Plebania Wola

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

W przeszłości posługiwano się też nazwą Ostrów (1401) [SHGL, 170], 1432 oraz 1544. W 1563 r. użyto nazwy Ostrówek. Między 1564 a 1580 wieś zmieniła nazwę na Plebania Wolya i tak określano wieś konsekwentnie w XVII–XX w. [Osady zaginione, 1986, s. 105–106]. Plebania Wola (18 razy – XVI–XX), Wola Plebania (7 – XVI–XVII), Plebańska Wola (2 – XVII), Ostrów (2 – XV–XVI), Ostrówek (2 – XVI). Nazwa złożona wywodząca się z przynależności do dóbr kościelnych. Apelatyw plebani tj. „należący do plebana” i wola, czyli osada otrzymująca wolności [Kosyl, 1974, t. 2, s. 304]. Z kolei Ostrów to określenie wyspy porosłej roślinnością lub pole położone między łąkami i rowami [Kosyl, 1974, t. 2, 288]. Wola nazwa kulturowa oznaczająca uwolnienie jakiejś osady, wsi lub kolonii na pewien czas od podatków, czynszów, pańszczyzny; także osada, wieś, kolonia uwolniona od tych świadczeń [Kosyl, 1974, t. 2, s. 441].

Województwo i powiat

Plebania Wola od swojego powstania do 1795 r. należała do Korony Polskiej. W wieku XV należała do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazła się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, lecz nie kolidował on z dotychczasowym podziałem. Plebania Wola podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej [Mapa, 1803]. Po włączeniu do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1912–1915 była w powiecie radzyńskim guberni lubelskiej. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) wieś należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu radzyńskiego. Od 1944 r. ponownie była w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 funkcjonowała w województwie bialskopodlaskim. Obecnie znajduje się w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. opisywana miejscowość była siedzibą gminy Plebania Wola [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś znalazła się w gminie Dębowa Kłoda, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Plebania Wola, do której należały Plebania Wola wieś, Pokarczemna osada, Borki kolonia, „Niwki” majątek państwowy [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Plebania Wola (razem z wsiami Białka i Stępków) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. włączono ją do gromady Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.03.2026) częścią składową wsi są Borki [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Wieś miała powstać na wyspie określanej jako Ostrów na rzece Konotopa milę od Parczewa [SHGL, 170]

Z okresu sporów chłopów z plebanem parczewskim w końcu XVIII w. znamy kilku mieszkających we wsi gospodarzy: Jana Przekorę, Stanisława Cherę, Grzegorza Kosika i Kazimierza Banacha [Szaflik, 1961, s. 83; Jadczak, Czech, 2011, s. 83].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Banach Anton, Banach Maciej, Banach Piotr, Banach Walentij, Cepilinskij Maciej, Czech Adam, Czech Iwan, Czech Maciej, Czech Michaił, Czech Osip, Czech Stanisław, Czech Wikientij, Czech Wojciech, Domanskij Aleksander, Dudzinskij Iwan, Dudzinskij Paweł, Dudzinskij Wojciech, Ganeckij Wikientij, Jagiełło Andriej, Jagiełło Iwan, Jakowieckij Andriej, Kirowa Maria, Kozik Iwan, Kruk Maciej, Kunasiuk Iwan, Kusmier Margarita, Lewczynskij Wojciech, Łukasiewicz Anton, Markowskij Franc, Nowickij Stanisław, Orłowskij Stanisław, Osipiuk Foma, Panasiuk Michaił, Pawłowskij Franc, Pawłowskij Michaił, Przekorzynskij Iwan, Puła Adam, Puła Andriej, Puła Ignatij, Puła Iwan, Puła Martin, Puła Michaił, Puła Paweł, Puła Wojciech, Romanowskij Wojciech, Sadura Iwan, Smolenskij Osip, Sokołowskij Andriej, Sokołowskij Paweł, Tchórz Anton, Tchórz Franc, Tchórz Iwan, Tchórz Margarita, Tchórz Martin, Tchórz Michaił, Tchórz Wojciech, Tchórz Wojciech, Tyszkiewicz Grigorij, Tyszkiewicz Kasper, Tyszkiewicz Osip [APL, ZTL, sygn. 3263].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2002 odkryto 10 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów. Inne fragmenty naczyń są datowane na epokę brązu (brak uściślenia), wczesną epokę żelaza (kultura łużycka), średniowiecze – wczesne (bliżej nieokreślone) i późne (XIV-XV w.) oraz okres nowożytny (w zakresie XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 70-85].

