Żminne

Patrz hasło: Siemień.

Pierwotnie wieś nazywała się Wola Miłkowska (Wolya Mylkowska). Potem stosowano nazwy: Wola Miłkowska alias Żmijna (1420 Wolya Mylkowska, 1491 Szmajnno, 1499 Vszmine, 1519 Mylkowska Wolya alias Szmynna, 1529 Zmyna) [SHGL, 270]. Nazwa wsi pochodzi od słowa ‘zminąć’ (ominąć), oznaczającego miejsce, które należy ominąć [Kosyl, 1974, s. 521].

Już w okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla terenów na wschód od Wisły zaczął odgrywać Lublin [Myśliński, 1974, s. 29; Sochacka, 2014a, s. 41–42]. Tereny, na których powstała wieś pierwotnie znajdowały się w województwie sandomierskim, a od 1474 r. znalazły się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Żminne po trzecim rozbiorze Polski znalazło się (od 1795 r.) w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszły w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W 1842 r. przeniesiono ją do powiatu radzyńskiego. W latach 1844–1866 leżała w okręgu radzyńskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Żminne należało do gminy Bezwola [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., wieś weszła w skład gminy Bezwola [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Żminne [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1961 należała do gromady Jezioro [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1961 r. przeniesiono do gromady Siemień [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1799 r. we wsi odnotowano następujące nazwy terenowe: Nagienka, Borysowka, Jeziorki, Mirukowizna, Mogiełki, Nowiny, Okalew, Pastewnik, Piszczugi, Siedlisko i Za Stodołami [APR, ZDP, sygn. 12599]. W 1870 r. we wsi zapisano następujące nazwy terenowe: Borysówka, Dębina, Grądy, Jeziorki, Kadłub, Mirokowizna, Od Jeziora, Osina, Plusk, Siedzialne, Zakuźnie i Żydowska [APL, SUGdsWł, sygn. 570].

Według S. Jadczka częściami wsi były: Nadłączne, Podjeziorze, Zajeziorze. Natomiast we wsi funkcjonowały też nazwy: Bagieniek – łąka, Borysówka – las, Dodatek – pole, Grudy – łąka, Kryńce – nieużytki, Omiedzak – łąka, Płusk – łąka, Wielki Rów – nieużytki, Żydówka – łąka [Jadczak, 2010, s. 57].

W 1765 r. we wsi mieszkało 10 gospodarzy (Woytek Swiński, Semen Miruszuk, Chwedko Onuszko, Maćko Telehun, Maciek Maciejowski, Kazimir Telehunczuk, Jacko Goydanluig, Stanko Kościańczuk, Iwan Zacharczuk i Wasko Kościanczuk) oraz jeden parobek Miśko Telehunczuk [Pachucki, 2025, s. 16].

W 1799 r. we wsi mieszkało 16 włościan: Olech Telechny – gajowy, człowiek wolny oraz chłopi: Józef Grabczan, Wawrzyniec Jedliński, Piotr Stadnicki, Leon Steciński, Tomek Tarabnek, Chwedko Samoć, Wasil Miszczorog, Jaśko Oleksiuk, Trochim Kretowicz, Iwan Osyp [Jadczak, 2013, s. 36].

W 1864 r. w Żminnem uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według dokumentu): Bolec Jan Danilkiewicz Grzegorz, Danilkiewicz Iwan, Danilkiewicz Józef, Danilkiewicz Michaił, Danilkiewicz Michaił (I), Danilkiewicz Michaił (II), Dobosz Mateusz, Grabczak Konstantin, Grabczak Paweł, Grabczak Stefan, Koscianczuk Mateusz, Kretowicz Osip, Matczuk Jan, Michalik Jan, Niescioruk Antonij, Niescioruk Roman, Panasiuk Grzegorz, Samociuk Jan, Samociuk Łuka, Szczerbinskij Franc, Telefon Franciszek [APL, ZTL, sygn. 2565].

Z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1990 odkryto stanowisko, z którego pochodzi makrolityczny wiórowiec ze środkowego (?) neolitu (kultura: lubelsko-wołyńska? pucharów lejkowatych?). Ponadto na podstawie informacji miejscowej ludności zlokalizowano cmentarzysko z okresu nowożytnego [NID, AZP obszar 69-83].

Andrzej Ciołek z Żelechowa, Miłkowa i Woli Miłkowskiej występował od 1420 r. co można uznać za pierwszą wzmiankę o tej, niewątpliwie starszej wsi [APL, KzL 10, k. 343v; Sochacka, 1987, s. 182].

