim. W krótkim czasie kilkakrotnie zmieniała swą przynależność administracyjną. Początkowo, w latach 1773–1775, znajdowała się w okręgu ulanowskim cyrkułu bełskiego (z siedzibą w Zamościu). W 1775 r. władze austriackie dokonały  reorganizacji struktur administracyjnych i wieś znalazła się na obszarze okręgu tomaszowskiego cyrkułu bełskiego (z siedzibą w Zamościu).

    Wjazd do wsi. Fot. Krzysztof Latawiec

    Kolejna reorganizacja nastąpiła w 1782 r. Tym razem Gózd wchodząc w skład okręgu tomaszowskiego znalazł się na terytorium cyrkułu zamojskiego. Taki stan rzeczy przetrwał do 1810 r. Wtedy na mocy traktatu w Schönbrunn z 14 października 1809 r. kończącego wojnę francusko-austriacką cyrkuł zamojski został włączony w skład Księstwa Warszawskiego. W nowej rzeczywistości polityczno-administracyjnej Gózd (noszący wtedy nazwę Gózd Potocki) znalazł się od 1810 r. w gminie dominialnej Potok Dolny w powiecie tarnogrodzkim departamentu lubelskiego. Po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1815 r. osada znajdując się na terenie Gminy Potok Dolny została objęta władzą komisarza obwodu zamojskiego (od 1842 r. naczelnika powiatu zamojskiego) województwa lubelskiego (od 1837 r. guberni lubelskiej). W latach 50. XIX w. doszło to pewnych przekształceń w strukturze gmin na obszarze Ordynacji. Gózd znalazł się w obrębie Gminy Biszcza. W 1864 r. po ogłoszeniu ukazów uwłaszczeniowych przez rząd carski dokonano reorganizacji gmin. Wieś została przyporządkowana do na nowo zorganizowanej Gminy Biszcza [Osiński 2006, 68, 78; idem, 2020, 33]. Od 13 stycznia 1867 r. Gózd Lipiński znalazł się na terenie powiatu biłgorajskiego guberni lubelskiej. Taka przynależność terytorialna przetrwała do 14 września 1913 r. Wtedy ta miejscowość, bez zmiany przynależności gminnej i powiatowej, znalazła się w granicach guberni chełmskiej. Po zajęciu południowych obszarów Królestwa Polskiego przez wojska austro-węgierskie i ukonstytuowaniu się w jesienią 1915 r. zarządu okupacyjnego Gózd Lipiński (władze przywróciły granice podziału administracyjnego gmin i powiatów sprzed wydzielenia guberni chełmskiej w dniu 14 września 1913 r.) wszedł w skład generał-gubernatorstwa lubelskiego [„Dziennik rozporządzeń c. i k. Jeneralnego Gubernatorstwa wojskowego” 1915, nr 1, poz. 1; Ćwik, Reder 1977, 107]. Ten stan rzeczy przetrwał do odzyskania przez Polskę niepodległości. W pierwszych dniach wolności wszedł w skład Gminy Biszcza powiatu biłgorajskiego i województwa lubelskiego (od 1919 r.). 23 marca 1933 r. została ogłoszona ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego. Na jej podstawie wieś stanowiła Gromadę Gózd Lipiński – element składowy Gminy Biszcza [„LDW” 1933, nr 22, s. 361; 1935, nr 30, s. 475]. W czasie okupacji niemieckiej (od 26 października 1939 r. do końca lipca 1944 r.) Gózd Lipiński znajdował się na terytorium powiatu biłgorajskiego dystryktu lubelskiego. Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej przywrócono podział administracyjny sprzed 26 października 1939 r. Taka organizacja przynależności terytorialnej przetrwała aż do chwili likwidacji Gminy Biszcza. 5 października 1954 r. znalazł się w granicach samodzielnej Gromady Biszcza [„DUWRN w Lublinie” 1954, nr 15, s. 59]. Jednak z dniem 1 stycznia 1957 r. został włączony w skład Gromady Harasiuki [„DUWRN w Lublinie” 1957, nr 2, s. 7]. Już z dniem 1 stycznia 1958 r. Gózd Lipiński powrócił do składu Gromady Biszcza [„DUWRN w Lublinie” 1957, nr 11, s. 66]. W grudniu 1972 r. nastąpiło przywrócenie funkcjonowania Gminy Biszcza powiatu biłgorajskiego, na obszarze której znalazła się omawiana miejscowość [„DUWRN w Lublinie” 1972, nr 12, s. 174]. Z dniem 1 czerwca 1975 r. Gózd Lipiński, po likwidacji powiatu biłgorajskiego, znalazł się w granicach województwa zamojskiego. Stan ten przetrwał do momentu wprowadzenia reformy podziału administracyjno-terytorialnego z dniem 1 stycznia 1999 r. Od tego momentu wieś znajduje się na terenie powiatu biłgorajskiego województwa lubelskiego [Dz.U., 1975, nr 16, poz. 91, s. 160].

