Wyhalew

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

Najstarsza zapisana nazwa wsi brzmiała Wiłchy (1570) [Jadczak, Czech, 2011, s. 90]. Później zapisywano ją różnie, m. in.: Wyhalow, Wychalów, Wiłachów, Wygalew, Wyhalew.

Województwo i powiat

Okolice Wyhalewa w XV w. należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w jego ramach do rozległego województwa trockiego. W 1513 r. król Zygmunt I utworzył nowe województwo podlaskie. Interesujące nas okolice znalazły się w jego powiecie brzeskim. Na mocy reform administracyjnych w 1566 r. wydzielono powiaty brzeski, kobryński i kamieniecki, tworząc z nich nowe województwo brzesko-litewskie. Tuż po zawarciu unii lubelskiej Wyhalew na krótko znalazł się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii starosty brzeskiego i wohyńskiego Eustachego Wołłowicza, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należał Wyhalew) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10]. Po ostatnim rozbiorze Polski (1795) miejscowość znalazła się w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej. Po włączeniu do Księstwa Warszawskiego, weszła ona w 1810 r. w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej).

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (od 1912 r. guberni chełmskiej). W latach 1915–1918 r. miejscowość znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego (1919–1939).

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. powróciła do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego, by w 1954 r. wejść w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 znalazła się w obrębie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. leży w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Maroszek, 2013; Wawrzyńczyk, 1951; Mapa, 1803; Ćwik i Reder, 1977].

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekret z 1809 r., wprowadził gminy wiejskie na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, mogący za zgodą władz zwierzchnich wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą w poszczególnych wsiach służyli im sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. Wyhalew należał do gminy Krzywowierzba [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Krzywowierzba, przekształconej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Wyhalew [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. Wyhalew wszedł do gromady Kodeniec [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W 1735 r. w Wyhalewie gospodarstwa posiadali: Semen Wiszniuk, Daniło Kratiuk, Chilimon Kratiuk, Pawluk Stureć, Andruch Wisniczyk, Andruch Zadubiec, Kuźma Wołnysz, Tymosz Wołnysz, Wasko Rykiecki, Semen Daniluk, Naum Kaliszczuk, Kondrat Sagan, Stepan Wiszniuk, Lewko Wawryszuk, Pawluk Petelski, Iwan Struk, Jacko Rykiecki, Petro Rudko, Hordiy Demianczuk, Pawluk Rykiecki, Ilko Tarasyka, Iwan Tarasyka, Denis Łoboda, Melan Łoboda, Pawluk Tarasyka, Chwedor Kaliszczuk, Misko Daniluk, Wasyl Kuszyk, Potap Kuszyk, Iwan Kuszyk, Helimon Kuszyk [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Antoniuk Michaił, Bojba Tatiana, Chilimoniuk Aleksiej, Chilimoniuk Denis, Chilimoniuk Ustin, Dejnek Daniła, Driszczuk Dozija, Duś Kiriła, Grobaruk Iwan, Iwaniuk Paraskowja, Iwanina Andriej, Januszewskij Jołtych, Karpiuk Agafja, Karpiuk Iwan, Karpiuk Stach, Klimczuk Cycylia, Koliszczuk Paraska, Koljało Ułas, Kucharuk Korniła, Łoboda Grigorij, Łoboda Ostap, Łuć Marina, Łuć Niczypor, Makowka Martin, Makuwka Daniła, Moniuch Mełanja, Moniuch Nikita, Niech Stepan, Niech Warwara, Nikoniuk Iwan, Nikoniuk Mitrofan, Oleksiejuk Domina, Otłasiuk Dorosz, Otłasiuk Jewa, Otłasiuk Ostap, Paraciuk Marina, Paszczuk Grigorij, Piłat Agafja, Rudczuk Grigorij, Rudczuk Iwan, Rudczuk Prokop, Rutczuk Fedor, Rykuckij Wasilij, Skrynskij Ignatij, Skrynskij Niczipor, Słyszko Mełanja, Struk Iwan, Struk Kondrat, Struk Semen, Struk Trochim, Taratyta Kiriła, Toratyka Paweł, Trochimiuk Iwan, Wasilczuk Adam, Wasilczuk Andriej, Wasilczuk Jemeljan, Wasilczuk Nikołaj, Wasilczuk Pełagja, Wasilczuk Roman (spadk.), Wasilczuk Stepan, Wasilczuk Stepan, Wawriszczuk Daniła, Wawriszczuk Filip, Wawriszczuk Ganusja, Wawriszczuk Marina, Wawriszczuk Osip, Wawriszczuk Piotr, Wownysz Aleksander, Wownysz Jewdokija, Wownysz Piotr, Zajonc Józefat, Zajonc Oksenja, Załapicz Aleksiej, Zapasa Wasilij [APL, ZTL, sygn. 3308 ].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 2 stanowiska (ślady osadnicze), z których zebrano nieliczne ułamki ceramiki naczyniowej, w jednym przypadku pochodząca z bliżej nieokreślonych pradziejów. Inne fragmenty naczyń są datowane na późny neolit (kultura amfor kulistych), wczesną epokę żelaza (kultura przeworska) oraz okres nowożytny (w zakresie XVI-XIX w.). Ponadto na podstawie przekazu miejscowej ludności uzyskano informację o cmentarzysku szkieletowym (cholerycznym?) [NID, AZP obszar 69-87].

