Netiahy

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

W przeszłości posługiwano się rożnymi wariantami nazwy: Nietiachy, Nietahy, Nietarhy. W 1661 r. odnotowano Uroczysko Nietarhi; Nietiaby villa 1674, Nietahy 1676, Netiahy 1786, Nietiachy 1827, Nietiahy albo Nietahy 1886. Nazwa jest sklasyfikowana jako etniczna – od apelatywu ukraińskiego ‘netiaha’, co znaczy „biedak, włóczęga”, ewentualnie od nazwy osobowej ‘Netiaha’ [Kosyl, 1974, t. 2, s. 271].

Województwo i powiat

Teren dzisiejszej wsi Nietiahy znajdował się na pograniczu polsko-litewskim. Po wytyczeniu granicy w XVI w. pomiędzy Koroną Polską a Wielkim Księstwem Litewskim na tym odcinku na rzece Piwonii, podzielono wieś pomiędzy obydwa państwa. Południowa część (gdzie zlokalizowane są dzisiejsze Nietiahy) do 1795 r. leżała w powiecie lubelskim województwa lubelskiego [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Z kolei część północna wsi (obecny Hanów) należała do powiatu brzeskiego województwa brzesko-litewskiego [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej obydwie części wsi znalazły się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej [Mapa, 1803]. Po włączeniu do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego w województwie podlaskim (od 1837 r. w guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) wieś należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu radzyńskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały w oparciu o Konstytucję Księstwa Warszawskiego. Dekret z 1809 r. wprowadził gminy wiejskie, na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, mogący wyznaczać swoich zastępców za zgodą władz zwierzchnich. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. omawiana tu Nietiahy należała do gminy Uhnin [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Krzywowierzba, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Nietiahy [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 wieś włączono do gromady Kodeniec [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. na terenie współczesnych Nietiahów występowały następujące nazwy terenowe: Chojny, Grondy, Mogiłki, Nowiny, Obywanka, Sosnowe Bagno [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 730].

W 1799 r. w Nietiahach (koronnych) gospodarstwa posiadali: Petro Gesiuk, Nescior Łuć, Lesko Beszta, Wasiel Banasiuk, Klimko Mateyczuk, Wasiel Łuć, Mikołay Matejuk, Marko Matejuk, Hryć Matejuk, Ostap Matejuk, Tadeusz Beszta, Danielo Beszta, Chilimon Klimczuk, Paweł Danielczuk, Iwan Łuciuk, Jakub Łuć, Mikita Beszta, Semen Makowka, Iwan Olexiuk, Sidor Olexiuk [APR, ZDP, sygn. 12599].

W 1864 r. we wsi (rządowej) uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Beszta Piotr, Biemała Prasakowja, Danilczuk Daniło, Danilczuk Iwan, Danilczuk Jacentij, Danilczuk Onufrij, Łopatiuk Wasilij, Łudź Maksim, Łudź Michaił, Łudź Onufrij, Łudź Osip, Łudź Stepan, Łudź Stepan, Łudź Taras, Makowka Ilja, Makowka Jakow, Makowka Proskowja, Matwiejczuk Grigorij, Matwiejczuk Michaił, Oleksiuk Fedor, Oleksiuk Jewdokija, Wawriszczuk Wasilij [APL, ZTL, sygn. 3250].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2001 odkryto 9 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów. Najstarszymi znaleziskami są półwytwory krzemienne pochodzące z obozowiska wczesnego mezolitu (kultura komornicka?). Inne fragmenty naczyń i siekiera krzemienna są datowane na neolit (kultura: pucharów lejkowatych, amfor kulistych), wczesną epokę żelaza (okres lateński) oraz okres nowożytny (w zakresie XVI-XIX w.) [NID, AZP obszar 70-86; Bienia 2003, 40].

W lustracji województwa lubelskiego z 1661 r. odnotowano, że na uroczysku Nietarhi było 4 zagrodników, którzy oddają czynsz i robociznę dworowi parczewskiemu [Lustracja woj. lubelskiego 1661; Jadczak, Czech, 2011, s. 77].