    Mikrotoponimia

    U schyłku XVIII w. Gózd Lipiński nosił nazwę Gózd Potocki [APL, AOZ, sygn. 471, k. 15v].

    Włościanie po 1864 r. korzystali z uprawnień serwitutowych w okolicznych lasach o nazwach: Pęk, Hajduk, Dąbrowa, Roguźnianka, Radochy, Korlin, Olszynki, Goszczyn, Suszka, Baba, Uchodów, Muszyniec, Lipińskie Górki, Brzozowiec, Borowiec, Turowy Bór i Naklik należących do Ordynacji .

    Antroponimia

    Grunty przed 1864 r. użytkowane były przez włościan noszących następujące nazwiska: Babij, Bazan, Bednarczyk, Budzyński, Bylica, Bziuk, Cech, Ćwikła, Dropec, Fusiarz, Gach, Garbacz, Gol, Golik, Grab, Hanas, Herbstman, Kaniuch, Kassyan, Kmieć, Kobel, Kogudz, Kołodziej, Konieczny, Koperwas, Kotłas, Krasny, Kulanica, Kurek, Lipiec, Leń, Łazorko, Łazowski, Łośko, Olszówka, Ostrowski, Pawelec, Pierścionek, Pintal, Powroźnik, Przytuła, Psiuk, Psuj, Pych, Rożański, Sęk, Sniosek, Szwed, Szyszka, Tutka, Wołoszyn i Zwolak [APL, AOZ, sygn. 2731; sygn. sygn. 3105].

    Na mocy ukazu uwłaszczeniowego z 1864 r. grunty uzyskały następujące rodziny: Bazan (3 właścicieli)), Bednarczyk, Budzyński, Bylica (3), Babiej, Barbacz, Bzdyra, Bziuk, Ćwikła (4), Fusiarz (2), Garbacz, Gerbetman, Gol (3), Golik (3), Grab, Grad, Grum (2), Harasiuk, Kaniuch, Kassjan, Kmieć, Kobel (4), Kogudz (2), Kolanica, Kołodziej (6), Koniecznyj (3), Koperwas, Krasny, Kulnianica (2), Lipiec (2), Liśko, Łazorko, Łazowski, Mateja (7), Olszówka, Pawelec (2), Pierścionek (5), Pintal (2), Powroźnik, Przytuła (3), Psiuk (2), Pych, Rębacz, Rożański, Sniosek, Szyszka, Świderski (2), Tutka (2), Wołoszyn (2), Zanoża i Zwolak (3).

    Tuż przed wybuchem II wojny światowej odnotowano 173 właścicieli domostw, które znajdowały się w rękach osób noszących następujące nazwiska: Babij, Banach, Bazan (2 rodziny), Bednarczyk, Borowiec, Bucior, Budzyński (2), Chmielewski, Choma, Chudy, Czarny, Ćwikła (5), Derylak, Dorocicz, Fusiarz (3), Garbacz (2), Giecko, Goch, Gol, Golik (9), Grab (4), Grabek, Grabjas, Grum, Hanas, Harasiuk, Herbstman (2), Jajak (2), Karp, Klecha, Kmieć (2), Kobel (6), Koguc (4), Kołodziej (4), Konieczny (5), Koperwas (2), Krajmen, Kurzyna, Krasny, Kulanica (2), Kupczak, Lewkowicz, Łaśko (2), Łazorek, Łazowski, Łoś (3), Magoch (2), Martysz, Mateja (9), Matys, Mucha, Niemiec, Olekszyk, Olszówka (4), Ostolski, Ostrowski (2), Pawelec (3), Pawęska (2), Pieczonka (4), Pierścionek (5), Pintal (3), Podpora, Powroźnik (3), Przytuła (5), Psiuk (5), Pukała, Pych, Pyć, Rębacz, Rożański, Słoma, Słoma, Socha, Strug, Surmacz, Szabat, Sztajnkoler, Tutka (3), Tymczak, Wardach, Wawrzak, Wołoszyn (4), Zwolak (7) i Zur [APLOK, AGB, sygn. 78, s. 52–60].

