Kodeniec

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

Nazwa pochodzi od wschodniosłowiańskiego słowa ‘koda’, czyli chałupa [NMP, 2003, t. 5, s. 40]. Charakterystyczny sufiks świadczy o tym, że nazwa wsi została urobiona od Kodnia, który leży nad Bugiem.

Województwo i powiat Okolice Kodeńca w XV w. należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w jego ramach do rozległego województwa trockiego. W 1513 r. król Zygmunt I Stary utworzył samodzielne województwo podlaskie ze stolicą w Drohiczynie, składające się z ziem: drohickiej, bielskiej, mielnickiej, brzeskiej, kobryńskiej i kamienieckiej. Interesujące nas okolice znalazły się w powiecie brzeskim. Na mocy reform administracyjnych w Wielkim Księstwie Litewskim w 1566 r., z dotychczasowego województwa podlaskiego wydzielono powiaty brzeski, kobryński i kamieniecki, tworząc z nich nowe województwo brzesko-litewskie, ze stolicą w Brześciu [Litewskim]. Tuż po zawarciu unii lubelskiej w roku 1569, Kodeniec na krótko znalazł się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii polsko-litewskiej Eustachego Wołłowicza, starosty brzeskiego i wohyńskiego, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należał także Kodeniec) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, gdyż wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10]. Po ostatnim rozbiorze Polski (1795) Kodeniec znalazł się w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej (1796). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, wszedł w 1810 r. w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (od 1912 r. guberni chełmskiej).

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Kodeniec należał do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego (1919–1939).

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono go do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. powrócił do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W 1954 r. wszedł w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 był z kolei w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. znajduje się w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Maroszek, 2013; Wawrzyńczyk, 1951; Mapa, 1803; Ćwik i Reder, 1977].

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Na mocy dekretu z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, mogący wyznaczać swoich zastępców za zgodą władz zwierzchnich. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. Kodeniec należał do gminy Krzywowierzba, a po 1850 r. stał się siedzibą nowej gminy Kodeniec [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Krzywowierzba, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Kodeniec [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Kodeniec (m.in. wsie: Lubiczyn, Krzywowierzba, Pachole, Wyhalew, Nietiahy, Hanów) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. we wsi występowały m.in. takie nazwy terenowe: Kraj, Reczki, Wysoka Dróżka i Zagumieniak [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 772].

