Stępków

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

W przeszłości posługiwano się wariantami nazwy: Stampkow (1432), Sthępkow (1564). Nazwa została sklasyfikowana jako dzierżawcza, od nazwy osobowej ‘Stępek’. Ta z kolei pochodzi od apelatywu ‘stąpać’ bądź ‘ustąpić’ [Kosyl, 1974, t. 2, s. 383].

Województwo i powiat

Stępków od swojego powstania do 1795 r. należał do Korony Polskiej. W wieku XV należał do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazł się w nowoutworzonym województwie lubelskim i powiecie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, lecz nie kolidował on z dotychczasowym podziałem. Stępków podlegał komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej [Mapa, 1803]. Po włączeniu do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego w województwie podlaskim (od 1837 r. w guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1912–1915 była w powiecie radzyńskim guberni lubelskiej. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) wieś należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu radzyńskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekret z 1809 r. wprowadził gminy wiejskie na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, mogący za zgodą władz zwierzchnich wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą w poszczególnych wsiach służyli im sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Krzywowierzba, a po 1850 r. przeszła do gminy Dębowa Kłoda [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś stała się siedzibą gminy Przewłoka, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Stępków, do której należały Stępków Szlachecki „A”, „B”, „C” wieś oraz Piotrówek Kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. weszła w skład gromady Plebania Wola [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64], a w 1960 r. włączono ją do gromady Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W końcu XIX w. we wsi występowały m.in. następujące nazwy terenowe: Grabki, Pod Borkiem, Pod Dębową Kłodą i Pod Sowinem [APL OCH, HW, sygn. 2/506].

W 1658 r. we wsi mieszkali i posiadali grunta szlachetnie urodzeni: Jan Schab, Wojciech Abram, Gabriel Wsiebor, Zygmunt Jędrzejowicz Stępkowski, Jan Niewęgłowski, Sebastian Kuczabski, Jan Stępkowski Jędrzejowic, Kazimierz Dąbrowski, Wawrzyniec Górecki, Kazimierz Grabowski, Maciej i Stanisław Stępkowscy [Szaflik, 1961, s. 100]. W 1674 r. wśród mieszkającej we wsi szlachty wymieniono: Kazimierza Grodzickiego, Jana Góreckiego, Jakuba Góreckiego, Tomasza Góreckiego, Annę Niewęgłowską, Karola Strykowskiego, Annę Soborową, Stefana Stępkowskiego, Mateusza Stępkowskiego, Sebastiana Kuczabskiego, Jana Tchórzewskiego, Katarzynę Kuczabską, Katarzynę Grzybowską, Alberta Myckiego, Jana Kadłubowskiego, Pawła Stępkowskiego, Floriana Kuchowskiego, Andrzeja Niewęgłowskiego, Kuczyńskiego bez imienia, Marianne Wierzbowską, Piotra Przegalińskiego, Mikołaja Stępkowskiego, Stanisława Paszkowskiego, Bartłomieja Kaznowskiego, Adama Tchórzewskiego, Tomasza Kamieńskiego, Panią Krasuską, Jakuba Stępkowskiego, Łukasza Goreckiego, Mateusza Grucholę, Stanisława Woyżkowskiego, Andrzeja Wągrowskiego i Stanisława Kasprowskiego [AGAD, ASK I, sygn. 162 – Rejestr pogłównego woj. lubelskiego z 1674, s. 68–69].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Borysiuk Josef, Budzinskij Andriej, Ciok Aleksandr, Coil Paweł, Dymowskij Michaił, Kopiec Piotr, Stawskij Leon, Zielkowskij Stanisław [APL, ZTZL, sygn. 3284].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2002 odkryto 20 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów. Inne fragmenty naczyń są datowane ogólnie na neolit, epokę brązu, także wczesną epokę żelaza (młodszy okres przedrzymski), średniowiecze (w tym XIV-XV w.) oraz okres nowożytny (w zakresie XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 70-85].

W 1432 r., przy wytyczaniu granic między Ostrowem i Sowiemigłowami wymieniono też Stępków [ZDM, V, 1394].