    Archeologia o najdawniejszym osadnictwie

    W trakcie badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1956 odkryto osadę ludności kultury ceramiki sznurowej, na której w trakcie badań ratowniczych odsłonięto kilka jam odpadkowych zawierających fragmenty naczyń ceramicznych i bliżej nieokreślone wytwory krzemienne [Machnik, Potocki 1959, 256]. Kolejny ślad osadniczy wyznacza przypadkowo znaleziona siekiera krzemienna z neolitu (kultura: pucharów lejkowatych lub ceramiki sznurowej) [Głosik 1983, 236, ryc. 13: b]

    Następne materiały uzyskane z 15 stanowisk pochodzą z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP, które dostarczyły źródeł krzemiennych (narzędzia, odpadki powstałe z ich formowania lub napraw, także półsurowiec) oraz ceramicznych (ułamki naczyń) będących pozostałościami po różnych formach osadnictwa pradziejowego i wczesnohistorycznego. Na podstawie ilości i rozrzutu zebranych artefaktów wyróżniono ślady osadnicze (1-3 zabytki z bardzo małej powierzchni) bądź bardziej trwałe struktury osadnicze – siedliska (powyżej 3 znalezisk z większego areału). Prawdopodobnie ślady osadnicze występujące w kontekście trwalszych struktur można utożsamiać z różnoraką aktywnością gospodarczą – związaną z myślistwem, zbieractwem, uprawą pól, hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną czy wędrówkami w poszukiwaniu surowców.

    Zebrane źródła ruchome pochodzą z kilku faz osadniczych. Najstarsze ślady przypisano ludności ze środkowego i późnego neolitu (m.in. kultura: pucharów lejkowatych i ceramiki sznurowej). Parę ułamków naczyń datowano na wczesną epokę brązu (m.in. kultura trzciniecka). Ponadto nie określono chronologii zabytków pozbawionych charakterystycznych cech morfologiczno-technologicznych [NID, AZP obszar 94-81 i 95-81].

    Pierwsza wzmianka o osadzie

    Wieś Gozd powstała w 1574 r. wraz z Potokiem Górnym. Została osadzona przez wójta Kuleńskiej Woli, Józefa Wolińskiego herbu Topór, który jednocześnie był zasadźcą Potoka [Bazan 2003, 170]. Od początku swego istnienia niemal do końca XVII w. wchodziła w skład wójtostwa potockiego, a następnie została bezpośrednio włączona do klucza potockiego Ordynacji Zamojskiej [Orłowski 1963, 31].

    Właściciele

    Gózd powstał w 1574 r. na jeszcze słabo zasiedlonym, lesistym obszarze starostwa krzeszowskiego. Starostą krzeszowskim był wówczas kasztelan sandomierski Hieronim Ossoliński, a po nim w 1576 r. syn Marcin. Po śmierci Ossolińskiego w 1580 r. królewszczyznę krzeszowską uzyskał kanclerz Jan Zamoyski. W 1588 r. za zgodą sejmu otrzymał ją od króla w dziedziczne posiadanie, by w rok później włączyć do świeżo utworzonej Ordynacji Zamojskiej. W jej składzie wieś pozostawała przez następne stulecia.

    W 1601 r. wójtostwo Potok z wsią Gózd kanclerz Jan Zamoyski dożywotnio nadał Pawłowi Piaskowskiemu, „słudze swemu, tak w domu jak i na wojnie doświadczonemu” [Stworzyński 1834, 49]. W 1639 r. dobra te już były w rękach Garczyńskiego, zapewne Samsona lub jego syna Aleksandra, miecznika chełmskiego i starosty rzeczyckiego. Aleksander Garczyński dzierżył wójtostwo jeszcze w 1672 r. [Gliwa 2013, 951]. Wkrótce potem zostało ono zlikwidowane i włączone bezpośrednio do Ordynacji Zamojskiej, nadal jednak było oddawane w dzierżawę osobom prywatnym. W 1722 r. zostało oddany cześnikowi nurskiemu Kazimierzowi Grabińskiemu [APL AOZ 474, k. 1], zaś w 1791 r. dzierżawczynią była Mierzwińska, której przypisuje się sprawny zarząd dobrami potockimi.

    Gózd Lipiński (jako Gost) na mapie von Miega z 1779-1783 – Galizien und Lodomerien (1779–1783) – First Military Survey Arcanum Maps.

    Po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów grunty leżące w Gózdzie nadal należały do Ordynacji (za wyjątkiem tych będących beneficjum cerkwi unickiej). Część z nich (w postaci folwarków) była oddawana w dzierżawę. Pozostałe grunty użytkowali włościanie, którzy w zamian za korzystanie z areału należącego do Zamoyskich byli zobligowani do odrabiania pańszczyzny i płacenia czynszu.