W 1735 r. w Kodeńcu gospodarstwa posiadali: Iwan Turyniec, Kościuk Turyniec, Jacko Dubina, Radko Bukacki, Tymosz Teplak, Roman Breczka, Michał Poymay, Żarko Wrosik, Chwedko Mironczuk, Iwan Mironczuk, Klimko Mironczuk, Iwan Kocia, Melan Dekun, Andryi Saliuk, Wasko Salij, Lewko Woyczak, Filip Grześ, Stepan Grześ, Potap Kalało, Eliasz Paluch, Hawryło Zapasiuk, Chwedko Zapasa, Iwan Dawidiuk, Olexij Melanczuk, Łukian Melanczuk, Hryc Kuresza, Miron Paszczuk, Hryc Salamon, Iwan Kuresza, Prokop Kuresza, Jacko Wasilczuk, Jasko Kuresza, Petro Stalmach, Iwan Kalało, Stepan Iwaszczuk, Misko Iwanuk, Jachyro Kalało, Semen Kalało, Wasyl Iwaniuk, Hryc Hadziey, Jartych Hadziey, Iwan Nech, Iwan Wołk, Naumicha wdowa, Olesi Karpiuk, Wasko Szyszka, Pawluk Łoboda, Marko Wawryszuk, Wakuła Kalało, Iwan Korniluk, Panas Prokopiuk, Nazaruk, Prokop Kierdarz, Łukasz Czuryniec [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Bak Ustina, Barsuk Warwara, Bartoszuk Paweł, Chwaniuk Kondrat, Czech Mariana, Duś Piotr, Gać Domina, Garasimiuk Jerofiej, Gawriluk Pawieł, Gierasimiuk Denis, Gierasimiuk Mikołaj, Gierasimiuk Potap, Gierasimiuk Semen, Gierasimiuk Sidor, Głoduńczuk Osip, Greś Adam, Greś Melanja, Greś Oksenja, Griszczuk Anastasja, Iwanina Andriej, Iwanina Iwan, Iwanina Wasilij, Iwanina Właz, Jaszczuk Anton, Jeszczuk Maletij, Karpiuk Aleksandra, Karpiuk Anisim, Karpiuk Matrona, Kolało Oksientij, Kolało Piotr, Korneluk Warwara, Kornił Feodor, Korpiuk Katierina, Koszka Nikita, Koszko Lewka, Kowalczuk Anton, Kowalczuk Józef, Kowalczuk Katierina, Kowalczuk Lew, Kowaluk Andriej, Krupka Konstantij, Kunach Nikifor, Kunaszczuk Kuźma, Kuresza Bartołomiej, Kuresza Grigorij, Kuresza Iwan, Kuresza Marina, Kuszik Aleksiej, Łopatniuk Nikołaj, Łoszak Jakow, Łuć Mikita, Makowka Filimon, Makowka Trochim, Marczuk Jakim, Matczuk Paweł, Matczuk Trofim, Mironczuk Iwan, Misiura Nazar, Moniuch Lubow, Moniuch Maksim, Moniuch Stepan, Ostrowskij Fieofil, Ostrowskij Ipolit, Ostrowskij Konstantin, Piłat Ilja, Piłat Roman, Pipa Katierina, Pojmaj Iwan (I), Pojmaj Iwan (II), Prodiuk Andriej, Punda Piotr, Rolnik Moszko Abramowicz, Salej Wawrentij, Struk Ustinja, Stupak Iwan, Taratyka Grigorij, Tureniec Adam, Tureniec Demitr, Tureniec Filip, Tureniec Iwan, Tureniec Jewdokij, Tureniec Oksentij, Tureniec Roman, Tureniec Roman, Tyczynskij Filimon, Wasilczuk Andriej, Wasilczuk Iwan, Wasilczuk Łukasz, Wasilczuk Zachar, Wawriszczuk Filimon, Wawriszczuk Iwan, Wawriszczuk Marina, Wawriszczuk Nikon, Wawriszczuk Prokop, Zadubiec Ignat, Zadubiec Iwan, Zadubiec Matwiej, Zadubiec Niczypor, Zadubiec Osip, Zadubiec Uljana, Zajonc Michaił, Zapasa Charłam, Zapasa Ilja, Zapasa Uljan. Z kolei w 1865 r. uwłaszczeni zostali: Białowicz Izrail, Epelbaum Abram, Greś Panas, Iwanina Iwan, Iwanina Paweł, Iwaniuk Demitr, Iwaniuk Konstatnin, Januszewskij Paweł, Jaszczuk Iwan, Jaszczuk Timofiej, Joszczuk Marko, Joszczuk Sidor, Jotczynskij Jan, Koszka Grigorij, Kowaluk Stepan, Kunach Marko, Leszczynskij Ignatij, Leszczynskij Martin, Makowka Konstantin, Matejuk Ilja, Melanczuk Adam, Melańczuk Demjan, Milech Mindel, Mironczuk Andriej, Mor Darja, Mor Grigorij, Paszczuk Afanasij, Paszczuk Iwan, Piłat Wasilij, Poletnik Icek Gersz, Prokopiuk Tomasz, Puczek Iwan, Puczek Piotr, Puczek Sak, Sagan Jakow, Sagan Sofja, Simczak Matwiej, Skorupskij Józef, Szulak Anton, Taratyka Iwan, Taratyka Nazar, Taratyka Paweł, Trojanczuk Korniła, Trojanczuk Osip, Trojanczuk Paweł, Wasilczuk Adam, Zadubiec Maksim [APL, ZTL, sygn. 3217].

