Chmielów

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

Pierwotne wersje nazwy brzmiały: ‘Chmelowo’ (1432), ‘Chmielow’ (1518). Później w wyniku podziału osady zaczęto używać nazwy Korona, dla tej jej części, która znalazła się w Królestwie Polskim, dla odróżnienia od omawianej tu części dalej nazywanej Chmielowem, znajdującej się w obrębie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nazwa ta jest klasyfikowana jako dzierżawcza, osobowa od imienia ‘Chmiel’ lub topograficzna od apelatywu ‘chmiel’ [Kosyl, 1974, t. 2, s. 59]. Dla położonego po stronie litewskiej Chmielowa używano także nazwy ‘Litwa’ lub ‘Chmielów Wielki’ [Jadczak, Czech, 2011, s. 73].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Abramiuk Andriej, Abramiuk Chilimon, Abramiuk Dimitrij, Abramiuk Iwan, Abramiuk Kondratij, Abramiuk Prokop, Brzostowskij Ignatij, Demczuk Semen, Getman Josafat, Getman Milan, Getman Mitrofan, Getman Nazar, Gordejuk Grić, Jarmoszewicz Semen, Kondraciuk Paweł, Koperczuk Martin, Kozaczuk Kajetan, Kozak Roman, Nosal Martin, Olszewskij Ławrientij, Pik Josif, Waszkiewicz Ignatij, Wojtal Josafat, Woszczuk Piotr, Zajonc Fadiej, Żimczuk Jakow [APL, ZTL, sygn. 3193].

Pierwsze trzy stanowiska odkryto w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych przez pracowników Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1974 – zarejestrowano ułamki ceramiki naczyniowej i półwytwory krzemienne, żużel żelazny – nieznanej chronologii [Rejchert, Cyngot 1988, 25 – tam lokalizacja: Chmielów-Kolonia].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1993 i 1996 odkryto 17 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów.Inne fragmenty naczyń są datowane na wczesne średniowiecze oraz okres nowożytny – brak bliższej chronologii [NID, AZP obszary: 69-85 i 69-86 – lokalizacja kilku stanowisk: Chmielów Kolonia].

Wieś jako Chmielowo, w którym mieszkał nieznany skądinąd Jan Wierzba, została wymieniona po raz pierwszy w 1432 r. [SHGL, 49].

Była to wieś prywatna, najczęściej w posiadaniu kilku szlacheckich właścicieli. W 1432 r. był nim Jan Wierzba. W latach 1531–1533 podzielona była między Szymona i Jana, którzy posiadali pewne jej części [SHGL, 49]. W 1531 r. cześć wsi posiadał Szymon z Chmielowa a w 1542 Mikołaj z Chmielowa herbu Jastrząb. Chmielowscy mieszkali po obu stronach rzeki Piwonii i po wytyczeniu granicy znaleźli się zarówno w części koronnej jak i litewskiej [Jadczak, Czech, 2011, s. 51]. W 1542 r., ziemianie brzescy znad granicy koronnej Jakub i Stanisław Chmielewscy „z inszą bracią” skarżyli się przed królem Zygmuntem na szereg najrozmaitszych krzywd ze strony kniazia Iwana Wasylewicza Połubińskiego. Chmielewscy podkreślając niemożność dojścia od niego sprawiedliwości znajdują uzasadnienie w tym, że „on tem imionam swem, s których to krzywdy im czyni, nie jest ojczycz”. Chodzi tu niewątpliwie o dobra opolskie, które książę Połubiński trzymał skutkiem małżeństwa z Kopciówną i sądził się o nie ze szwagrami [Wawrzyńczakowa, 1951, s. 59].

Właściciele wsi Chmielowo (litewskiej) [właściciele części koronnej: patrz hasło Korona], która początkowo w całości należała do szlachty cząstkowej. W 1565 r. znajdujemy w chorągwi brzeskiej Marcina Chmielewskiego, a w 1567 r. z Chmielewa występują Walenty Chmielewski, Stanisław Pawłowicz i Maciej Mikołajewicz [Wawrzyńczakowa, 1951, s. 59]. W rejestrze podymnym województwa brzesko-litewskiego z 1667 r. wymieniono: Zygmunta Chmielowskiego, Krzysztofa Kłębowskiego, Franciszka Kisielewskiego, Jana Ostrowskiego, Stefana Popławskiego, Jarosza Przegalińskiego, Jerzego Stockiego oraz Stanisławę Chmielowską i Augustyna Stańkę, których domy spaliły się. W kolejnym rejestrze podymnego z 1690 r. wymieniono: Krzysztofa Bielińskiego, Kazimierza Chmielowskiego, Franciszka Kisielewskiego, Szczęsnego Kłębowskiego, Kazimierza Kosmowskiego, Annę Krobanowską, Kazimierza Łysakowskiego, Marcina Mieczkowskiego, Jana Ostrowskiego i Stanisława Przegalińskiego [Rejestry podymnego 1667–1690].