Najstarsza odnaleziona informacja o wsi pochodzi z 1566 r. [DMMI, 1897, t. 1, s. 397–398]. Można przypuszczać, że wieś powstała niedługo wcześniej, po pomiarze starostw królewskich w 1552 r. [AGAD, ML–Transkrypcje, sygn. 213].

Wyhalew przez wieki należał do dóbr wielkoksiążęcych, potem królewskich. W XVI w. należał do starostwa wohyńskiego, potem znalazł się w starostwie brzeskim ekonomii łomaskiej. W okresie rozbiorowym należał do ekonomii krzywowierzbskiej. W 1864 r. ziemia w Wyhalewie stała się własnością uwłaszczonych chłopów [APL OCH, HW, sygn. 2/180].

Zdecydowana większość mieszkańców Wyhalewa była początkowo prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od 1875 r.). Od 1588 r. byli oni wiernymi parafii greckokatolickiej Narodzenia NMP w Kodeńcu [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48; APL, CHKGK, sygn. 360]. W 1875 r. unici z Wyhalewa, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Zdecydowana większość z nich w następnych latach uległa wpływom wschodnim i po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, mieszkańcy Wyhalewa pozostali przy prawosławiu. Świadczy o tym liczba prawosławnych chłopów w 1904 (556) i 1906 r. (555) [APL, KPCH, KV, sygn. 982, 984]. W 1915 r. cerkiew prawosławna w Kodeńcu została zamknięta, a następnie przejęta przez Kościół rzymskokatolicki. Miejscowi prawosławni odzyskali ją w końcu 1939 r. z pomocą okupantów niemieckich, lecz w 1944 r. katolicy ponownie przejęli świątynię. Prawosławni z Wyhalewa po II wojnie światowej zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. W latach 1944–1946, dobrowolnie lub pod przymusem, wyjechało do ZSRR 43 rodziny (149 osób) [APL OCH, PO PUR we Włodawie, sygn. 14; St. Pow. we Włodawie, sygn. 226]. Pozostałych w ramach akcji „Wisła” w 1947 r. wysiedlono na tzw. Ziemie Odzyskane.

Rzymskokatolicki biskup podlaski Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Holi. Istniała ona w latach 1925–1940. W latach 1931–1935 przystąpiły do niej 4 osoby z Wyhalewa [APR w Sosnowicy].

W przeszłości we wsi mieszkało niewielu katolików, należących do parafii rzymskokatolickiej w Opolu (Podedwórzu). W 1905 r. jedynie 11 byłych unitów ze wsi przeszło na katolicyzm [APRO, Liber Conversorum parafii Opole]. W 1919 r. wieś przyłączono formalnie do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. Od 1922 r. katolicy należą do parafii rzymskokatolickiej Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kodeńcu.