Pierwszym luźnym znaleziskiem jest krzemienna siekierka z późnego neolitu lub wczesnej epoki brązu [Michalak-Ścibior 2000, 202, ryc. 3: 4]. W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1993, 2001 i 2004 odkryto 15 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów, w jednym przypadku ogólnie datowaną na epokę brązu. Kolejne fragmenty naczyń pochodzą z bliżej nieokreślonej fazy wczesnego i późnego średniowiecza oraz okresu nowożytnego (m.in. w zakresie XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszary: 69-86, 70-86 i 70-87].

Najstarszy wpis w źródłach historycznych o wsi odnosi się do 1525 r., gdy niejaki Fedko Światosza kupił dwa źrebia (gospodarstwa) w Kodeńcu [Wawrzyńczakowa, 1951, s. 55].

Kodeniec był ośrodkiem centralnym klucza, w skład którego wchodziły folwarki: Wyhalew, Pachole, Kodeniec, Mościska, Zamołodycze, Hola, Kropiwki i Krzywowierzba [Jadczak, Czech, 2011, s. 19]. Wieś przez wieki należała do dóbr królewskich, z krótką przerwą w pierwszej połowie XVI w., gdy zapewne któryś z ostatnich Jagiellonów obdarzył niejakiego Czerniawskiego ziemią w Kodeńcu. W 1525 r. tenże Czerniawski sprzedał dwa źreby Fedkowi Michajłowiczowi Światoszy, który z kolei sprzedał je w 1526 lub 1528 r. Michałowi Wasylowi Kopciowi. W 1550 r., przy okazji pomiary włócznej, zabrano Kopciom młyn na Piwonii oraz kilkanaście włók ziemi, oddając je mieszkańcom Kodeńca. W XVI w. należał on do starostwa wohyńskiego, potem znalazł się w ekonomii łomaskiej starostwa brzeskiego. W tym okresie rezydował tu wójt. Nawet wówczas jakieś części Kodeńca znajdowały się w rękach prywatnych np. drugiej połowie XVII w. 4 dymy miał we wsi pan Cydzik [Metryka Litewska, Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego 1667–1696]. W okresie rozbiorowym Kodeniec należał do skarbowej ekonomii krzywowierzbskiej. W 1864 r. część ziemi w Kodeńcu stała się własnością uwłaszczonych chłopów. Tutejszy folwark (250 mórg oraz 405 mórg lasu) w 1871 r. otrzymał jako majorat wieczysty (dobra Zadębie, składające się z folwarków Bednarzówka, Dębowa Kłoda, Zadębie i Kodeniec) rosyjski urzędnik Sokrat Starynkiewicz. W 1886 r. uzyskał on do niego pełne prawa własnościowe. W 1892 r. sprzedał folwark Kodeniec chłopom z tej wsi [APL OCH, HW, sygn. 5/25, 2/716].

W początkach istnienia wsi zdecydowana większość mieszkańców wyznawała prawosławie, po unii brzeskiej (1596) stali grekokatolikami, a czasach zaborów ponownie prawosławnymi (od 1875). Byli wiernymi parafii greckokatolickiej Narodzenia NMP w Kodeńcu. Jej początki są trudne do ustalenia. A. Buczyło w swojej pracy podaje, że powstała ona w 1562 r. [Buczyło, 2014, s. 481]. W innym z dokumentów pisano o oryginalnym nadaniu króla Zygmunta III Wazy z 1588 roku. Jednak w XVIII w. posługiwano się nadaniem króla Jana Kazimierza z 24 grudnia 1661 roku. Parafia ta obejmowała wsie Kodeniec, Wyhalew, Pachole i Mościska [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48; APL, CHKGK, sygn. 360].