    W marcu 1864 r. została ogłoszona przez rząd carski reforma uwłaszczeniowa. Na jej podstawie 28 marca 1867 r. doszło do powstania w Gózdzie 96 gospodarstw, których pełnoprawnymi właścicielami stali się miejscowi włościanie. Łączna powierzchnia gruntów (1378 mórg i 265 prętów, w tym 1216 mórg i 288 prętów stanowiły użytki rolne) wykorzystana na przeprowadzenie uwłaszczenia pochodziła z areału Ordynacji. Ówczesny ordynat za utraconą nieruchomość otrzymał odszkodowanie w wysokości 8020,33 rubla. Ostatecznie okazało się, że po ponownym wykonaniu pomiarów uwłaszczonych gruntów włościanie otrzymali 1374 morgi i 50 prętów (w tym 1212 mórg i 73 prętów użytków rolnych). Ów nowy stan został zatwierdzony 16 grudnia 1870 r. przez władze rosyjskie. Tym sposobem właścicielami gospodarstw, mającymi powierzchnię od 5 do 18 mórg ziemi, stali się włościanie . Mogli korzystać ze wspólnego pastwiska o powierzchni 232 mórg i 93 prętów przeznaczonego tylko dla gospodarzy z tej wsi. Dodatkowo włościanie uzyskali możliwość wykorzystywania serwitutu leśnego . 12 kwietnia 1930 r. doszło do ostatecznego zniesienia serwitutów leśnych przysługujących właścicielom gospodarstw z Gózda Lipińskiego. W zamian otrzymali 419,73 ha gruntów (361,29 lasu, 25,56 ha pastwisk, 15,68 gruntów ornych, 14,41 ha bagna itd.) [APL, ZTL, sygn. 160; AOZ, sygn. 14703].

    Stosunki etniczne i wyznaniowe

    W czasach staropolskich wieś zamieszkiwana była przez ludność mieszaną wyznaniowo. Większość stanowili katolicy, zaś 1/3 to wyznawcy prawosławia, a od około 1662 r. grekokatolicyzmu.

    Kościół rzymskokatolicki

    W czasach staropolskich w Gózdzie nie wzniesiono świątyni rzymskokatolickiej, a wyznawcy tego obrządku przynależeli do parafii w Potoku Górnym [AAL AKL, sygn. Rep. 60 A204, k. 148]. Wierni Kościoła rzymskokatolickiego w Goździe Lipińskim w XIX w. i w pierwszej połowie XX w. przynależeli nadal do parafii w Potoku Górnym dekanatu tarnogrodzkiego (od 1866 r. dekanatu biłgorajskiego) diecezji lubelskiej. Podczas sporządzania opisu parafii Potok Górny w 1860 r. wykazano w omawianej miejscowości 400 wiernych Kościoła rzymskokatolickiego. Na początku XX w. w Goździe Lipińskim obecnych było 591 katolików. Spis powszechny z 1921 r. wykazał 656 wyznawców Kościoła rzymskokatolickiego.

    Katolicy zostali w 1920 r. włączeni do nowo powstałej parafii w Lipinach dekanatu biłgorajskiego diecezji lubelskiej. Mieszkańcy Gózda Lipińskiego nie mogli pogodzić się z taką decyzją władz diecezjalnych i przez kilka lat starali się usilnie o przywrócenie im przynależności do parafii Potok Górny. Ostatecznie w 1926 r. ich głosy zostały wysłuchane i przywrócono im zwierzchność proboszcza z Potoku Górnego. Opiekę duszpasterską nad nimi sprawowali proboszczowie i administratorzy tej parafii w osobach: Mikołaja Maciejowskiego (1776–1802), Bartłomieja Sobolewskiego (1802–1821), Mateusza Bełcikowskiego (1821–1856), Jana Pawełkiewicza (1856–1857), Tomasza Petrykowskiego (1857–1873), Feliksa Kamińskiego (1873–1876), Franciszka Matrasia (1876–1878), Fryderyka Więckowskiego (1878–1918), Ludwika Kwieka (1918–1920), Józefa Sławińskiego (1920), Jana Szczepana Orła (1920–1924), Antoniego Kimaczyńskiego (1924–1926), Adolfa Netczyńskiego (1926–1936), Błażeja Nowosada (1936–1943), Ludwika Olechowskiego (1944–1945), Franciszka Surtela (1945–1946), Aleksandra Hawryluka (1946–1962), Józefa Walczaka (1962–1971) i Bogusława Wojtasiuka (1971–1989). oraz wikariusze m.in.: ks. Władysław Petrykowski, ks. Józef Waśkiewicz, ks. Aleksander Urban, ks. Stefan Boćkowski, ks. Antoni Czamarski [AAL, KGL, sygn. Rep. 60 B IVb 84; KBL, sygn. Rep. 61 B IVb 51; APL, ASCPRK w Potoku Górnym, sygn. 1–5; AOZ, sygn. 3413, s. 2; APLOK, AGPG, sygn. 2/14, k. 42v–44; APR, ZDP, sygn. 30.25/15051, s. 2; APZ, ASCPRK w Potoku Górnym, sygn. 1–45; Catalogus 1865, 14; Catalogus 1870, 20; Catalogus 1875, 36; Catalogus 1887, 33; Catalogus 1894, 34; Catalogus 1898, 34; Catalogus 1902, 36; Catalogus 1906, 36; Catalogus 1910, 37–38; Catalogus 1914, 30; Catalogus 1917, 30; Catalogus 1919, 25; Catalogus 1920, 70; Catalogus 1928, 43; Catalogus 1929, 51; Spis kościołów 1935, 47; Spis kościołów 1936, 47; Spis kościołów 1937, 47; Spis kościołów 1938, 48; Spis kościołów 1939, 70; Spis kościołów 1948, 161; Spravochnaya, 16; Skorowidz, IV, 6].

