Korona

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

Województwo i powiat

Wieś funkcjonująca jeszcze jako Chmielów po wytyczeniu granicy w XVI w. pomiędzy Koroną Polską a Wielkim Księstwem Litewskim na tym odcinku na rzece Piwonii została podzielona pomiędzy obydwa państwa. Południowa część (dzisiejsza Korona) do 1795 r. leżała w powiecie lubelskim województwa lubelskiego [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Z kolei część północna wsi (dzisiejszy Chmielów) należała do powiatu brzeskiego województwa brzeskolitewskiego [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej obydwie części wsi znalazły się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej [Mapa, 1803]. Po włączeniu tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się w powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego w województwie podlaskim (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

Na początku XX w. we wsi występowały następujące nazwy terenowe: Brzezina, Grudź, Kirtek, Krobanowizna, Niwka, Olszyna, Piecuch, Poremby i Zalesie [APL OCH, HW, sygn. 6/3].

Wśród osób objętych poborem w 1663 r. wymieniono m. in.: Jana Kisielowskiego, Jarosza i Wojciecha i Stanisława Chmielowskich oraz Pawła i Stanisława Korzeniewskich [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 15–15v]. W 1674 r. wśród przedstawicieli szlachty mieszkającej we wsi wymieniono: Jadwigę Korzeniewską, Wojciecha Ostrowskiego, Józefa i Pawła Stockich, Jakuba Popławskiego, Mateusza Rozwadowskiego, Wojciecha Chmielowskiego, Jana Fomańskiego.

Pierwsze dwa stanowiska (osady?) odkryto w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych przez pracowników Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1974 – zarejestrowano ułamki ceramiki naczyniowej nieznanej chronologii [Rejchert, Cyngot 1988, 26].  W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1993 odkryto 9 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów. Inne fragmenty naczyń są datowane na wczesną epokę żelaza (okres rzymski) oraz ogólnie na wczesne średniowiecze i okres nowożytny [NID, AZP obszar 69-86].

Wieś, jeszcze jako Chmielowo, została wymieniona po raz pierwszy w 1432 r. [SHGL, 49]. Pod nazwą ‘Korona’ funkcjonowała dopiero po wytyczeniu granicy między Koroną Polską a Wielkim Księstwem Litewskim (1546) na rzece Piwonii dla tej części osady, która znalazła się w obrębie Korony Polskiej.

Chmielów (koronny) [właściciele części litewskiej patrz hasło Chmielów) początkowo w całości należał do szlachty cząstkowej. W rejestrze poborowym województwa lubelskiego z 1626 r. wymieniono: Lenarta i Stanisława Chmielowskich ze swoimi cząstkami i Stanisława Krobonowskiego [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, k. 27]. W 1663 r. wśród właścicieli części koronnej Chmielowa w rejestrze wymieniono: Jana Kisielowskiego, niewymienionych z imion sukcesorów Lenarta Chmielewskiego, ponadto Jarosza i Wojciecha Chmielowskich, Pana Korzeniewskiego i Stanisława Korzeniewskiego oraz Stanisława Chmielowskiego [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 15–15v]. Z kolei w rejestrze z 1674 r. spisano: Wojciecha Chmielowskiego, Jana Domańskiego, Jadwigę Korzeniowską, Wojciecha Ostrowskiego, Jakuba Popławskiego, Mateusza Rozwadowskiego, Józefa Stockiego oraz 19 poddanych Kopciów [AGAD, ASK I, Rejestr pogłównego woj. lubelskiego z 1674, sygn. 162, s. 69]. W 1676 r. wymieniono mieszkającą we wsi szlachtę: Domańskiego, Chmielowskiego, Pawła Stockiego, Józefa Stockiego, Jakuba Popławskiego, Wojciecha Ostrowskiego [ŹD, t. 15, s. 38a].