W 1759 r. cerkiew kodeniecką opisano tak: „Cerkiew Kodeniecka pod Tytułem Narodzenia Nayś. Panny Kollacyi J.K.Mci, w którey Prezbiterium y Babiniec nowo przybudowany. Sam środek Cerkwi stary Jeszcze dobry, Kopułek nro 2, jedna nowo wystawiona na Prezbiterium. Druga pośrodku stara błaho kryta, sama przez się Cerkiew gontem pobita, Parkan miejscem opadł, w Babincu drzwi jedne na zawiasach żelaznych z rzeciązem y Obraz S. Troycy w ramach z słupkami, nad nim Dzwonnica pod kopułką y krzyżem na którey Dzwonków nro 3, a czwarty w Kopułce Cerkiewney. Drzwi Cerkiewne na zawiasach żelaznych z Zamkiem wnętrznym podwoynym y rzeciązem. Item in Prezbiterya po lewey ręce są Drzwiczki na Cmentarz na zawiasach żelaznych z rzeciązem. Po prawey Zakrystya w ktorey męsa z szufladami y drzwi na Cmentarz na żelaznych także zawiasach z rzeciązem drączkiem ab intra zasuniente, posadzka drewniana dobra, okien w ołów oprawnych nro 2, a w drewno nro 8 Konfessionał Stolarskiey roboty.” [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48]. Kolejną drewnianą cerkiew zbudowano w latach 1791–1795. W 1836 r. została ona podmurowana. Obecnie świątynia pełni rolę rzymskokatolickiego kościoła parafialnego.

W latach 1749–1759 jej proboszczem był Eliasz Kruszynski [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48]. W XIX w. jej administratorami lub proboszczami byli księża: Mikołaj Kozakiewicz (1785–1815), Jakub Górski (1817–1846), Grzegorz Górski (1846–1849), Józef Tonkiel (Tąkiel) (1850–1856), Jan Bielawski (1857–1866), Jan Zański (1867–1871) i Józefat Urban (1872–1875, jako proboszcz prawosławny do 1886 r.) [Sęczyk, 2022, s. 725]. Po nim proboszczami byli Jan Michalecki (1886–) i Teofil Swistun (1902–1915).

W 1759 r. w Kodeńcu było 86 domów unickich liczących ok. 500 wiernych zdolnych do spowiedzi [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48]. W 1846 r. we wsi w 91 domach żyło 658 unitów [APL, CHKGK, sygn. 360]. W 1875 r. unici z Kodeńca, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Zdecydowana większość z nich w następnych latach uległa wpływom wschodnim i po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, niewielu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie. Liczba prawosławnych chłopów między 1904 a 1906 r. spadła z 963 do 911 osób [APL, KPCH, KV, sygn. 982, 984]. W 1915 r. cerkiew prawosławna w Kodeńcu została zamknięta, a następnie przejęta przez Kościół rzymskokatolicki. Z pomocą okupantów niemieckich w końcu 1939 r. prawosławni odzyskali cerkiew w Kodeńcu. Jej proboszczem był ksiądz Stefan Gierasimow. W 1944 r. katolicy ponownie przejęli świątynię. Prawosławni w większości po II wojnie światowej zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. Wielu z nich (52 rodzin) w latach 1944–1946 dobrowolnie lub pod przymusem, wyjechało do ZSRR, w tym w czerwcu–lipcu 1946 r. – 25 rodzin (96 osób) [APL OCH, PO PUR we Włodawie, sygn. 14; St. Pow. we Włodawie, sygn. 226]. Kolejną część w 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wysiedlono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Holi. Istniała ona w latach 1925–1940. W latach 1931–1935 przystąpiła do niej 10 osób z Kodeńca [APR w Sosnowicy].

