Bednarzówka

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

W przeszłości posługiwano się też nazwami: Bednarzówka (wymieniona 20 razy – XVI–XX w.), Bednarzów (1 – XVI), Będnarzówka (2 – XVII), Bebnarzówka (2 – XVII), Wola Żabików (7 – XVI–XVII), Bednarzow (1530), Bednarzowska Wola (1563), Bednarzow/Bednarzowka (1565), Wolia Zabikow albo Bednarzowka (1580) ze wsi Zabikowa (1663), Wola Zabikow seu Bednarzowka (1673), Będnarzowka (1674). Nazwa dzierżawcza, nazwa osobowa od Bednarz lub bednarz, gwarowo też będnarz, bębnarz [Kosyl, 1974, t. 2, s. 15–16]. Żabików – nazwa dzierżawcza od Żabik [Kosyl, 1974, t. 2, s. 518].

Bednarzówka od powstania do 1795 r. należała do województwa lubelskiego i powiatu lubelskiego Korony Polskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Bednarzówka podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w cyrkule chełmskim w zaborze austriackim (Galicji Zachodniej) [Mapa, 1803]. Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) wieś należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu radzyńskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Krzywowierzba, a potem Dębowa Kłoda [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Dębowa Kłoda, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Bednarzówka, do której należały Bednarzówka wieś, Bednarzówka kolonia, Bednarzówka osada pokarczemna, Rudniki folwark [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Chmielów (m.in. wsie Chmielów, Bednarzówka, Korona, Marianówka) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. Bednarzówkę włączono do gromady Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.03.2026) częścią składową wsi są Rudniki [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W połowie XIX w. we wsi występowały następujące nazwy terenowe: Luchowka, Nieradź, Nowosiółki, Olszowy Kierz, Olszyny, Osowa Smuga, Poremby, Siedzieczka, Starzyzna, Zarośla [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 582, 772].

W 1626 r. dożywotnim dzierżawcą młyna w Woley Zabikowey był Andrzej Bierka syn Wojciecha [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 28]. W Bednarzówce w 1799 r. gospodarstwa posiadali: Ilko Oleszczuk, Hryć Oleszczuk, Paweł Oleszczuk, Andrzey Łopatnik, Hryc Krupka, Prokop Nowosada, Sawka Olexiuk, Marcin Łopatnik, Otton Libiuk, Paweł Kurylak [APR, ZDP, sygn. 12599].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Bartoszuk Anisim, Bartoszuk Miron, Bartoszuk Stepan, Chomiczuk Iwan, Gordejuk Dmitrij, Iwanina Piotr, Iwaniuk Feodor, Juszczuk Michaił, Łopatniuk Iwan, Łuć Antonina, Łuć Filip, Łuć Iwan, Łuć Osip, Łuć Piotr, Łuć Roman, Łuć Wasilij, Oleksiejuk Józefat, Oleksiuk Iwan, Oleksiuk Wasilij, Pradyszczuk Dmitrij, Treciak Jekaterina, Treciak Karp, Treciak Michaił [APL, ZTL, sygn. 3186].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1993 i 2001 odkryto 8 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska), z których zebrano nieliczne odpadki krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej, po części pochodzące z bliżej nieokreślonych pradziejów. Inne fragmenty naczyń są datowane na wczesną epokę brązu (kultura trzciniecka) oraz bliżej nieokreślone wczesne średniowiecze i okres nowożytny (w zakresie XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszary: 69-86 i 70-86].

Król Zygmunt Stary 16 października 1530 r. wydał przywilej mieszczaninowi parczewskiemu Maciejowi Grocholi na założenie w lesie nad rzeką Piwonią wsi Bednarzow, którą już w 1565 r. określono jako Bednarzówka [SHGL, 26; Osady zaginione, 1986, s. 28].

Bednarzówka była częścią dóbr królewskich i wchodziła w skład tenuty parczewskiej [SHGL, 26], a po rozbiorach Rzeczypospolitej rządowych/skarbowych. Kolejnymi starostami parczewskimi byli przedstawiciele rodziny Tęczyńskich do 1593 r., następnie Kasper Maciejowski do 1611 r., Piotr Firlej do 1618 r., Mikołaj Daniłowicz rozpoczął długie lata rządów w starostwie tej rodziny aż do początku XVIII wieku. W 1730 r. dzierżawcą został Janusz Wiśniowiecki, od 1738 r. Michał Kazimierz Radziwiłł a od 1762 r. Roch Kossowski, który utrzymał je aż do śmierci w 1813 r. [Chłapowski, 2017, s. 258–259]. W 1663 r. dzierżawca był Marcin Gostkowski [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 16], podobnie jak w 1674 r. [AGAD, ASK I, sygn. 162 – Rejestr pogłównego woj. lubelskiego z 1674, s. 69].

