
Pachole
start
Powiat: parczewski
Gmina: Dębowa Kłoda
Mapa miejscowości
end
Miejscowości – część ekspercka
W świecie cyfrowym
Patrz hasło: Dębowa Kłoda.
Nazwa, przynależność administracyjna
W przeszłości posługiwano się różnymi wariantami nazwy: Paszki, Pachule. Nazwa Pachole pochodzi od nazwy osobowej/przezwiska Pachol [NMP, 2008, t. 9, s. 263].
Województwo i powiat
Okolice Pachola w XV w. należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w jego ramach do rozległego województwa trockiego. W 1513 r., gdy król Zygmunt I utworzył województwo podlaskie okolice wsi znalazły się w powiecie brzeskim. Na mocy reform administracyjnych w Wielkim Księstwie Litewskim w 1566 r., z dotychczasowego województwa podlaskiego wydzielono powiaty brzeski, kobryński i kamieniecki, tworząc z nich nowe województwo brzesko-litewskie. Tuż po zawarciu unii lubelskiej, w roku 1569, m. in. Pachole na krótko znalazło się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii starosty brzeskiego i wohyńskiego Eustachego Wołłowicza, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należała także wieś Pachole) do województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10]. Po ostatnim rozbiorze Polski (1795) miejscowość znalazła się w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej. Po włączeniu do Księstwa Warszawskiego, weszła ona w 1810 r. w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim. Po utworzeniu Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej).

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (od 1912 r. guberni chełmskiej). W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego (1919–1939).