Dawniej we wsi mieszkało niewielu katolików, należących do parafii rzymskokatolickiej w Opolu (Podedwórzu). W 1919 r. wieś przyłączono do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. Od 1922 r. katolicy należą do parafii rzymskokatolickiej Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kodeńcu. Obecnie w jej skład wchodzą wsie Hanów, Kodeniec, Krzywowierzba Kolonia, Lubiczyn, Nietiahy, Pachole, Wyhalew i Zadębie. Jej proboszczami byli księża: Franciszek Szymkus (1922–1923), Pawłowicz (1923–1934), Marian Bujmo (1937–1940), Stanisław Wałachowski (1940–1941), Czesław Pogorzelski (1941–1966) [Jadczak, 2011c, s. 70–72]. W porównaniu z okolicznymi miejscowościami w Kodeńcu mieszkało wielu Żydów. Wiosną 1942 r. pod Kodeńcem okupanci niemieccy zastrzelili 15 Żydów. Z kolei w grudniu 1942 r. zabili w okolicy wsi kolejnych 71 Żydów [Jadczak, 2011b, s. 43–44].

Szkoła elementarna we wsi powstała prawdopodobnie ok. 1820 roku [APL OCH, HW, sygn. 2/180]. W drugiej połowie XIX w. funkcjonowała rosyjska szkoła ministerialna [APL, KPCH KV, sygn. 982]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Krzywowierzbie działała 6-klasowa szkoła powszechna, oprócz Kodeńca obejmująca także Hanów, Pachole i połowę Wyhalewa. W roku szkolnym 1930/1931 uczęszczało do niej 195 uczniów [Szkoły, 1933, s. 175].

W 1792 r. w Kodeńcu mieszkało 381 osób [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474]. Według wykazu z 1827 r. w Kodeńcu znajdowały się 103 domy zamieszkane przez 597 osób [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1864 r. egzystowały tu 603 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. Z kolei 1887 r. we wsi zarejestrowano 954 osoby [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 116 budynkach zamieszkiwało 597 osób. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 59, prawosławne – 433 i mojżeszowe – 115 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 777 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. miejscowość była zamieszkana przez 402 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kodeńca na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa i gospodarki leśnej. W 1566 r. w Kodeńcu, który był siedzibą wójtostwa, było 46 gospodarstw (po włóce pola i pięciu włókach łąk). Jedna włóka pola – wójta – była wolna, dwie były bojarskie, posiadacze pozostałych płacili z włóki czynszu 12 groszy, oddawali dwie beczki owsa (lub 20 groszy), beczkę żyta (10 groszy), wóz siana (albo 5 groszy), gęś, kury, jaja (lub 4 półgrosze), niewody (2 grosze), zapewniali stancje (3 półgrosze) i odrabiali tłoki (12 groszy). Razem dawało to 97 groszy rocznie [DMMI, 1897, t. 1, s. 393–394]. Podobne obciążenia wsi zapisano w lustracji starostwa wohyńskiego z 1570 r. [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 18]. W 1735 r. Kodeniec należał do klucza krzywowierzbskiego obejmował 46 włók, w tym dwie wolne parafii unickiej, 6 w dzierżawie p. Sznackiego i 3/4 – Chwedora Zapasy, włóki ciągłe (tj. pańszczyźniane) – 3 i 1/6, włóki czynszowe 3 i 1/3 oraz 30 i 3/4 włók opustoszałych. We wsi było 54 osad, odrabiających po dwa dni pańszczyzny tygodniowej. Obowiązywało ich też m.in.: dziakło, czynsz, opłaty w naturaliach. Po zniszczeniach wojennych mieli oni łącznie tylko 30 wołów [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461]. W 1792 r. we wsi było już 87 gospodarstw, w tym 47 odrabiających pańszczyznę sprzężajną (dwa dni tygodniowo) i 33 – pieszą (dzień lub dwa tygodniowo) [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474]. W 1852 r. chłopi z Kodeńca zostali oczynszowani. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 85 gospodarstw mających po ok. 26–33 morgi (potem dopisano jeszcze dwa gospodarstwa), 11 gospodarstw po 3–6 mórg, osady kowalską i szkolną oraz pastwisko (671 mórg). W oparciu o prawo z 1865 roku uwłaszczono 6 niewielkich osad (po 1,5 morgi). Z kolei w oparciu o prawo z 1866 kolejnych 41 osób, które otrzymały po 3 morgi. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 3316 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 3217]. Chłopi nie uzyskali żadnych praw serwitutowych. Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. We wsi od wieków istniała karczma.

