Hanów

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

W przeszłości posługiwano się różnymi nazwami: Nietiaszki, Nietiażki, Nietyachi. Na rosyjskiej mapie z końca XIX w. zapisano ‘Nietiagi / Ganowo’. Nazwa wsi pochodzi od imienia Hanna [NMP, 1999, t. 2, s. 338].

Województwo i powiat

Północna część wsi Nietiahy (tj. dzisiejszy Hanów) w okresie staropolskim znajdowała się na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego i należała najpierw do palacji trockiej, następnie do podlaskiej, a ostatecznie do powiatu brzeskiego województwa brzesko-litewskiego [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej [Mapa, 1803]. Po włączeniu tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego w województwie podlaskim (od 1837 r. w guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) wieś należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu radzyńskiego. Od 1944 r. ponownie funkcjonowała w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 znalazła się w województwie bialskopodlaskim. Obecnie leży w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem z 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, mogący wyznaczać swoich zastępców za zgodą władz zwierzchnich. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. poszczególne części wsi Nietiahy należały do dwóch gmin Uhnin (dzisiejsze Nietiahy) i Lubiczyn (obecny Hanów) [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Krzywowierzba, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Nietiahy, obejmującą również Hanów [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś została włączono do nowopowstałej gromady Kodeniec [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. we wsi występowały następujące nazwy terenowe: Borowy, Ławki, Zagumienie i Zmirki [APL, ZTL, sygn. 3250].

W 1820 r. gospodarstwa pańszczyźniane w Nietiahach (obecny Hanów) posiadali m.in.: Abramiuk, Abramiuk i Łukaszuk (odrabiający pańszczyznę w folwarku Lubiczyn) [APL OCH, sygn. 2/28]. W 1864 r. w omawianej wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Gulewicz Klim, Kosickij Franc, Kowaluk Andriej, Krupka Jakim [APL, ZTL, sygn. 3568].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2001 odkryto 2 stanowiska (ślady osadnicze), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów i ułamki ceramiki naczyniowej datowane na okres nowożytny (XVIII-XIX w.) [NID, AZP obszary: 69-86 i 70-86].

W 1566 r. w inwentarzu wójtostwa kodenieckiego, pisano o polach w Ganowie [DMMI, 1897, t. 1, s. 394]. W 1759 r. zapisano informację o trzech młynarzach w Nietiahach szlacheckich, tj. dzisiejszym Hanowie [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48].

Nietiahy litewskie, czyli późniejszy Hanów, powstały w XVIII w. prawdopodobnie za czasów, kiedy właścicielem dóbr Chmielów był Józef Sierakowski. Jego córka Urszula (siostra Ignacego) wyszła za mąż za Kajetana Bentkowskiego (vel Bętkowskiego), który kupił od teścia dobra Chmielów. Kajetan zmarł bezpotomnie w 1772 roku. Jego spadkobiercą został brat Roch Bentkowski, żonaty z Julianną z Sieniutów. Przez wiele lat on i jego spadkobiercy toczyli spór z Ignacym Sierakowskim (synem w/w Józefa), któremu swoją część spadku po Kajetanie sprzedać miały siostry Kajetana i Rocha, Teresa po mężu Górska i Agata po mężu Koniecka. Roch Bentkowski zmarł między 1813 a 1818 rokiem. W testamencie z 1813 r. przekazał cały majątek nieruchomy synowi Kazimierzowi z obowiązkiem wypłaty pozostałym, jak to określił „niegodnym” spadku synom (Ksaweremu, Ignacemu i Wincentemu) po 25 tys. złoty polskich zachowku. Ostatecznie po podważeniu testamentu i podziale spadku z 1820 r. podzielono go na cztery części: folwark Chmielów (11 poddanych z Chmielowa i 3 z Nietiahów), folwark Lubiczyn (12 poddanych z Lubiczyna i 3 z Nietiahów), folwark Kalinka (9 poddanych z Kalinki i 5 z Lubiczyna) i folwark Julianówka (15 poddanych z Lubiczyna) [APL OCH, HW, sygn. 2/28, 2/290]. Dobra określane jako folwark Chmielów z połową Nietiahów stał się własnością Ignacego Bentkowskiego On też odkupił od brata Wincentego w 1829 r. część Nietiahów należącą do dóbr Lubiczyn. W latach 1832–1833 Ignacy dokonał zamiany gruntów szlachty cząstkowej z Chmielowa. Sprzedający: Florian Ostrowski – właściciel 62 morgów, Piotr Radowicki – 20 morgów, Maciej Chmielewski – 33 morgów, Józef Radowicki – 4 morgów, Wincenty Radowicki – 29 morgów, Marianna z synem Ignacym Chmielewscy – 34 morgów przenieśli się wówczas do Nietiahów (dzisiejszy Hanów), gdzie ich własnością stała się była wieś pańszczyźniana (trudno jest ustalić dalsze losy tych właścicieli). W 1844 r. Wincenty odkupił od Ignacego pozostałą część Nietiahów. W 1857 r. jego majątek w spadku otrzymał jego syn Michał [APL OCH, sygn. 2/46, 2/406, 3/6, 6/3]. Po uwłaszczeniu chłopów w 1864 r. stali się oni pełnoprawnymi właścicielami użytkowanych wcześniej gospodarstw we wsi [APL OCH, HW, sygn. 1/5, 2/46, 2/148, 2/290, 2/406, 6/3].