W 1864 r. część ziemi stała się własnością uwłaszczonych chłopów. Folwark Bednarzówka (229 dziesięcin) w 1871 r. otrzymał Sokrat Starinkiewicz, jako majorat wieczysty (dobra Zadębie, składające się z folwarków Bednarzówka, Dębowa Kłoda, Zadębie i Kodeniec). W 1886 r. uzyskał on do niego pełne prawa własnościowe. W 1899 r. sprzedał on folwark Bednarzówka chłopom z te wsi [APL OCH, HW, sygn. 2/43, 2/716].

W dawnych czasach część mieszkańców Bednarzówki była początkowo prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od 1875). Należeli oni do parafii w Parczewie.

W 1787 r. wykazano we wsi jedynie rzymskich katolików i Żydów [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. W 1828 r. w Bednarzówce w 12 domach żyło 75 unitów [Aleksandrowicz, 1964, s. 92]. W 1875 r. unici ze wsi, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, wielu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie. Liczba prawosławnych chłopów między 1899 a 1914 r. spadła do 8 osób [APL, KPCH, KV, sygn. 986, 1003]. Prawosławni po II wojnie światowej w większości zostali zmuszeni do opuszczenia wsi. Część z nich w latach 1944–1946 dobrowolnie lub pod przymusem, wyjechało do ZSRR 9 osób [APL OCH, Akta Gminy Dębowa Kłoda, sygn. 174]. Kolejnych 5 osób w 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wysiedlono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane.

Przez wieki rzymscy katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela w Parczewie. Od 1981 r. katolicy z Bednarzówki należą do parafii rzymskokatolickiej Najświętszego Serca Pana Jezusa w Dębowej Kłodzie. Obecnie w jej skład wchodzą wsie Dębowa Kłoda, Leitnie, Żmiarki, Bednarzówka i Uhnin.

W okresie II Rzeczypospolitej uczniowie z Bednarzówki uczęszczali do szkoły w Dębowej Kłodzie [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 6].

W 1564 r. wykazano 5 kmieci uprawiających 2 i pół łanu, zagrodnika i karczmarza oraz młynarza [Lustracja woj. lubelskiego z 1565, s. 63]. W 1661 r., po wojnach z połowy XVII w. wykazano we wsi zaledwie dwóch kmieci, natomiast nie było już wspomnianych poprzednio zagrodników, młynarza, czy karczmarza [Lustracja woj. lubelskiego z 1661, s. 38]. Mieszkańcy wsi zobowiązani byli do opłaty 8 korców owsa z łanu, czyli po dwa korce z płosy, a także dawania ćwierci gęsi, ćwierci kapłona i 8 jajek. Ich pracę oszacowano na 20 florenów rocznie [Lustracja woj. lubelskiego z 1661, s. 39]. W 1674 r. odnotowano 3 przedstawicieli szlachty wraz z dwoma sługami oraz 5 urzędnikami a także z 22 poddanymi [AGAD, ASK I, sygn. 162 – Rejestr pogłównego woj. lubelskiego z 1674, s. 69]. W 1676 r. w Bednarzówce zamieszkiwało 15 osób [ŹD, t. 15, s. 36a]. W 1718 r. w dobie wojny północnej we wsi pozostał zaledwie jeden chłop [Szaflik, 1961, s. 72]. W 1787 r. w spisie ludności diecezji krakowskiej w Bednarzówce wraz z Białką wykazano katolików: 26 mężczyzn i 27 kobiet oraz 15 dzieci powyżej 7 roku życia i 19 młodszych, oraz Żydów: 10 mężczyzn i 5 kobiet oraz 5 dzieci powyżej 7 roku życia i 6 młodszych [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 14 domów zamieszkanych przez 89 osób [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1864 r. przebywało tu 119 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwały 122 osoby [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we Bednarzówce w 25 budynkach egzystowały 134 osoby. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 89 i prawosławne – 45 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 198 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. we wsi mieszkało 81 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Wieś miała charakter typowo rolniczy. Znajdowała się tu też karczma oraz staw na rzece Piwonii oraz młyn o dwu kołach, jednym na mąkę drugim na folusz. Jego pracę często przerywały niskie stany wody [Lustracja woj. lubelskiego z 1565, s. 63; Jadczak, Czech, 2011, s. 41]. W 1580 r. było 2,5 łanów osiadłych z kmieciami, dwóch zagrodników, karczmarz, stacja i młyn na Piwonii o dwu kołach i trzecim foluszu oraz staw [AGAD, Lustracje, dz. XVIII, sygn. 44, Regestr lustratorski woj. lubelskiego z 1570, k. 55]. W 1626 r. wykazano młyn o dwu kołach wraz z przypisanym do niego łanem oraz 5 półłanków, zagrodę z rolą, dwie ćwierci roli karczmarskich i komornicę ubogą [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 28].