***

Kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny z lat 1791–1795. Dawna cerkiew unicka, zbudowana z drewna na planie prostokątna zbliżającego się do kwadratu, ma konstrukcję zrębową. Nawa główna jest wydzielona trzema parami słupów, a jej szerokość jest dwa razy większa niż szerokość naw bocznych – od wschodniej strony dochodzi prezbiterium. Wnętrze świątyni pokrywa polichromia na sklepieniu klasycystycznym, a późnobarokowy ołtarz i wnętrze świątyni zdobią rzeźby i lichtarze z XVIII i XIX wieku.

***

Dzwonnica kościelna, naprzeciwko kościoła, po drugiej stronie drogi. Drewniana, o zrębowo-słupowej konstrukcji i dachu wykończonym ośmioboczną kopułą.

***

Cerkiew pod wezwaniem Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Kodeńcu – prawosławna cerkiew filialna parafii Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Horostycie. Zbudowana w latach 80. XX wieku na cmentarzu prawosławnym. Budowla murowana, posiada jedną wieżę i dwie kopuły.

***

Cmentarz rzymskokatolicki – położony niedaleko od kościoła. Początkowo był to cmentarz greckokatolicki. Nie zachowały się na nim nagrobki sprzed 1918 r. Znajduje się na nim tylko ufundowany współcześnie nagrobek proboszcza parafii unickiej w Kodeńcu – Jakuba Górskiego (zm. 1846).

***

Cmentarz prawosławny – założony po 1915 roku, po przejęciu cmentarza pounickiego przez rzymskich katolików.

***

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

***

W okresie II Rzeczypospolitej Kodeniec był silnym ośrodkiem ruchu komunistycznego i ukraińskiego. Dużą rolę w tym odgrywał poseł na sejm pochodzący ze wsi Stefan Makówka. W 1925 r. powstała w Kodeńcu filia ukraińskiego towarzystwa „Ridna Chata”. We wsi działały komórki KPP i Związku Samopomocy Chłopskiej, spółdzielnia ukraińska oraz koło partii Sel-Rob Jedność [Jadczak, Czech, 2011, s. 68–69].

***

Na przełomie września i października 1939 r. kodenieccy komuniści zamordowali ok. 20 polskich żołnierzy z SGO „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga [Bechta, 2000, s. 34].

***

7 stycznia 1943 r. w środku wsi powieszono publicznie Teodorę Makówkę.

***

30 sierpnia 1944 r. wyznaczono pierwszy powojenny kontyngent dla Kodeńca, m.in.: żyta – 116, pszenicy – 2, jęczmienia – 1 i owsa 46 ton [APL OCH, Akta Gminy Krzywowierzba, sygn. 8].

***

We wrześniu 1944 r. w skład komisji reform rolnych GRN w Krzywowierzbie weszli m.in. Tomasz Tabeński i Adolf Dębowszczak z Kodeńca [APL OCH, Akta Gminy Krzywowierzba, sygn. 8].

***

W lutym 1945 r. Maksim Tureniec z Kodeńca został wójtem gminy Krzywowierzba [APL OCH, Akta Gminy Krzywowierzba, sygn. 8].

***

W 1946 r. wyjątkowo dużo, bo aż 28 rodzin z Kodeńca uzyskało zwolnienie z ewakuacji do ZSRR, w wyniku aktywnej działalności w szeregach MO, UB i PPR [APL OCH, Star.Pow. we Włodawie, sygn. 226].