    Kościół greckokatolicki

    Tutejsza społeczność wyznająca prawosławie, a następnie (przed 1662 r.) grekokatolicka, została przypisana do parochii (parafii) w Potoku Górnym [Budzyński 1993, 293]. Od 1810 r. wraz z parafią unicką w Potoku Górnym zostali włączeni do unickiej diecezji chełmskiej. Cerkiew unicka w Potoku Górnym w XIX w. funkcjonowała jedynie do 1845 r. Proboszczami tej parafii byli ks. Stefan Sajkowicz (1798–1844) i ks. Antoni Skrobański (1844–1845). Ks. S. Sajkowicz od 1836 r. pełnił również funkcję proboszcza parafii w Lipinach. Prawdopodobnie wierni z racji braku możliwości korzystania z własnej świątyni byli zmuszeni do uczęszczania do cerkwi w Lipinach. W 1842 r. przeszło 25% unitów z parafii potockiej przyjęła prawosławie, co poskutkowało utworzeniem parafii prawosławnej. Pozostali unici, w tym mieszkający w Goździe Lipińskim, zostali włączeni do parafii w Lipinach, gdzie funkcjonowała świątynia pw. św. Dymitra. Uniccy mieszkańcy Gózda Lipińskiego zostali objęci opieką duszpasterską przez ks. Stefana Sajkowicza (1836–1843) i ks. Antoniego Skrobańskiego (1844–1875). Ostatni z wymienionych księży zdecydował się na przyjęcie prawosławia, co miało duży wpływ również na zaakceptowanie przez większość parafian faktu włączenia do struktur rosyjskiej Cerkwi prawosławnej. W połowie lat 60. XIX w. funkcję psalmisty pełnił Bazyli Jaceczko, zaś starostą cerkiewnym był Jan Wołoszyn. Liczba parafian z Gózda Lipińskiego wynosiła 225 osób. W latach 1872 r. parafianie uzyskali dostęp do nowo wzniesionej cerkwi w Lipinach Górnych również pw. św. Dymitra. Inwestycja została przeprowadzona dzięki składkom parafian, jak i finansowemu wsparciu rządu carskiego. Wykonawcą prac budowlanych był Józef Ettinger z Zamościa. Parafia w Lipinach przynależała do dekanatu biłgorajskiego chełmskiej diecezji unickiej. Przy cerkwi unickiej w Lipinach istniał stały etat psalmisty. Tuż przed likwidacją unii (w sierpniu 1873 r.) stanowisko to zajął Stach Partacz [RGIA, fond 821, opis 4, dieło 87, k. 10v, 140dv; dieło 386, k. 2–3v; dieło 387, k. 1–1v; APL, ChWDKP, sygn. 3021; ChKGK, sygn. 227, k. 58v–59, 69v–70; sygn. 237, k. 2–3; KPCh, KV, sygn. 116, s. 64–69; sygn. 187, s. 103; Sęczyk 2022, 303, 453, 574, 586, 731]. Należy zaznaczyć, że niektórzy unici z Gózda Lipińskiego nie pogodzili się z faktem likwidacji Kościoła greckokatolickiego. Tzw. „oporni” po 1875 r. starali się nie uczestniczyć w obrzędach religijnych rosyjskiej Cerkwi prawosławnej, ignorować obowiązujące ich przepisy, jak również nie ulegać środkom przymusu stosowanym wobec nich przez rząd carski. W celu ominięcia stawianych przeszkód udawali się również nielegalnie na teren Galicji w celu np. zawarcia związku małżeńskiego lub zarejestrowania chrztu dziecka. „Oporni” po ogłoszeniu ukazu tolerancyjnego 30 kwietnia 1905 r. dokonali konwersji (przeszło 50 osób) na wiarę rzymskokatolicką. Zostali włączeni w skład społeczności parafialnej Kościoła rzymskokatolickiego w Potoku Górnym [APL, ChWDKP, sygn. 3258; sygn. 5831; ChZD, sygn. 1464; sygn. 4520; sygn. 4788; KGubL, sygn. 3516].