Część Chmielowa (koronnego) na przełomie XVI/XVII w. kupił właściciel dóbr opolskich Łukasz Kopeć (zm. 1621) [Boniecki, 1907, t. 9]. Po nim jego właścicielami byli jego syn Aleksander (zm. 1651), a następnie syn Aleksandra, Franciszek Aleksander. Ostatnim męskim przedstawicielem rodu był syn Franciszka Aleksandra – Grzegorz (Hrehor) Kopeć, po którego śmierci (1720 r.) całość dóbr przeszła na jego siostrę Franciszkę [Tarasiuk, 2010, s. 19]. Franciszka z Kopciów Załuska po drugim mężu Karolu (zm. 1756 r.) miała córkę Ludwikę, która w 1735 r. wyszła za mąż za Józefa Sierakowskiego. Był on właścicielem m.in. Kalinki (zob. gmina Jabłoń). Ich córka Urszula wyszła za mąż za Kajetana Bentkowskiego (vel Bętkowskiego), który kupił od teścia dobra Chmielów. Zmarł on bezpotomnie w 1772 r. Jego spadkobiercą został brat Roch Bentkowski, żonaty z Julianną z Sieniutów. W tym miejscu można dodać, że przez wiele lat on i jego spadkobiercy toczyli spór z Ignacym Sierakowskim (s. Józefa), któremu swoją część spadku po Kajetanie sprzedać miały siostry Kajetana i Rocha, Teresa po mężu Górska i Agata po mężu Koniecka. Roch Bętkowski zmarł między 1813 a 1818 roku. W testamencie z 1813 r. przekazał on cały majątek nieruchomy synowi Kazimierzowi z obowiązkiem wypłaty pozostałym, jak to określił „niegodnym” spadku synom (Ksaweremu, Ignacemu i Wincentemu) po 25 tys. złoty polskich zachowku. Ostatecznie po podważeniu testamentu i podziale spadku z 1820 r. podzielono go na cztery części: folwark Chmielów (11 poddanych z Chmielowa i 3 z Nietiahów), folwark Lubiczyn (12 poddanych z Lubiczyna i 3 z Nietiahów), folwark Kalinka (9 poddanych z Kalinki i 5 z Lubiczyna) i folwark Julianówka (15 poddanych z Lubiczyna) [APL OCH, HW, sygn. 2/28, 2/290]. Dobra określane jako Folwark Chmielów, obejmujące zarówno Chmielów Mały, jak i Chmielów Wielki stały się własnością Ignacego Bętkowskiego. W latach 1832–1833 dokonywał on zamiany lub wykupu gruntów szlachty cząstkowej z Chmielowa (Florian Ostrowski – właściciel 62 mórg, Piotr Radowicki – 20 mórg, Maciej Chmielewski – 33 mórg, Józef Radowicki – 4 mórg, Wincenty Radowicki – 29 mórg, Marianna z synem Ignacym Chmielewscy – 34 mórg). Pozbywcy przenieśli się do Nietiahów (dzisiejszy Hanów), gdzie ich własnością stała się była wieś pańszczyźniana. Również Jędrzej Radowicki swoją część w Chmielowie sprzedał Bętkowskiemu. W 1840 r. właścicielami dóbr Chmielów byli po połowie żona Ignacego, Zofia Bętkowska i jego dzieci: Antoni, Benedykt, Józef, Ignacy, Marianna i Julia po mężu Roszkowska. W 1843 r. dobra (bez części położonej na Nietiahach) wykupił Aleksander Romanowski Romańko. Ten z kolei w 1856 r. sprzedał Wincentemu Bętkowskiemu główną część majątku. Już w następnym, 1857 r. otrzymał ją w spadku otrzymał syn tegoż Michał. Ten w 1860 r. skupił pozostałą część majątku Chmielów, jednocześnie jednak sprzedając część zasadniczą Danielowi Andrzejewskiemu. Ten ostatni w 1869 r. rozpoczął jej wyprzedaż, poczynając od Nowosiółek. W 1893 r. pozostała w jego ręku część przeszła na własność jego spadkobierczyń – córek: Sabiny Pytkowskiej, Emilii Zembrzuskiej, Bronisławy Babskiej oraz wnuczki Stanisławy Zawadzkiej. Wówczas rozpoczęła się parcelacja dóbr. Tymczasem część poszlachecką na licytacji w 1869 r. nabył Benedykt Bętkowski. W 1872 r. majątek od niego kupił Justyn Kuczyński, który w 1896 r. sprzedał go chłopom – nabywcami byli: Burzec, Gordejuk, Kochanowski, Koperczuk, Korpysz, Kuczyński, Michaluk (2) i Trubaj (2). Rozpoczęło to proces jego parcelacji [APL OCH, sygn. 2/46, 2/406, 3/6, 6/3]. W międzyczasie, po uwłaszczeniu chłopów w 1864 r., miejscowi rolnicy stali się pełnoprawnymi właścicielami użytkowanych wcześniej gospodarstw we wsi.

Przez wieki katolicy ze wsi należeli do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela w Parczewie [SHGL, 49; Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257].

W 1875 r. nieliczni unici z Korony, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, wielu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie. Prawosławni po II wojnie światowej w większości zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wysiedlono ich na tzw. Ziemie Odzyskane.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczniowie z Korony uczęszczali do szkoły w Chmielowie [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 6].

Wieś miała charakter typowo rolniczy i uprawiano w niej głównie zboże. W 1626 r. wieś była podzielona na części, z których dwie równe części posiadali Chmielowscy Lenart i Stanisław, którzy wraz ze swymi cząstnikami zapłacili po 3 florenów i 7,5 groszy. Niestety nie podano, jakie grunta posiadali w swych rękach. Obaj mieli też po ćwierci koła korzecznego w pobliskim młynie. Drugą połowę młyna oraz 1,5 łanu pola i 1,5 zagrody bez ról posiadał Stanisław Krobonowski. Pobór z jego części wyniósł 5 florenów i 21 groszy. Więc posiadał on większy dział niż przedstawiciele Chmielowskich [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 27]. W 1663 r. po zniszczeniach wojennych z połowy XVII w. wieś nadal była podzielona i tak jedną część posiadał Jan Kisielowski wraz ze swymi cząstnikami, która obejmowała półtora łana osiadłego, półtora zagrody bez ról i pół koła korzecznego z części tej pobór wyniósł 26 florenów i 18 groszy. Niewymienieni spadkobiercy Lenarta Chmielewskiego wraz ze swymi cząstnikami zapłacili ze swej części 15 florenów i 5 groszy. Kolejna część należała do Jarosza i Wojciecha Chmielowskich, którzy ze swoimi cząstnikami zapłacili wraz z Korzeniewskim 13 florenów 9 groszy, natomiast Stanisław Korzeniewski z części, która kiedyś należała do Stanisława Chmielowskiego 1 floren i 26 groszy [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 15–15v].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

***

W sierpniu 1944 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali m.in.: Stanisław Bańkowski i Antoni Kurowski z Korony a nowym sołtysem wsi został Franciszek Konarski. W 1945 r. do rady jako reprezentant PPR dołączył Piotr Semeniuk [APL OCH, Akta Gminy Dębowa Kłoda, sygn. 94].

***

W 1947 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie został Stanisław Bańkowski z Korony [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].