Nietiahy przez wieki należały do dóbr królewskich. W okresie staropolskim wchodziły w skład starostwa parczewskiego. W 1842 r. dobra Uhnin (z Nietiahami i Białką) wydzielono ze skarbowych dóbr parczewskich i przekazano w formie majoratu generałowi Aleksandrowi Kruzenszternowi. W 1864 r. część ziemi w Nietiahach stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W 1875 r. majorat przejął Konstanty Kruzensztern. Z kolei w 1893 r. jego właścicielem został Walerian Kruzensztern, a w 1898 r. Nikołaj Kruzensztern. W okresie II Rzeczypospolitej przejął go Skarb Państwa. W 1936 r. rozpoczęła się jego parcelacja. Ostatnie 189 ha znacjonalizowano w 1944 r. [APL OCH, HW, sygn. 2/586, 3/92].

Początkowo zdecydowana większość mieszkańców Nietiahów była prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od 1875 r.). Należeli oni do parafii w Parczewie. W 1828 r. w Nietiahach w 20 domach żyło 88 unitów [Aleksandrowicz, 1964, s. 92]. W 1875 r. unici ze wsi, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, niewielu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie [APL, KPCH, KV, sygn. 986, 1003]. Prawosławni po II wojnie światowej w większości zostali zmuszeni do opuszczenia wsi.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Holi. Istniała ona w latach 1925–1940. W latach 1931–1935 przystąpiła do niej 3 osoby z Nietiahów [APR w Sosnowicy]. Przez wieki katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela w Parczewie. Od 1922 r. katolicy należą do parafii rzymskokatolickiej Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kodeńcu.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczniowie z Nietiahów uczęszczali do szkoły w Uhninie [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 6].

W lustracji województwa lubelskiego z 1661 r. zapisano, że mieszkało na tym uroczysku 4 zagrodników [Lustracja woj. lubelskiego z 1661, s. 38]. W 1674 r. podano, że we wsi mieszkało 27 osób obu płci [AGAD, ASK I, sygn. 162 – Rejestr pogłównego woj. lubelskiego z 1674, s. 68]. W 1676 r. wykazano 30 osób mieszkających we wsi [ŹD, t. 15, s. 36a]. W czasie wielkiej wojny północnej na początku XVIII w., między 1709 r. a 1718 r. ludność wsi zmniejszyła się z 20 do 8 rodzin [Szaflik, 1961, s. 73]. Według wykazu z 1827 r. we wsi Nietiahy znajdowały się 24 domy zamieszkane przez 120 (?) osób [Tabella miast, 1827, t. 2]. W 1864 r. mieszkało tu 141 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. w obydwu częściach wsi Nietiahy zamieszkiwały 182 osoby [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w Nietiahach w 20 budynkach zamieszkiwało 116 osób. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 91, prawosławne – 13 i mojżeszowe – 12 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 149 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. miejscowość zamieszkiwało 78 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

W lustracji z 1661 r. zapisano, że w starostwie parczewskim jest uroczysko Nietarhi, w którym jest 4 zagrodników, którzy czynsz płacą i robociznę na rzecz dworu świadczą o wartości 15 grzywien rocznie [Lustracja woj. lubelskiego z 1661, s. 38]. W okresie wojny północnej przez wieś przechodziły różne oddziały wojskowe i poczyniły szkody oszacowane na 2065 zł [Szaflik, 1961, s. 104–105]. W XVIII w. zaszły poważne zmiany w strukturze wsi starostwa parczewskiego. Do 1764 r. we wszystkich wsiach nie było już dużych gospodarstw. Posiadały one co najwyżej powierzchnię pół płosy. Zmniejszenie gospodarstw wiązało się teoretycznie ze zmniejszeniem pańszczyzny, która wynosiła dwa dni w tygodniu w przypadku takich właśnie gospodarstw. Ciążył na nich jeszcze obowiązek przędzenia lnu lub konopi w wysokości 4–8 łokci rocznie. Do tego dochodziły czynsze w naturze: korzec owsa, pół kapłona lub gęsi oraz kilka jaj. Czynsz pieniężny wynosił od 1 do 4 zł. Pozornie nie były to duże obciążenia, ale starostowie i dzierżawcy zmuszali chłopów do coraz większych i nowych wymyślanych powinności [Szaflik, 1961, s. 76–77].

W 1852 r. chłopi z Nietiahów zostali oczynszowani. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. we wsi uwłaszczono 21 gospodarstw mających po ok. 20 mórg, osadę szkolną i kowalską oraz pastwisko (101 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 519 mórg ziemi, nie uzyskali jednak żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3250]. Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami.

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.