Na początku XVII w. rosła nakładana na ludność starostwa parczewskiego pańszczyzna i inne robocizny. Wyzysk ten doprowadził do tego, że mieszkańcy wsi wraz z przedstawicielami innych okolicznych miejscowości starościńskich wystąpili do sądu referendarskiego ze skargą na działanie starosty Kaspra Maciejowskiego. Rozprawa odbyła się 10 czerwca 1609 r. i wobec przedstawionych dowodów wyrok był korzystny dla chłopów. Sąd zabronił staroście najmowania poddanych królewskich do pracy w folwarkach okolicznej szlachty. Starosta został też zobowiązany do uregulowania kwestii granicznych i powstrzymania procederu worywania się w grunta królewskie przez okoliczną szlachtę. Zabroniono wprowadzania pańszczyzny wytycznej. Określono też, że poddani nie mogą jeździć dalej niż na 10 mil od miejsca zamieszkania i to nie dalej niż 3 mile dziennie. Inne sprawy miała uregulować specjalna komisja, o której działalności niestety nie zachowały się informacje. Sytuacja chłopów nie polepszyła się, a po śmierci starosty wdowa po nim Katarzyna Maciejowska podwyższyła nawet pańszczyznę z czterech do sześciu dni tygodniowo z gospodarstwa łanowego i wymyślała coraz to nowe powinności i robocizny obciążające chłopów. Doprowadziło do kolejnych procesów w latach 1613–1614, w których aktywnie uczestniczyli mieszkańcy wsi. W 1615 r. chłopi zanieśli do sądu skargę na podstarościego Jana Kopestyńskiego, który lekceważył postanowienia królewskie, a opornym wobec jego żądań rekwirował inwentarz żywy zabierając go do dworu. Proceder ten kontynuował nowy starosta, który nastał w 1619 r., Piotr Daniłowicz na nowo wprowadzając pańszczyznę wytyczną i zmuszając do pracy przy ponadwymiarowych szarwarkach, co wiązało się z rozbudową istniejących gospodarstw folwarcznych i zakładaniem nowych. Chłopi z ośmiu wsi, w tym Bednarzówki, w końcu nie wytrzymali i zaprzestali odrabiania pańszczyzny i oddawania innych jeszcze powinności na rzecz starosty. Wkrótce przerodziło się to w zbrojne wystąpienie chłopów przeciwko staroście, a ten oskarżył ich przed sądem „o buntowanie się przeciwko zarządzeniom starosty i jego urzędników”. Rozprawa odbyła się w 1645 r., ale wyrok nie zapadł wobec licznych skarg chłopów na nadużycia samego starosty. Śmierć Piotra Daniłowicza nie przerwała sporu, gdyż jego następca Paweł Kozłowski, także zmuszał chłopów do wygórowanych powinności i stosował kary fizyczne wobec opornych. W 1653 r. chłopi ponownie złożyli skargę do sądu na starostę [Szaflik, 1961, s. 34–41]. W 1661 r. po wojnach z połowy XVII w. zmniejszyła się ludność mieszkańców i wykazano zaledwie dwóch kmieci gospodarujących na jednej płosie. Nie było zagrodników, a młyn i karczma były zniszczone i opuszczone [Lustracja woj. lubelskiego z 1661, s. 38–39]. W 1663 r. wykazano 5 półłanków osiadłych, zagrodę z rolą, role karczmarskie, komornicę ubogą i łan Borkowski oraz młyn o dwu kołach [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 16].

W XVIII w. zaszły poważne zmiany w strukturze wsi starostwa parczewskiego. Do 1764 r. we wszystkich wsiach nie było już dużych gospodarstw. Posiadały one co najwyżej powierzchnię pół płosy. Zmniejszenie gospodarstw wiązało się teoretycznie ze zmniejszeniem pańszczyzny, która wynosiła dwa dni w tygodniu w przypadku takich właśnie gospodarstw. Ciążył na nich jeszcze obowiązek przędzenia lnu lub konopi w ilości 4–8 łokci w roku. Do tego dochodziły czynsze w naturze: korzec owsa, pół kapłona lub gęsi oraz kilka jaj. Czynsz pieniężny wynosił od 1 do 4 zł. Pozornie nie były to duże obciążenia, ale starostowie i dzierżawcy zmuszali chłopów do większych i coraz innych wymyślanych powinności [Szaflik, 1961, s. 76–77].

Na początku lat 50. XIX w. chłopi z Bednarzówki zostali oczynszowani. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi posiadaczami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 24 gospodarstwa mające zróżnicowaną powierzchnię (15–16 mórg, dwukrotność lub trzykrotność tej wielkości) oraz pastwisko (235 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 633 morgi ziemi. Chłopi nie uzyskali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3186].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami.

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** W marcu 1943 r. okupanci niemieccy zastrzelili w Bednarzówce trzech jeńców radzieckich [Jadczak, Czech, 2011, s. 127].

*** Według sprawozdania władz gminnych z 1944 roku okupanci niemieccy, a według innych publikacji nieznani sprawcy, w dniu 14 czerwca 1944 r. spalili 14 zabudowań w Bednarzówce [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 117].

*** W sierpniu 1944 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie zostali m.in.: Jan i Andrzej Oksiuta z Bednarzówki a nowym sołtysem wsi został Franciszek Łopatniuk [APL OCH, Akta Gminy Dębowa Kłoda, sygn. 94].

*** W 1947 r. radnymi GRN w Dębowej Kłodzie został Feliks Oleksiuk z Bednarzówki [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].