    Kościół prawosławny

    W maju 1875 r. w wyniku likwidacji Kościoła greckokatolickiego miejscowa ludność wyznania unickiego stała się członkami prawosławnej społeczności cerkwi w Lipinach Górnych. Funkcjonowała cerkiew pw. św. Dymitra. W 1877 r. w Goździe Lipińskim odnotowano obecność 288 prawosławnych. Po pięciu latach (1882 r.) zaczęło funkcjonować bractwo cerkiewne kierowane przez proboszcza parafii. W kolejnych dekadach liczba wyznawców prawosławia stopniowo wzrastała. Parafia była uposażona gruntami o powierzchni 127,5 morgi. Jednak w latach 80. XIX w. połowa tego areału została odstąpiona parafii prawosławnej w Potoku Górnym. Posługi duchownej dla wyznawców prawosławia w Goździe Lipińskim udzielali proboszczowie w Lipinach: Antoni Skrobański (1875–1892), Eugeniusz Salwicki (1892–1893) i Jan Turiański (1893–1918). Przy cerkwi lipińskiej istniał również stały etat psalmisty (diaka). Funkcję tę przez 40 lat pełnił Stach Partacz. Funkcję starosty cerkiewnego pełnili m.in. Mikołaj Wołoszyn, Michał Lewkowicz. Funkcję tę przez 40 lat pełnił również Stach Partacz. Na początku 1905 r. odnotowano 362 wyznawców prawosławia. W wyniku ogłoszenia ukazu tolerancyjnego 30 kwietnia 1905 r. stało się możliwe dokonanie konwersji z prawosławia na inne wyznanie. Z tej okazji skorzystało przeszło 50 osób, które nie pogodziły się z faktem likwidacji Kościoła unickiego i przymusowego wcielenia do rosyjskiej Cerkwi prawosławnej. Osoby przeszły do Kościoła rzymskokatolickiego. W 1912 r. odnotowano w Goździe Lipińskim 317 osób wyznania prawosławnego. Późną wiosną 1915 r. większość wyznawców prawosławia z Gozda Lipińskiego zostało zmuszonych do opuszczenia swojego miejsca zamieszkania i udania się na uchodźstwo w głąb Rosji. Ich powrót nastąpił w latach 1918–1923. Należy zauważyć, że nie wszystkim udało się powrócić z uchodźstwa [APL, ASCPG w Lipinach, sygn. 5; ChWDKP, sygn. 1112; sygn. 3021; KGubL, sygn. 4881; KPCh, sygn. 1513; KPCh, KV, sygn. 115, s. 70; sygn. 116, s. 64–69; sygn. 180, s. 90–92; sygn. 182, s. 96; sygn. 183, s. 98; sygn. 187, s. 103, 105; APZ, ASCPP w Lipinach, sygn. 1–37].

    Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w związku z brakiem powołania do życia parafii prawosławnej w Lipinach, wyznawcy tej religii z Gózda Lipińskiego zostali włączeni do społeczności parafii w Kulnie. Pierwszy spis powszechny z 1921 r. wykazał obecność w Góździe 199 prawosławnych, z czego 138 zgłosiło przynależność narodową do Rusinów (Ukraińców). Dopiero w 1925 r. wyrażono zgodę na utworzenie samodzielnej parafii prawosławnej w Potoku Górnym, w zakresie jurysdykcji, w której znalazł się Gózd Lipiński. Posługi duchownej udzielali tamtejsi proboszczowie ks. Paweł Szwajka (1925–1927), Dymitr Pawełko (1927–1939) i Stefan Chalimow (1939–1945). Taki stan rzeczy trwał aż do 1945 r. Większość prawosławnych Ukraińców została deportowana na teren Związku Sowieckiego. Niektórzy uniknęli deportacji dokonując konwersji na katolicyzm [APDLC, sygn. 241; AAL, KBL, sygn. Rep. 61 B IVb 51, k. 199; UWL [1919–1939], WSP, sygn. 483, s. 151–155, 158–159; APLOK, AGPG, sygn. 487, s. 71; sygn. 2/8; Skorowidz, IV, 6].

    Wyznanie mojżeszowe

    Co najmniej od drugiej połowy XVIII w. w Góździe obecni byli nieliczni przedstawiciele narodowości żydowskiej. Inwentarz dóbr z czerwca 1791 r. wspomina obecność Icka Barcego [APL, AOZ, sygn. 2.1.2/471, k. 16v]. Pod koniec pierwszej połowy XIX w. gospodarstwo w Góździe prowadził Lejba Gerbetman. Konsekwencją tego było przydzielenie mu na własność gospodarstwa w czasie realizacji reformy uwłaszczeniowej z 1864 r. Uzyskał on wtedy gospodarstwo liczące prawie 16 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 190, s. 11, 38]. Osoby wyznania mojżeszowego z Gózda Lipińskiego przynależały do okręgu bóżniczego z siedzibą w Krzeszowie. Tamtejsza synagoga była ich świątynią macierzystą. Płacąc składki wspierali finansowo tamtejszą gminę wyznaniową. Na początku XX w. odnotowano obecność 41 osób wyznania mojżeszowego. Spis powszechny z 1921 r. wykazał 31 osób tego wyznania [APKOS, ASCOB w Krzeszowie, sygn. 1–18; Spravochnaya, 16; Skorowidz, IV, 6]. Przed wybuchem II wojny światowej zamieszkiwały tutaj rodziny: Heli Herbstmana, Kielmana Herbstmana, Dawida Krejmena i Manesa Sztajnkolera, łącznie 29 osób. Po wybuchu II wojny światowej nieliczne osoby wyznania mojżeszowego narodowości żydowskiej zostały zmuszone do pobytu w getcie w Krzeszowie, które zostało zlikwidowane na początku listopada 1942 r. Obecne w nim osoby zostały zamordowane w czasie jego likwidacji lub zostały przewiezione do najbliższych obozów zagłady [APLOK, AGB, sygn. 78, s. 54, 59].