W 1401 r. król Władysław Jagiełło nadał kościołowi w Parczewie wyspę Ostrów na rzece Konotopa, milę od Parczewa [AS, II, 85]. W kolejnych latach wytyczano granicę ze Stępkowem, Sowinem, aż wreszcie w 1546 r. Mikołaj Wysociński z Piczkowic (obecnie Stara Wieś w pow. lubelskim), pleban w Parczewie lokował wieś na wyspie Ostrów [SHGL, 170]. Między 1564–1580 zmieniono nazwę wsi na Plebania Wola [Osady zaginione, s. 106].

Plebania Wola od początku istnienie była własnością parafii rzymskokatolickiej w Parczewie. W 1564 r. starosta parczewski odebrał plebanowi parczewskiemu 1/3 wyspy [Osady zaginione, 1986, s. 106]. W 1864 r. znaczna część gruntów we wsi stała się własnością uwłaszczonych chłopów, a resztę przejęło państwo rosyjskie.

W 1787 r. w spisie ludności diecezji krakowskiej, w którym uwzględniono razem Makoszkę i Plebanią Wolę wykazano zdecydowaną większość zamieszkujących je katolików (127 osób) i jedynie 8 Żydów [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. Katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela w Parczewie].

W 1875 r. unici z Plebaniej Woli, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, nieliczni we wsi prawosławni w całości przeszli na katolicyzm [APL, KPCH, KV, sygn. 986]. Prawosławni po II wojnie światowej w większości zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. W ramach akcji „Wisła” wysiedlono ich na tzw. Ziemie Odzyskane.

W 1564 r. we wsi wykazano 2 kmieci i 2 komorników. Z kolei w 1674 r. miała liczyć 90 mieszkańców [AGAD, ASK I, sygn. 162 – Rejestr pogłównego woj. lubelskiego z 1674, s. 69]. W 1787 r. w spisie ludności diecezji krakowskiej w Makoszce wraz z Plebanią Wolą opisanych razem wykazano katolików: 71 mężczyzn i 70 kobiet oraz 29 dzieci powyżej 7 roku życia i 57 poniżej tego wieku. Wykazano też Żydów: 2 mężczyzn, 2 kobiety, 3 dzieci powyżej 7 roku życia i 1 poniżej tego wieku [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. Według wykazu z 1827 r. we wsi Plebania Wola znajdowało się 46 domów zamieszkiwanych przez 238 osób [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1864 r. egzystowało tu 285 osób [APL, BKSW, sygn. 4], a w 1887 r. już 407 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 61 budynkach zamieszkiwało 366 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. żyło tu 503 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. miejscowość była zamieszkana przez 236 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Wieś miała typowo rolniczy charakter, choć z racji bliskości rzeki pewną rolę odgrywała hodowla ryb. W 1626 r. mieszkańcy wsi obrabiali 3 łany [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 24]. Podobnie jak w 1663 r. [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14].

Los jej mieszkańców uzależniony był od decyzji właścicieli i sytuacji losowych. Bez wątpienia ciężkim okresem dla nich, jak i ludności całego państwa był kryzys z połowy XVII w. wywołany wojnami i towarzyszącymi im epidemiami. Nastąpiło wówczas powszechne ubożenie ludności niemal wszystkich warstw społecznych. Przez te tereny od 1648 r. ciągnęły kolejne oddziały wojskowe, angażowane w tłumienie powstania Chmielnickiego na Ukrainie. Następne rekwizycje – szwedzkie, siedmiogrodzkie czy moskiewskie pogłębiały tylko ogólną sytuację. Nie lepiej zachowywały się też oddziały polskie czy litewskie. W 1658 r. w tej wsi wyznaczono miejsce postoju chorągwi królewskiej rotmistrza Morzkowskiego. Żołnierze nie otrzymali żołdu i dlatego starali się wymusić utrzymanie na okolicznej ludności. Chłopom zabierali zboże, kury, gęsi, konie i krowy. Wyegzekwowano też 180 zł w gotowiźnie. Ogólnie szkody oszacowano na kwotę 300 zł, co wówczas było sumą dość pokaźną. Wkrótce do wsi przybył inny oddział pod wodzą Karpowskiego i dokonał rekwizycji bydła prosto z pola, wyprzęgając woły z zaprzęgów. Żołnierze ci przebywali we wsi przez 10 tygodni i dokonali strat szacowanych na 1000 zł. W tym zabrali 11 sztuk bydła z folwarku i 40 stanowiących własność chłopską. Po nich przybywały kolejne oddziały dokonując rekwizycji i zniszczeń. W tym chorągiew starosty parczewskiego, która rekwizycjami inwentarza wymuszała kolejne okupy, gdy ich nie otrzymali sprzedawali zwierzęta, uzyskując w ten sposób gotówkę. Straty wyceniono na 400 zł. W 1658 r. pojawiła się jeszcze chorągiew dowodzona przez Stefana Raszewskiego, która wyrządziła szkody szacowane przez chłopów na 150 zł [Szaflik, 1961, s. 55–57].

