Makoszka

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

Nazwa pochodzi od nazwy dzierżawczej, osobowej Makosz, Makosza [Kosyl, 1974, t. 2, s. 242].

Makoszka do 1795 r. należała do województwa lubelskiego i powiatu lubelskiego Korony Polskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej – komisje porządkowe cywilno-wojskowe, lecz nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej [Mapa, 1803]. Po włączeniu do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego w województwie podlaskim (od 1837 r. w guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1912–1915 znalazła się z kolei w powiecie radzyńskim guberni lubelskiej. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) wieś należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu radzyńskiego. Od 1944 r. leżała ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 była położona w województwie bialskopodlaskim. Obecnie znajduje się w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, mogący wyznaczać swoich zastępców za zgodą władz zwierzchnich. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Uścimów, a po 1850 r. do gminy Dębowa Kłoda [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, we wsi mieściła się siedziba gminy Dębowa Kłoda, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Makoszka, do której należały Makoszka wieś, Nadleśnictwo Parczew, Altana Leśna Smolan i gajówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. weszła do gromady Dębowa Kłoda. Od 1973 r. wieś należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. we wsi występowały następujące nazwy terenowe: Borkowa Grzęda, Brzeziny, Brzozowy Bagon, Budzien, Budziska, Gruda, Hryc, Kąt, Koziegórki, Koziołek, Płodzie, Podnieciec, Wiercona Sosna, Wyzwolony Bagien, Zimna Woda [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 772].

W 1799 r. w Makoszce gospodarstwa posiadali: Wojciechowa Czechowa wdowa, Woyciech Czech, Sebastyan Czech, Szczepan Czech, Tomasz Czech, Jakub Kusnierczuk, Hawryło Łuciuk, Andrzey Dudzinski, Stanisław Puła, Mikita Matejuk, Mateusz Bałaban [APR, ZDP, sygn. 12599].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2002 odkryto 8 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieznanych pradziejów. Inne fragmenty naczyń są datowane na średniowiecze – wczesne (bliżej nieokreślone) i późne (XIV-XV w.) oraz okres nowożytny (w zakresie m.in. XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 70-85].

Wieś powstała na bazie osady w lasach królewskich, w której mieszkali bartnicy i ludzie zajmujący się wypalaniem popiołu i potażu, gajowi, zbieracze runa leśnego. Wchodziła ona w skład starostwa parczewskiego. W 1785 r. przebudowano w Makoszce karczmę, co by świadczyło, że miała ona starszą metrykę, podobnie jak osada. W 1787 r. opisano ją razem z Plebanią Wolą. Wymieniona też została w inwentarzu starostwa parczewskiego z 1799 r., gdzie odnotowano, że mieszkało w niej 11 gospodarzy. To tutaj swoją siedzibę miał parczewski leśniczy [Jadczak, Czech, 2011, s. 77].

Makoszka powstała w dobrach królewskich i w okresie zaborów weszła do zasobu dóbr skarbowych (rządowych). W 1864 r. część ziemi we wsi stała się własnością uwłaszczonych chłopów.

Rzymscy katolicy, którzy zdecydowanie dominowali w Makoszce należeli do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela w Parczewie. W 1787 r. w spisie ludności diecezji krakowskiej wykazano zdecydowaną większość zamieszkujących wsie (razem opisano Makoszkę i Plebanią Wolę) katolików (127 osób) i jedynie 8 Żydów [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczniowie z Makoszki uczęszczali do szkoły w Plebanii Woli [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 6].

W 1787 r. w spisie ludności diecezji krakowskiej w Makoszce wraz z Plebanią Wolą opisanych razem wykazano katolików: 71 mężczyzn i 70 kobiet oraz 29 dzieci powyżej 7 roku życia i 57 poniżej tego wieku. Wykazano też Żydów: 2 mężczyzn, 2 kobiety, 3 dzieci powyżej 7 roku życia i 1 poniżej tego wieku [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. Według wykazu z 1827 r. w Makoszce znajdowało się 11 domów zamieszkiwanych przez 91 osób [Tabella miast, 1827, t. 2]. W 1864 r. mieszkało tu 151 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwały 224 osoby [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 37 budynkach zamieszkiwały 243 osoby. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 237, prawosławne – 1 i mojżeszowe – 5 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 292 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. we wsi mieszkało 111 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Pierwotnie była to zapewne osada leśna w której mieszkali bartnicy, ludzie zajmujący się wypalaniem popiołu i potażu, gajowi, zbieracze runa. Dlatego też jej mieszkańcy jako jedyni w całym starostwie parczewskim nie byli obciążeni pańszczyzną. Byli jedynie zobowiązani do 12 dni szarwarku rocznie oraz do pełnienia wart nocnych w folwarku w Parczewie. Ich głównym zadaniem było pozyskiwanie darów lasu. Na końcu wsi pod lasem znajdowała się karczma, przebudowana w 1785 r. a przy niej browar wzniesiony w 1787 r. z octownią, oborą i studnią [Jadczak, Czech, 2011, s. 77].

***

Wzniesiony w połowie XIX w. zespół zabudowań, który powstał na potrzeby ówczesnego nadleśnictwa carskiego. Stoi tu duży, drewniany dwór, okazała stajnia i zespół pomniejszych zabudowań. Współcześnie mieści się w nim gospodarstwo agroturystyczne wraz ze stadniną.

***

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych. Jedna z nich z pierwszej połowy XIX w. stoi przy dawnym Gościńcu Królewskim z Parczewa do Ostrowa [Jadczak, Czech, 2011, s. 217].

***

W sierpniu 1944 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali m.in.: Aleksander Skolimowski i Józef Puła z Makoszki a nowym sołtysem wsi został Wacław Czech [APL OCH, Akta Gminy Dębowa Kłoda, sygn. 94].

***

W 1947 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali Jan Frąckiewicz i Józef Puła z Makoszki [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].