Część Chmielowa na przełomie XVI/XVII w. kupił właściciel dóbr opolskich Łukasz Kopeć (zm. 1621) [Boniecki, 1907, t. 9]. Po nim jej właścicielami byli jego syn Aleksander (zm. 1651), syn Aleksandra, Franciszek Aleksander. Ostatnim męskim przedstawicielem rodu był syn Franciszka Aleksandra – Grzegorz (Hrehor) Kopeć, po którego śmierci (1720 r.) całość dóbr przeszła na jego siostrę Franciszkę [Tarasiuk, 2010, s. 19]. Franciszka z Kopciów Załuska po drugim mężu Karolu (zm. 1756 r.) miała córkę Ludwikę, która w 1735 r. wyszła za mąż za Józefa Sierakowskiego, który stał się właścicielem m.in. Kalinki. Jego córka Urszula (siostra Ignacego) wyszła za mąż za Kajetana Bentkowskiego (Bętkowskiego), który kupił od teścia dobra Chmielów. Kajetan zmarł bezpotomnie w 1772 r. Jego spadkobiercą został brat Roch Bentkowski, żonaty z Julianną z Sieniutów. W tym miejscu można dodać, że przez wiele lat, on i jego spadkobiercy toczyli spór z Ignacym Sierakowskim (syn Józefa), któremu swoją część spadku po Kajetanie sprzedać miały siostry Kajetana i Rocha, Teresa po mężu Górska i Agata po mężu Koniecka. Roch Bętkowski zmarł między 1813 a 1818 r. W testamencie z 1813 r. przekazał on cały majątek nieruchomy synowi Kazimierzowi z obowiązkiem wypłaty pozostałym, jak to określił „niegodnym” spadku synom (Ksaweremu, Ignacemu i Wincentemu) po 25 tys. złoty polskich zachowku. Ostatecznie po podważeniu testamentu i podziale spadku z 1820 r. podzielono go na cztery części: folwark Chmielów (11 poddanych z Chmielowa i 3 z Nietiahów), folwark Lubiczyn (12 poddanych z Lubiczyna i 3 z Nietiahów), folwark Kalinka (9 poddanych z Kalinki i 5 z Lubiczyna) i folwark Julianówka (15 poddanych z Lubiczyna) [APL OCH, HW, sygn. 2/28, 2/290]. Dobra Folwark Chmielów obejmujący zarówno Chmielów Mały jak i Chmielów Wielki stał się własnością Ignacego Bętkowskiego. W latach 1832–1833 dokonał on zamiany lub wykupu gruntów szlachty cząstkowej z Chmielowa (Florian Ostrowski – właściciel 62 mórg, Piotr Radowicki – 20 mórg, Maciej Chmielewski – 33 mórg, Józef Radowicki – 4 mórg, Wincenty Radowicki – 29 mórg, Marianna z synem Ignacym Chmielewscy – 34 mórg przenieśli się do Nietiahów (dzisiejszy Hanów), gdzie ich własnością stała się była wieś pańszczyźniana. Jędrzej Radowicki swoją część w Chmielowie sprzedał Bętkowskiemu. W 1840 r. właścicielami dóbr Chmielów była żona Ignacego, Zofia Bętkowska (1/2) i jego dzieci Antoni, Benedykt, Józef, Ignacy, Marianna i Julia po mężu Roszkowska. W 1843 r. dobra (bez części na Nietiahach) wykupił Aleksander Romanowski Romańko. Ten w 1856 r. sprzedał Wincentemu Bętkowskiemu główną część majątku. Już w następnym, 1857 r. jego majątek w spadku otrzymał syn Michał. Ten w 1860 r. kupił pozostałą część majątku Chmielów. Jednocześnie sprzedając część zasadniczą Danielowi Andrzejewskiemu, który w 1869 r. rozpoczął je wyprzedaż, poczynając od Nowosiółek. W 1893 r. część ta przeszła na własność jego spadkobierców – córek: Sabiny Pytkowskiej, Emilii Zembrzuskiej, Bronisławy Babskiej oraz wnuczki Stanisławy Zawadzkiej. Wówczas rozpoczęto parcelację dóbr. Tymczasem część poszlachecką na licytacji w 1869 r. nabył Benedykt Bętkowski. W 1872 r. majątek ten kupił Justyn Kuczyński, który w 1896 r. sprzedał go chłopom – nabywcami byli gospodarze: Burzec, Gordejuk, Kochanowski, Koperczuk, Korpysz, Kuczyński, Michaluk (2) i Trubaj (2). Rozpoczęło to proces parcelacji włości. Tymczasem folwark Chmielów Wielki od 1909 r. posiadał Paweł Czarkowski, który dopiero w 1928 r. dokonał on jego parcelacji [APL OCH, HW, sygn. 2/46, 2/406, 3/6, 6/3]. W międzyczasie, wskutek ukazu uwłaszczeniowego z 1864, miejscowi chłopi zostali właścicielami użytkowanych wcześniej gospodarstw.