Wieś w latach 1432–1462 należała do Abrahama z Stampkowa [ZDM, V, 1394; KzL, 5, 61–71; SHGL, 221]. W 1456 r. Maciej ze Stępkowa zapisuje żonie Stachnie 20 grzywien posagu i tyleż wiana na Stępkowie [KzL, 4, 192; SHGL, 221]. Wspomniana Stachna wymieniana była też w latach 1461–1462 [KzL, 5, 284–301]. W 1456 r. wspomniany był Marcin ze Stępkowa, w latach 1457–1465 Przybysław-Przybko ze Stępkowa, w latach 1457–1462 Urszula siostra Przybka i księdza Mikołaja, żona Andrzeja z Kopiny. W 1457 r. doszło do sprzedaży ojcowizny w Stępkowie Stanisławowi Domańskiemu z Domanina. W 1462 r. wymieniony został ksiądz Mikołaj brat Przybysława. W 1531–1533 wspomniano jeszcze Stanisława Stępkowskiego „Kanię” mieszkającego we wsi [SHGL, 222]. W 1512 r. król Zygmunt I zezwolił Stanisławowi Kuropatwie na wykupienie dóbr królewskich z rąk Stępkowskich [MRPS, IV, 1809]. Wydaje się więc, że była to królewszczyzna użytkowana przez Stępkowskich, która miała wrócić do domeny monarszej. Nie wiemy, czy doprowadzono wykup do końca, czy dotyczył on tylko jakiejś części wsi, gdyż przedstawiciele Stępkowskich nadal występowali we wsi. W 1531 r. wspomniany Stanisław Stępkowski, który płacił podatek od jednego łanu ziemi. W 1626 r. dziedzicami we wsi byli: Anna Stępkowska (Marcinowa), Walenty Ścibor Stępkowski, Szymon i Marcin Stępkowscy oraz Piotr Stępkowski [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 26]. Utrzymali się oni także w czasie wojen z polowy XVII w., gdy wieś została spustoszona przez żołnierzy polskich pod wodzą Krzysztofa Czerkasa. W 1663 r. wśród właścicieli wymieniono Bartosza Kaznowskiego, Jerzego Waleckiego, Bernarda Strykowskiego i Kazimierza Dąbrowskiego, Gabriela i Stefana Stępkowskiego i Jana Niewęgłowskiego [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14v–15]. Na podstawie rejestru pogłównego z 1674 r. można przyjąć, że we wsi swoje działy mieli przedstawiciele rodzin: Grodzickich, Goreckich, Niewęgłowskich, Strykowskich, Soborow, Stępkowkisch, Kuczabskich, Tchórzewskich, Grzybowskich, Myckich, Kadłubowskich, Kuchowskich, Kuczyńskich, Wierzbowskich, Przegalińskich, Paszkowskich, Kaznowskich, Kamieńskich, Krasuskich, Grucholskich, Wojtkowskich, Wągrowskich, Kasprowskich [AGAD, ASK I, sygn. 162 – Rejestr pogłównego woj. lubelskiego z 1674, s. 68–69]. W 1676 r. wymieniono licznie zamieszkującą wieś szlachtę: Jana Goreckiego z rodziną, Tomasza Goreckiego z rodziną, Kazimierza Grodzickiego z rodziną, Jana Nowickiego z rodziną, Karola Strykowskiego z rodziną, Gabriela Stępkowskiego z rodziną, Stefana Stępkowskiego z rodziną Mateusza Stępkowskiego z rodziną, Krzysztofa Kuczabskiego z rodziną, Jana Tchorzewskiego z rodziną, Zygmunta Stępkowskiego z rodziną, Jana Kadłubowskiego z rodziną, Pawła Stępkowskiego z rodziną, Andrzeja Niewęgłowskiego z rodziną, Stanisława Paszkowskiego z rodziną, Tomasza Kamińskiego z rodziną, Jakuba Stępkowskiego z rodziną, Łukasza Goreckiego z rodziną oraz Panią Mariannę Grocholską i Panią Zuzannę Wojtkowską [ŹD, t. 15, s. 37a–38a].

W XVIII w. wieś znajdowała się w posiadaniu rodziny Gołembiewskich. Początkowo Marcina i Wawrzyńca a następnie Franciszka, który był właścicielem przynajmniej jej części. Na początku XIX w. Stępków był podzielony na dwa majątki. Pierwszy z nich należał do Jana i Franciszki Gołembiewskich, którzy jego części kupili w 1801 r. od Zarzyckich, Tchórzewskich i Gołembiewskich, kolejną część Jan otrzymał w spadku po ojcu Marcinie. W 1829 r. na przymusowej licytacji sądowej majątek ten nabył Piotr Zawadzki. W 1854 r. kupił go Stanisław Zawadzki, a w 1856 r. Henryk Rulikowski. W 1859 r. dobra kupiła Kornella, żona Michała Wojakowskiego, która w 1872 r. dokonała ich parcelacji.

Drugą część Stępkowa skupili w swoich rękach Michał i Ewa Roszkowscy (do 1821 r.). Potem majątek odziedziczyły ich dzieci: Feliks, Antoni, Jan, Barbara po mężu Telatycka i ich dziadek Stanisław Gąsowski. W 1862 r. majątek kupił Grzegorz Łączyński. W 1875 r. w spadku przejęli go: Eugenia, Lucyna, Leon Grzegorz, Helena, Bronisław i Stanisław Łączyńscy. W latach 1878 i 1882 r. właścicielem jego części został Feliks Rotengruber. Jedną część rozparcelował on, a drugą w sprzedał on Stepanowi Dołbniakowi [APL OCH, HW, sygn. 2/505, 2/506, 6/18].

Przez wieki rzymscy katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela w Parczewie. W 1787 r. W 1787 r. w spisie ludności diecezji krakowskiej we wsi wykazano 182 osoby wyznania katolickiego i 33 narodowości żydowskiej [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257].

W 1875 r. unici z Stępkowa, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, wszyscy prawosławni, czyli kilkunastu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie [APL, KPCH, KV, sygn. 986, 1003].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczniowie ze Stępkowa uczęszczali do szkoły w Plebaniej Woli [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 6]. Potem we wsi powstała 2-klasowa szkoła powszechna, do której w 1930 r. uczęszczało 141 dzieci [Szkoły, 1933, s. 175].