W drugiej połowie XIX w. we wsi powstała rosyjska szkoła ministerialna [APL, KPCH KV, sygn. 982]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości dzieci z Wyhalewa chodziły do szkoły w Kodeńcu lub Krzywowierzbie.

W 1792 r. w Wyhalewie mieszkało 258 osób [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474]. Według wykazu z 1827 r. w Wyhalewie znajdowało się 59 domów zamieszkiwanych przez 331 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 260]. W 1864 r. egzystowały w nim 363 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi było już 580 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 100 budynkach zamieszkiwały 402 osoby. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 20, prawosławne – 321 i mojżeszowe – 61 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 386 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. miejscowość liczyła 274 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Wyhalewa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa i gospodarki leśnej. W 1566 r. w Wyhalewie było 17 gospodarstw (po włóce pola i pięciu włókach łąk). Ich posiadacze m. in. płacili z włóki czynszu 6 groszy, beczkę żyta (10 groszy), gęś, kury, jaja (lub 4 półgrosze), niewody (2 grosze), zapewniali stacje (3 półgrosze) i odrabiali tłoki (12 groszy). Razem dawało to 66 groszy rocznie [DMMI, 1897, t. 1, s. 397–398]. Podobne obciążenia wsi zapisano w lustracji starostwa wohyńskiego z 1570 r. [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 18]. W 1735 r. Wyhalew, który należał do klucza krzywowierzbskiego, obejmował 17 włók, w tym półtorej włóki trzymał wówczas Tchórzewski. Chłopi użytkowali 2 i 1/8 włóki ciągłej (pańszczyźnianej) i 3 i 1/16 włóki czynszowej, reszta była opuszczona. We wsi było 31 osad, odrabiających dwa dni pańszczyzny tygodniowej. Obowiązywało ich też m.in. dziakło, tj. czynsz, opłaty w naturaliach [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461]. W 1792 r. we wsi było już 55 gospodarstw, odrabiających pańszczyznę sprzężajną (dwa dni tygodniowo) lub pieszą (dzień lub dwa tygodniowo) [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474]. W 1852 r. chłopi z Wyhalewa zostali oczynszowani. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 57 gospodarstw mających po ok. 21–28 mórg oraz osadę szkolną i pastwisko (342 morgi). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 1612 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 3308], jednak nie uzyskali żadnych praw serwitutowych. Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. We wsi od wieków istniała karczma.

W miejscowości do niedawna można było natknąć się na drewniane chaty o konstrukcji zrębowej, kryte słomianą strzechą, z połowy XIX w. [Jadczak, Czech, 2011, s. 217]. Na terenie wsi zachował się też wiatrak kozłowy z połowy lat trzydziestych XX w. [Jadczak, Czech, 2011, s. 217].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

***

W latach międzywojennych powstała kooperatywa „Dobrobyt” w Wyhalewie [KAP, 1930, s. 538].

***

W okresie II Rzeczypospolitej Wyhalew był silnym ośrodkiem ruchu komunistycznego i ukraińskiego. Dużą rolę w tym odegrał poseł na sejm pochodzący ze wsi Stefan Makówka. W 1925 r. powstała w Kodeńcu filia ukraińskiego towarzystwa „Ridna Chata” [Jadczak, Czech, 2011, s. 68–69].

***

30 sierpnia 1944 r. wyznaczono pierwszy powojenny kontyngent dla Wyhalewa, m.in.: żyta – 65,8; pszenicy – 1,1; jęczmienia – 0,55 i owsa 26,9 ton [APL OCH, Akta Gminy Krzywowierzba, sygn. 8].

***

We wrześniu 1944 r. w skład komisji reform rolnych GRN w Krzywowierzbie weszli m.in. Maksim Kucharuk i Jan Pucharski [APL OCH, Akta Gminy Krzywowierzba, sygn. 8].

***

W 1946 r. jedna rodzina prawosławna ze wsi uzyskała zwolnienie z ewakuacji do ZSRR, w wyniku aktywnej działalności w szeregach MO, UB, a kolejne trzy rodziny w związku z aktywnością w PPR [APL OCH, St. Pow. we Włodawie, sygn. 226].