W Chmielowie początkowo żyli katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela w Parczewie. O dziesięciny z tej wsi toczył się spór w 1518 r. między plebanem parczewskim i wikariuszami krasnostawskimi [MRPS, IV, 11960]. W 1529 r. dziesięciny z całej wsi były przywłaszczone przez wikariuszy krasnostawskich, a dzierżawione przez plebana parczewskiego [SHGL, 49].

W XIX w. we wsi pojawili się grekokatolicy. W 1828 r. w Chmielowie w jednym domu żyło 7 unitów [Aleksandrowicz, 1964, s. 92], a w 1859 r. było ich już 59 [Jadczak, Czech, 2011, s. 53]. W 1875 r. unici ze wsi, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, znaczna część mieszkańców wsi zmieniła wyznanie. Liczba prawosławnych chłopów między 1899 a 1914 r. spadła z 223 do 140 [APL, KPCH, KV, sygn. 986, 1003]. Prawosławni po II wojnie światowej w większości zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. W latach 1944–1946 3 osoby dobrowolnie lub pod przymusem wyjechały do ZSRR [APL OCH, Akta Gminy Dębowa Kłoda, sygn. 174].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Chmielowie działała 1-klasowa szkoła powszechna, do której w 1930 r. uczęszczało 73 dzieci [Szkoły, 1933, s. 175].

W 1787 r. w spisie ludności rzymskokatolickiej diecezji krakowskiej w części Chmielowa znajdującym się w województwie brzeskim wykazano katolików: 30 mężczyzn i 29 kobiet oraz 11 dzieci powyżej 7 roku życia i 32 poniżej tego wieku, oraz Żydów: 3 mężczyzn i 3 kobiety oraz 2 dzieci powyżej 7 roku życia i 5 poniżej tego wieku [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. Według wykazu z 1827 r. we wsi Chmielów Wielki znajdowało się 21 domów zamieszkiwanych przez 99 osób, w Chmielowie Małym było 10 domów z 39 mieszkańcami [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1864 r. w Chmielowie mieszkały 164 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w Chmielowie Dużym (wieś i folwark) w 37 budynkach zamieszkiwały 224 osoby. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 182, prawosławne – 30 i mojżeszowe – 12 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 367 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. miejscowość zamieszkiwały 184 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Na początku XVI w. wymieniono łan uprawny i młyn o jednym kole [SHGL, 49]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. we wsi uwłaszczono 19 gospodarstw mających powierzchnię od 20 do 22 mórg. W oparciu o prawo z 1864 r. ziemię nabyło trzech chłopów (po 100 prętów), osada pastucha (200 prętów) oraz pastwisko (106 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 529 mórg ziemi. Chłopi uzyskali prawa serwitutowe: wypasania swojego bydła na gruncie dworskim, 24 wozów opału rocznie na gospodarstwo, ich współwłaścicielem i osoby uwłaszczone tylko w oparciu o prawo z 1864 r. po 19 wozów opału. Gospodarze mieli też otrzymywać drewno na poprawę swoich zabudowań [APL, ZTL, sygn. 3193]. Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u okolicznych właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami.

***

Kamienna figura św. Jana Nepomucena z 1770 roku. Postawiona na czworobocznym, murowanym cokole.

***

Mogiła powstańców z 1863 roku, przy drodze z Chmielowa do Parczewa, na wzgórzu pośród drzew. Nie jest wiadome, ilu powstańców w niej spoczywa i w jakim starciu polegli. Najprawdopodobniej chodzi tu o uczestników wydarzeń, które rozegrały się 18 listopada 1863 r. w rejonie Kolana i Holenderni, ewentualnie Lubiczyna i Kodeńca [Bieleń 2023, s. 259-260]. Na mogile ustawiono lastrykowy krzyż ze stosowną tablicą. Starszy, drewniany krzyż leży nieopodal.

***

Pomnik Sybiraków Jesienią 1944 roku NKWD wywiozło członków AK z Chmielowa do łagrów w Rosji. Przebywali tam przez dwa lata.

***

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

***

W sierpniu 1944 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali m.in.: Franciszek Majewski i Tomasz Makówka z Chmielowa a nowym sołtysem wsi został Antoni Kondraciuk. W 1945 r. do rady dołączył z ramienia PPR Jan Wiśniewski [APL OCH, Akta Gminy Dębowa Kłoda, sygn. 94].

***

W 1947 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali Jan Abramiuk i Daniel Abramiuk z Chmielowa [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].