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. powróciła do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 znajdowała się w obrębie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. leży w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Maroszek, 2013; Wawrzyńczyk, 1951; Mapa, 1803; Ćwik i Reder, 1977].
Gmina
Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Krzywowierzba, a po 1850 r. do gminy Kodeniec [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś ponownie weszła w skład gminy Krzywowierzba [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Pachole [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. włączono ją do gromady Kodeniec [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].
Mikrotoponimia
W połowie XIX w. we wsi występowały następujące nazwy terenowe: Długie, Gniewowo, Kodeńska, Kutowica, Morgi, Pieczyska, Przerostki, Przydateczki, Przydatki, Przytoki, Sadek, Siedliska, Syrbałek, Szostaki, Szrednie, Tałachów Bagien, Zagumieniak, Zarczyce [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 772].
Antroponimia
W 1735 r. w Pacholu gospodarstwa posiadali: Marciska wdowa, Matiy Marcus, Chonko Wok, Matiy Boyba, Panas Boyba, Hryc Trociuk, Kiryło Chlibiuk, Hryc Pradiuk, Pukiesz (?), Hryć Joszczuk, Soltan Kipa, Iwan Joszczuk, Hawryło Konaszczuk, Ułaz Konaszczuk, Fedor Semeniuk, Ułaz Kosciuczuk, Wasko Doskosz, Olexi Weremczuk, Dmitruk Ilczyna, Kaluk Stumski, Wawrys Hlibiuk, Wasko Prystupa, Jarmosz Makaruk, Maxym Trociuk, Łukian Synczek, Iwan Chlebiuk [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461].
W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Bojba Klim, Buńko Jezufrozyna, Chleb Agafja, Chleb Isaak, Chleb Iwan, Chleb Jakim, Chleb Jakow, Chleb Miron, Chołod Miron, Danilczuk Marina, Gapun Andriej, Garasimiuk Adam, Gierasimiuk Anton, Gierasimiuk Iwan, Gierasimiuk Semen, Gołod Fedor, Gołod Nester, Gołod Timofiej, Greś Paweł, Ilczina Agafja, Ilczina Andriej, Ilczina Maksim, Joszczuk Piotr, Juchimiuk Michaił, Kiriczuk Iwan, Kisiel Adam, Martiszuk Maksim, Mikitiuk Jakow, Minczuk Iwan, Nikoniuk Denis, Nikoniuk Milian, Nikoniuk Sawelij, Panasiuk Paraskowja, Paraciuk Paraskowja, Paszczuk Anna, Paszczuk Jelena, Ponasiuk Roman, Prodyszczuk Konstantin, Prodyszczuk Timofiej, Proszczuk Jakow, Punda Feodor, Rudczuk Adam, Rudczuk Natalja, Saczuk Siergiej, Tureniec Ustim, Zając Onufrij, Zapasa Bartosz [APL, ZTL, sygn. 3360].
Archeologia o najdawniejszym osadnictwie
W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1993 odkryto 11 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów. Inne fragmenty naczyń są datowane na wczesną epokę żelaza (okres rzymski) oraz ogólnie na późne średniowiecze i okres nowożytny [NID, AZP obszar 69-86].
Pierwsza wzmianka o osadzie
Najstarsza odnaleziona informacja o wsi pochodzi z 1566 r. [DMMI, 1897, t. 1, s. 397–398]. Można przypuszcza, że wieś powstała niedługo wcześniej, po pomiarze starostw królewskich 1552 r. [AGAD, ML – Transkrypcje, sygn. 213].
Właściciele
Pachole przez wieki należało do dóbr wielkoksiążęcych następnie królewskich. W XVI w. należało do starostwa wohyńskiego, potem znalazła się w starostwie brzeskim ekonomii łomaskiej. W okresie rozbiorowym należał do ekonomii krzywowierzbskiej. W 1864 r. ziemia w Pacholu stała się własnością uwłaszczonych chłopów [APL OCH, HW, sygn. 2/180].
Stosunki etniczne i wyznaniowe
Początkowo zdecydowana większość mieszkańców Pachola była prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od 1875 r.). Od 1588 r. byli oni wiernymi parafii greckokatolickiej Narodzenia NMP w Kodeńcu [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48; APL, CHKGK, sygn. 360]. W 1759 r. w Pacholu było 40 domów unickich liczących, ok. 307 wiernych zdolnych do spowiedzi [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48]. W 1846 r. we wsi w 43 domach żyło 317 unitów [APL, CHKGK, sygn. 360]. W 1875 r. unici z Pachola, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Zdecydowana większość z nich w następnych latach uległa wpływom wschodnim i po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, niewielu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie. Liczba prawosławnych chłopów między 1904 a 1906 r. spadła z 438 do 388 [APL, KPCH, KV, sygn. 982, 984]. W 1915 r. cerkiew prawosławna w Kodeńcu została zamknięta, a następnie przejęta przez Kościół rzymskokatolicki. Z pomocą okupantów niemieckich w końcu 1939 r. prawosławni odzyskali cerkiew w Kodeńcu. W 1944 r. katolicy ponownie przejęli świątynię. Prawosławni w większości po II wojnie światowej zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. Część z nich w latach 1944–1946 dobrowolnie lub pod przymusem, wyjechało do ZSRR, w tym w czerwcu–lipcu 1946 r. – jedna osoba [APL OCH, PO PUR we Włodawie, sygn. 14; St. Pow. we Włodawie, sygn. 226]. Kolejną część w 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wysiedlono na tzw. Ziemie Odzyskane.
Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Holi. Istniała ona w latach 1925–1940. W latach 1931–1935 przystąpiła do niej 4 osoby z Pachola [APR w Sosnowicy].
W dawnych czasach we wsi mieszkało niewielu katolików, należących do parafii rzymskokatolickiej w Opolu (Podedwórzu). Dopiero w 1905 r. 127 byłych unitów, przeszło na katolicyzm [APRO, Liber Conversorum parafii Opole]. W 1919 r. wieś przyłączono do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. Od 1922 r. katolicy należą do parafii rzymskokatolickiej Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kodeńcu.
Oświata
W drugiej połowie XIX w. we wsi powstała rosyjska szkoła cerkiewno-parafialna [APL, KPCH KV, sygn. 982]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Pacholu działała 4. klasowa szkoła powszechna, obejmująca tylko tę wieś. Później uczniowie z Pachola uczęszczali do szkoły w Kodeńcu [Szkoły, 1933, s. 175].
Informacje statystyczne, gospodarka w dziejach
W 1792 r. w Pacholu mieszkało 215 osób [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474]. Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 46 domów zamieszkiwanych przez 210 osób [Tabella miast, 1827, t. 2]. W 1864 r. egzystowało tu 287 osób [APL, BKSW, sygn. 4], a w 1887 r. już 407 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 69 budynkach zamieszkiwało 325 osób. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 142 i prawosławne – 183 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 442 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. miejscowość była zamieszkana przez 128 osób [https://www.polskawliczbach.pl].
Zdecydowana większość mieszkańców Pachola na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa i gospodarki leśnej. W 1566 r. w Pacholu (Paszkach), było 15 gospodarstw (po włóce pola i pięciu włókach łąk). Jedna włóka pola – wójta – była wolna, dwie były bojarskie, posiadacze pozostałych płacili z włóki czynszu 12 groszy, oddawali dwie beczki owsa (lub 20 groszy), beczkę żyta (10 groszy), wóz siana (albo 5 groszy), gęś, kury, jaja (lub 4 półgrosze), niewody (2 grosze), zapewniali stancje (3 półgrosze) i odrabiali tłoki (12 groszy). Razem dawało to 97 groszy rocznie [DMMI, 1897, t. 1, s. 396]. Podobne obciążenia wsi zapisano w lustracji starostwa wohyńskiego z 1570 r. [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 18]. W 1735 r. Pachole, które należało do klucza krzywowierzbskiego, obejmowało 15 włók, w tym włóki ciągłe (tj. pańszczyźniane) – 2 i 1/4, włóki czynszowe – 2 oraz 10 i 3/4 włók opustoszałych. We wsi było 25 osad, odrabiających dwa dni pańszczyzny tygodniowej. Obowiązywało ich też m.in. dziakło, czynsz, opłaty w naturaliach [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461]. W 1792 r. we wsi było już 45 gospodarstw, w tym 28 odrabiających pańszczyznę sprzężajną (dwa dni tygodniowo) i 16 – pieszą (dzień lub dwa tygodniowo) [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474]. W 1852 r. chłopi z Pachola zostali oczynszowani. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 45 gospodarstw mających po ok. 20–24 morgi oraz pastwisko (318 mórg). W oparciu o prawo z 1865 roku uwłaszczono 6 niewielkich osad (po 1,5 morgi). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 1500 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 3260], nie uzyskali jednak żadnych praw serwitutowych. Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. We wsi od wieków istniała karczma.
Zabytki i obiekty przyrodnicze
***
Mogiła Powstańców Styczniowych – miejsce upamiętniają 2 krzyże i ufundowany przez mieszkańców Gminy pomnik z 2006 r. W 2015 r. przy Mogile ustawiono tablicę informacyjną. Według niej w zbiorowym grobie spoczywają uczestnicy największej bitwy Powstania Styczniowego 1863 r. na terenie Ziemi Parczewskiej, stoczonej 18 listopada 1863 r. przez połączone siły Karola Krysińskiego i Walerego Wróblewskiego z Rosjanami. W starciu miało zginąć aż 160 Rosjan, podczas gdy straty powstańców wyniosły 16 zabitych i 40 rannych [por. Bieleń, 2023, s. 258-259].