Zdecydowana większość mieszkańców Nietiahów szlacheckich (Hanowa) była początkowo prawosławnymi, następnie grekokatolikami i od 1875 r. ponownie prawosławnymi. Byli oni wiernymi parafii greckokatolickiej pw. św. Mikołaja w Opolu. W 1875 r. unici z Hanowa zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, część mieszkańców wsi zmieniło wyznanie. Prawosławni w większości po II wojnie światowej zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. Część z nich w latach 1944–1946 dobrowolnie lub pod przymusem, wyjechało do ZSRR, w tym w czerwcu–lipcu 1946 r. – jedna rodzina (dwie osoby) [APL OCH, PO PUR we Włodawie, sygn. 14; St. Pow. we Włodawie, sygn. 226].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Holi. Istniała ona w latach 1925–1940. W latach 1931–1935 przystąpiła do niej jedna osoba z Hanowa [APR w Sosnowicy].

Dawniej we wsi mieszkało niewielu katolików, należących do parafii rzymskokatolickiej w Opolu (Podedwórzu). W 1919 r. wieś przyłączono do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. Od 1922 r. katolicy należą do parafii rzymskokatolickiej Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kodeńcu.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczniowie z Hanowa byli przypisani do szkoły w Kodeńcu [Szkoły, 1933, s. 175].

Według wykazu z 1827 r. w Nietiahach (Hanowie) znajdowało się 9 domów zamieszkanych przez 38 osób [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1864 r. mieszkało tu 30 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. w Hanowie i Nietiahach zamieszkiwały łącznie 182 osoby [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we Hanowie w 14 budynkach egzystowało 64 osoby. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 7 i prawosławne – 57 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 2021 r. w miejscowości zamieszkiwało 60 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Hanowa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Początkowo była to niewielka osada młyńska. W 1820 r., gdy dokonano podziału dóbr Chmielów, do których należały Nietiahy szlacheckie, trzech oczynszowanych chłopów z tej wsi przypisano do folwarku Lubiczyn [APL OCH, HW, sygn. 2/28]. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. przekazał chłopom na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Nietiahach szlacheckich uwłaszczono 2 gospodarstwa, mające po dwóch właścicieli, mające po 17 mórg. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 35 morgi ziemi. Chłopi uzyskali prawo wypasania swojego bydła na gruntach dworskich i otrzymywania rocznie 26 fur opału, kołków i chrustu na płoty i drewna na studnie w ramach praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3568].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

***

W dawnych latach wsie były często nawiedzane przez choroby epidemiczne. W Nietiahach szlacheckich przypadki śmierci w powodu ospy odnotowano m.in. w 1799, 1806 i 1816 r. [APR w Opolu].

***

W 1946 r. 2 rodziny prawosławne ze wsi uzyskało zwolnienie z ewakuacji do ZSRR, w wyniku aktywnej działalności w szeregach MO, UB [APL OCH, St. Pow. we Włodawie, sygn. 226].