W 1531–1533 wspomniano jedynie o mieszkającej we wsi szlachcie bez kmieci [SHGL, 222]. W 1676 r. wymieniono 52 mieszkające we wsi osoby pochodzące w zdecydowanej większości ze szlachty (właścicieli wraz z rodzinami) [ŹD, t. 15, s. 37a–38a]. W 1787 r. w spisie ludności diecezji krakowskiej w Stępkowie wykazano katolików: 60 mężczyzn i 70 kobiet oraz 16 dzieci powyżej 7 roku życia i 36 poniżej tego wieku. Odnotowano też Żydów: 10 mężczyzn, 9 kobiety, 3 dzieci powyżej 7 roku życia i 10 poniżej tego wieku. Podano też, że we wsi znajdowała się jedna osoba powyżej 80 roku życia [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. Według wykazu z 1827 r. w Stępkowie znajdowały się 44 domy zamieszkiwane przez 215 osób [Tabella miast, 1827, t. 2]. W 1864 r. mieszkały tu 242 osoby [APL, BKSW, sygn. 4], a w 1887 r. już 404 osoby [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 87 budynkach egzystowało 448 osób. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 436, prawosławne – 2 i mojżeszowe – 10 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 520 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w miejscowości odnotowano 383 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Wieś miała charakter typowo rolniczy, choć jej właściciele należeli do szlachty zagrodowej i prawdopodobnie sami w większości użytkowali swą ziemię. Szlachta stępkowska uprawiała pola szerokie na zaledwie 2–3 pokosy, ale za to bardzo długie. Niektórzy z nich mieli pola bardziej prostokątne, zwano je „mieszczkie” i miały być wydzielone z dóbr królewskich. Charakterystyczna miała być też zabudowa tej wsi. Stodoły stawiano „na górce” a domy skierowane były do siebie wzdłuż krętej drogi, w dolinie rzeki płynącej od strony Lasów Parczewskich [Jadczak, Czech, 2011, s. 85]. W 1626 r. we wsi były działy Anny Stępkowskiej (Marcinowej) obejmujący 1 półłanek i zagrodę z rolą, Walentego Ścibora Stępkowskiego – 1 łan co sam orze, Szymona i Marcina Stępkowskich, którzy mieli części z których pobór zapłacił Paweł Stępkowski. Wydaje się, że ich części obejmowały w sumie 2 łany. Z kolei Piotr Stępkowski oddał pobór ze swej części i potomków zamarłego Jakuba Kaznowskiego razem z dwu łanów [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 26]. W 1663 r. wieś była nadal podzielona między kilku właścicieli. Część Bartosza Kaznowskiego wraz ze swymi cząstnikami obejmowała łan roli i zagrodę bez roli. Część Jerzego Waleckiego, Bernarda Strykowskiego i Kazimierza Dąbrowskiego to półłanek osiadły i zagroda z rolą. Dział Gabriela i Stefana Stępkowskich wraz ze swymi cząstnikami to łan ziemi podobnie jak ten Jana Niewęgłowskiego też trzymany wraz z cząstnikami [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14v–15].

W czasie wojen połowy XVII w. we wsi zjawił się oddział wojskowy pod dowództwem Krzysztofa Czerkasa i nie bacząc, że to wieś szlachecka najechał ją. Uboga szlachta broniąca dobytku została pobita i ograbiona. Szlachciankę Reginę Piotrowską jeden z oficerów Jan Niewęgłowski „w gębę pięścią bijąc, o ziemię kilka razy za włosy porwawszy uderzył, one zbił i skrwawił i pewnie by ją zabieł, gdyby nie samsiady i dzieci jej niewzratowali, gdy na niej na ziemi leżącej popadali, której się ledwo jako natenczas ciężarnej dotarli”. Podobny los spotkał też inne szlachcianki stępkowskie, które żołnierze „bili i sromocili”. Postrzelili wówczas też Wojciecha Stepkowskiego, a dom Jerzego Chmielowskiego spalili [Szaflik, 1961, s. 57, 100–101].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w dwóch częściach Stępkowa uwłaszczono 4 gospodarstw mających od 5 do 19 mórg. Kolejne niewielkie kawałki ziemi dostało 4 chłopów w oparciu o prawo z 1864 r. Chłopi uzyskali praw serwitutowe do wypasania bydła na gruncie dworskim [APL, ZTL, sygn. 3284].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracowali: bednarz S. Ciok, cieśla Wyszyński, kowale F. Olędzki, P. Zając, wyrób masła A. Nid, działała też Spółdzielnia Mleczarska [KAP, 1930, s. 515–516].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

***

W sierpniu 1944 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali m.in.: Franciszek Wyszyński i Franciszek Zwoiński ze Stępkowa a nowym sołtysem wsi został Józef Szyszkowski [APL OCH, Akta Gminy Dębowa Kłoda, sygn. 94].

***

W 1947 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali Franciszek Wyszyński i Franciszek Zwoiński ze Stępkowa [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].