W 1747 r. wykazano tu 3 łany ziemi uprawnej [APL, KgL, RMO, ks. 304, k. 75]. W 1780 r. we wsi rozpoczął się spór pomiędzy proboszczem Szymonem Kozickim a chłopami o wysokość ich świadczeń. Wygrali go w sądzie chłopi, ale już w 1787 r. wybuchł na nowo [Aleksandrowicz, 1964, s. 52]. Spór oparł się o sąd królewski, gdyż według chłopów, mimo iż jest to własność kościelna, to kiedyś wieś należała do króla. Na czele gromady wiejskiej stali Jan Przekora i Stanisław Chera, którzy uzyskali gwarancję bezpieczeństwa w sądzie królewskim. Ksiądz jednak, nie zważając na nie, chciał pojmać obu przywódców, by wymusić uległość. Musieli się oni ukrywać. Zastraszona wieś się podzieliła i część chłopów na czele z Grzegorzem Kosikiem i Kazimierzem Banachem poszła na ugodę z plebanem, uzyskując szereg zwolnień od świadczeń. W spór wmieszał się monarcha, zakazując plebanowi odwoływania się do sądów kościelnych. W kolejnych latach odbywały się kolejne rozprawy i powoływano komisje do przeprowadzenia wizji lokalnych. Ostatecznie 20 maja 1783 r. sąd królewski zakazał księdzu podwyższania danin i powinności oraz stosowania kar cielesnych wobec chłopów. Ten korzystny wyrok zapewnił względny spokój zaledwie na kilka lat i w 1788 r. wybuchł na nowo i nie zdołano go rozstrzygnąć aż do końca istnienia państwa zrobili to dopiero austriaccy zaborcy [Szaflik, 1961, s. 81–88; Jadczak, Czech, 2011, s. 82–83]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 58 gospodarstw mających po ok. 10 mórg oraz pastwisko (5 mórg). Dodatkowo w oparciu o prawo z 1865 r. uwłaszczono jedną osobę, która otrzymała 1,5 morgi. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 550 mórg ziemi, jednak nie uzyskali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3263]. Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami.

***

Pomnik ku czci ofiar pacyfikacji z 1944 roku – na kamiennej płycie, ufundowanej przez władze samorządowe i mieszkańców Gminy w 2014 r., wyryto nazwiska 39 mieszkańców Plebaniej Woli i Makoszki, schwytanych podczas pacyfikacji wsi i zabitych w wyniku egzekucji przeprowadzonej 22 lipca 1944 r. w Krężnicy Jarej (zob. hasło Krężnica Jara) oraz wszystkich, którzy stracili życie w wyniku wojny.

***

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

W ramach operacji antypartyzanckiej o kryptonimie Cyklon prowadzonej przez Niemców w lasach parczewskich w dniach 15-21 lipca 1944, specjalny oddział korpusu tzw. kałmuków dokonał pacyfikacji wsi Plebania Wola oraz Makoszki. Zatrzymano łącznie 60 mężczyzn, których wywieziono do Parczewa, a stamtąd do Krężnicy Jarej. Podczas transportu część pojmanych zbiegła. Na terenie Krężnicy Jarej 22 lipca 1944 Niemcy dokonali egzekucji 22 zatrzymanych w obu wsiach.