    Oświata

    Pierwsza placówka oświatowa w Góździe Lipińskim pojawiła się w 1897 r. Powstała wtedy 1-klasowa szkoła cerkiewno-parafialna z językiem rosyjskim jako językiem wykładowym. Późną wiosną 1915 r. szkoła ta została ewakuowana w głąb Rosji. Podczas okupacji austro-węgierskiej została utworzona w 1916 r. 1-klasowa koedukacyjna szkoła ludowa z językiem polskim jako językiem wykładowym. Ta placówka oświatowa stała się podstawą do przekształcenia jej w 1918 r. w 1-klasową szkołę powszechną. Szkoła ta w okresie międzywojennym przeszła kilka reform strukturalnych. Tuż przed wybuchem II wojny światowej miała status szkoły 2 stopnia 4-klasowej. W czasie okupacji niemieckiej działała polska szkoła ludowa. Od września 1944 r. zaczęła działać szkoła podstawowa 4-klasowa, która w latach 50. XX w. uzyskała status szkoły 6-klasowej a następnie 7-klasowej [APL, KPCh, KV, sygn. 183, s. 93; C. i K. Komenda Powiatowa w Biłgoraju, sygn. 31, s. 35; APLOK, PPRNiUPB, sygn. 2881; sygn. 2896].

    Dane statystyczne, gospodarka w dziejach

    Wieś Gózd alias Gozd nie została uwzględniona w żadnym staropolskim rejestrze poborowym ziemi przemyskiej z 1628, 1658 i 1674 r. Dopiero austriacki spis podatkowy z 1785 r. wymienia ją, wykazując 491 mieszkańców, w tym 310 katolików, 170 unitów i 11 Żydów [Budzyński 1993, 147].

    Miejscowa ludność chłopska tradycyjnie trudniła się rolnictwem, a także zajęciami leśnymi. W 1639 r. wieś należała do wójtostwa potockiego, a włościanie tutejsi odrabiali powinności pańszczyźniane w folwarku w Potoku. Wówczas w Gozdzie istniał jedynie mały młyn nad sadzawką [Stworzyński 1834, 169]. W inwentarzu z 1714 r. odnajdujemy pierwszą wzmiankę o funkcjonowaniu niewielkiego folwarku ze stawami rybnymi funkcjonującym także w Gozdzie [APL AOZ 476, k.1]. W dwanaście lat później obok folwarczku z dworem i dwóch sadzawek, istniały jeszcze browar i winnica czy raczej gorzelnia. W 1729 r. ów browar był już zdezelowany, ale został odbudowany w 1783 r. Ponadto istniała karczma na końcu wsi „ku Babijom”, notowana w 1768 r. jako potrzebująca reperacji, a w 1784 i 1787 jako już w dobrym stanie [Stworzyński 1834, 169-170]. Dawny młynek o jednym kamieniu był w użytkowaniu młynarzy Tarasów [Niedźwiedź 2003, 143]. W 1783 i 1800 r. wieś należała do ordynackiego klucza potockiego [Orłowski 1963, 31].

    W 1864 r. w Góździe Lipińskim istniało 90 domów, w których mieszkało 513 osób. Na początku XX w. odnotowano 96 domów i 978 osób. W 1921 r. w czasie spisu powszechnego funkcjonowało 173 budynków mieszkalnych i 886 mieszkańców. Obniżenie liczby mieszkańców w Góździe Lipińskim było spowodowane udaniem się na uchodźstwo wielu prawosławnych mieszkańców latem 1915 r., którym nie udało się powrócić przed 1921 r. (lub w ogóle nie zdołali powrócić) z Rosji Sowieckiej [Spravochnaya, 16; Skorowidz, IV, 6; Osiński 2006, 78]. Pierwsze lata II wojny światowej również miały wpływ na obniżenie liczby mieszkańców Gózda Lipińskiego. Spis przeprowadzony w marcu 1943 r. wykazał obecność 872 mieszkańców [Amtliches, 36]. W latach 1944–1948 nastąpiło zmniejszenie liczby ludności z powodu deportacji ludności wyznania prawosławnego i narodowości ukraińskiej na teren Związku Sowieckiego, przeprowadzenia akcji „Wisła”, tak jak to miało miejsce w nieodległym od Bukowiny Potoku Górnym [APLOK, AGPG, sygn. 1299, k. 41].