***
Pomnik pamięci zamordowanych w 1942 roku – ma postać głazu zaopatrzonego w tablicę zawierającą nazwiska 5 mieszkańców wsi, zastrzelonych przez Niemców za udzielanie pomocy partyzantom.

***
Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

Ważne wydarzenia
***
W sierpniu 1942 r. w Pacholu ukrywało się trzech „partyzantów”, którym pomagali mieszkańcy. Po kilku dniach przyjechała ekspedycja niemiecka, z rzekomymi partyzantami, którzy wskazali osoby, które im pomagały. Sześciu z nich skazano na śmierć. Ostatecznie zginęło pięciu: Jan Karpiuk, Jakub Tureniec, Franciszek Hołod, Mark Sawczuk i Jan Marciszuk. Szóstego rannego Bazylego Jaszczuka celowo nie zastrzelił jeden z Niemców [Jadczak, Czech, 2011, s. 112].
***
30 sierpnia 1944 r. wyznaczono pierwszy powojenny kontyngent dla Kodeńca, m.in.: żyta – 93,3; pszenicy – 1,55; jęczmienia – 0,775 i owsa 37,0 ton [APL OCH, Akta Gminy Krzywowierzba, sygn. 8].
***
We wrześniu 1944 r. w skład komisji reform rolnych GRN w Krzywowierzbie weszli m.in. Jan Struk i Dmitrij Gleb z Pachola [APL OCH, Akta Gminy Krzywowierzba, sygn. 8].
***
W 1946 r. jedna rodzina prawosławna ze wsi uzyskała zwolnienie z ewakuacji do ZSRR, w wyniku aktywnej działalności w szeregach MO, UB [APL OCH, St.Pow. we Włodawie, sygn. 226].


Małe ojczyzny – strefa regionalistów
Współczesność, strategie rozwoju
Punkt 1
Punkt 2
Punkt 3
Samorząd, organizacje
Kościoły i związki religijne
Życie kulturalne
Oświata i szkolnictwo
Sport
Wybitne postacie
Rodziny – pamiątki
Wspomnienia, albumy rodzinne
Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa
Walory turystyczne
Folklor
Miejsca pamięci