    Głównym źródłem utrzymania ludności było rolnictwo. U schyłku XVIII w. dominowała uprawa zbóż w postaci żyta. W mniejszym stopniu jęczmienia i pszenicy. Ponadto dominowała uprawa gryki. W Góździe uprawiano groch i len. Takie tendencje w rolnictwie dominowały również w XIX i w pierwszej połowie XX w. Również ważną dziedziną będącą źródła utrzymanie mieszkańców tej wsi była hodowla bydła (produkcja mleka) i trzody chlewnej [APL, AOZ, sygn. 471, k. 7; sygn. 8533; sygn. 8534].

    W tej miejscowości oferowano różne usługi związane z rolnictwem. Na początku XX w. działały 2 młyny (wiatraki) [Spravochnaya, 15]. W Góździe zajmowano się również wytwarzaniem alkoholu. Od co najmniej końca XVIII w. istniał tutaj browar będący własnością rodziny Zamoyskich [APL, AOZ, sygn. 471, k. 6]. Notowana jest tutaj również od drugiej połowy XVIII w. karczma [APL, AOZ, sygn. 471, k. 6v]. W latach 40. XIX w. funkcjonowały już 2 szynki oferujące sprzedaż alkoholu [APL, AOZ, sygn. 11100].

    Obiekty kultu religijnego

    Współczesna kapliczka. Fot. Krzysztof Latawiec
    Kościół filialny p.w. św. Michała Archanioła w Goździe Lipińskim. Fot. Krzysztof Latawiec

    Ważne wydarzenia

    Poważne skutki dla mieszkańców Gózda Lipińskiego miały obie wojny światowe. Późną wiosną 1915 r. większość prawosławnych mieszkańców tej miejscowości została przymusowo wysiedlona przez wojska rosyjskie. Namówiono (propaganda rosyjska) i zmuszono (przy użyciu sił wojskowych) do opuszczenia swojego miejsca zamieszkania i udania się na uchodźstwo w głąb Rosji wielu mieszkańców Gózda Lipińskiego, skutkiem czego były zmiany demograficzne i narodowościowo-wyznaniowe w społeczności tej wsi, Należy dodać, że z uchodźstwa nie powrócili właściciele 2 gospodarstw, Antoni Łazorko i Ewa Łazorko [APL, UWL, Wydział Ogólny, sygn. 448; Spravochnaya, 16; Skorowicz, IV, 6].

    Jeszcze większe konsekwencje dla społeczności Gózda Lipińskiego miała II wojna światowa. Obszar wsi znalazł się na terytorium, które zostało poddane eksperymentowi osadniczemu prowadzonemu przez hitlerowskie niemieckie władze okupacyjne. W pierwszych dniach lipca 1943 r. ludność wielu miejscowości na terenie gminy Biszcza poddano pacyfikacji. W dodatku przymusowo wysiedlono ludność narodowości polskiej (w ramach akcji „Werwolf”), która została skierowana do obozów koncentracyjnych i przejściowych. Część mieszkańców została zamordowana lub trafiła do Niemiec na roboty przymusowe [Skakuj 2022, 89–93]. W miejsce deportowanych Polaków władze niemieckie podjęły akcję osiedleńczą ludności narodowości ukraińskiej z obszaru powiatu hrubieszowskiego i tomaszowskiego. Stała się ona celem działań odwetowych polskich ugrupowań partyzanckich Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich w okresie od sierpnia 1943 r. do czerwca 1944 r. [Zajączkowski 2015, 251]. Od sierpnia 1944 r. do lutego 1945 r. miały miejsce wysiedlenia ludności ukraińskiej z gminy Biszcza, w tym z Gózda Lipińskiego, na teren Związku Sowieckiego, analogicznie jak miało to miejsce w sąsiedniej gminie Potok Górny.

    12 maja 1982 r. burza całkowicie zniszczyła remizę strażacką i dokonała spustoszeń w budynkach mieszkalnych i gospodarczych na terenie Gózda Lipińskiego [Bazan 2003, 44].

    Małe ojczyzny – strefa regionalistów

    Współczesność, strategie rozwoju

    Samorząd, organizacje​

    Kościoły i związki religijne​

    Życie kulturalne

    Oświata i szkolnictwo

    Wybitne postacie​

    Rodziny – pamiątki

    Wspomnienia, albumy rodzinne​

    Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa

    Walory turystyczne

    Folklor​

    Miejsca pamięci