Wieś należała do dóbr królewskich. Istniała już w początkach XV wieku, a w 1433 r. została wraz z Miłkowem zastawiona za 100 grzywien Andrzejowi Ciołkowi z Żelechowa, podkomorzemu sandomierskiemu. Ciołkowie traktowali te wsie jako swoją własność. Dopiero na początku XVI stulecia przywrócono wsie do domeny królewskiej [MRPS IV, 1208, 2772; Sochacka, 1987, s. 48, 91]. Od tego momentu przechodziła wraz z tenutą parczewską w ręce kolejnych dzierżawców. Ostatnim dzierżawcą w końcu XVIII w. był Roch Kossowski. Zabudowania folwarku znajdowały się przy drodze z Jeziora do Glinnego Stoku. W folwarku znajdował się drewniany dwór na podmurówce z 1788 roku. Dwór miał ganek o 2 kolumnach z dwoma ławkami. W sieni znajdowała się kuchenka, a po prawej stronie sieni znajdowała się izba mieszkalna z piecem z zielonych kafli. Z izby przechodziło się do alkierza z kominkiem, a z alkierza można było przejść do spiżarni, gdzie znajdowało się wyjście na podwórze. Po lewej stronie sieni była izba czeladna z komorą. Dach dworu pokryty był słomą. W skład folwarku wchodził spichlerz, wozownia i stajnia pod jednym dachem, stodoła z dwoma klepiskami, chlew na drób i trzodę oraz serownia. Całość zabudowań folwarcznych było ogrodzonych płotem z chrustu i żerdzi. Folwarkiem zarządzał rządca, natomiast nad lasem czuwał gajowy Olech Telehny [Pachucki, 2025, s. 17]. W 1800 r. starostwo parczewskie ze Żminnem przejęli zaborcy austriaccy. W ten sposób stały się one dobrami rządowymi. Ich dzierżawcami byli w tym czasie m.in.: Maurycy Iżecki (Iżycki), Konstanty Smoliński i Wojciech Kolczyński. W 1830 r. dobra Żminne od skarbu Królestwa Polskiego kupił Leon Nowakowski, właściciel dóbr Bezwola. W 1837 r. stały się one własnością wdowy po nim Anieli z Piotrowskich, a w 1845 r. jej sukcesorów Adama Piotrowskiego i dzieci zmarłego Andrzeja Piotrowskiego (Henryka, Andrzeja, Zofii, Emilii oraz wnuków Henryka (syna Stanisława) i Lucjana Szwykowskiego (syna Anieli). W 1853 r. ich jedynym właścicielem został Andrzej Piotrowski. W 1855 r. dobra nabył Maciej Rogowski. W 1865 r. Żminne stało się własnością Sylwestra Rogowskiego. W 1878 r. majątek przeszedł na własność Jana Łubkowskiego oraz Aleksandra i Sabiny Łubkowskich. W 1879 r. część (1/3) nabył Edward Przegaliński, który po kilku latach odsprzedał swoją część Sabinie. W 1930 r. Aleksander i Sabina Łubkowscy podzielili majątek. Zachowali przy tym 1/6 jego część, a resztę przekazali dzieciom: Jadwiga Zajączkowska, Alina Gorazdowska, Janina Michalska, Wacława Adamczewska i Konrad Łubkowski. Zarząd nad majątkiem objęła Zajączkowska. Majątek Żminne był w posiadaniu Łubowskich do 1944 roku [Jadczak, 2010b, s. 46–47; Pachucki, 2025, s. 18–19, 24; APL OR, HRP, sygn. 221].

Do początku XX w. dominującą grupę stanowili prawosławni / grekokatolicy (zależnie od okresu czasu) należący do parafii unickiej w Parczewie. W 1828 r. w Żminnem mieszkało 170 unitów. Biorąc pod uwagę, że w 1827 r. w Żminnem mieszkało 178 osób to unici stanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi. W 1859 r. w Żminnem mieszkało 141 unitów [APL, CHKGK, sygn. 420]. Po upadku powstania styczniowego władze rosyjskie przystąpiły do ostatecznej likwidacji Kościoła greckokatolickiego w Królestwie Polskim. Początkowo, w latach 60. XIX w. oczyszczano liturgię z elementów łacińskich. Ostatecznie w 1875 r. oficjalnie włączono unitów do struktur Cerkwi prawosławnej. W listopadzie 1874 r., gdy przystąpiono do likwidacji unii w parafii parczewskiej, jej wierni nie pozwolili na odprawianie w swojej cerkwi liturgii prawosławnej, a proboszcza księdza Michała Zatkalika wyrzucili z parafii. Wówczas władze rosyjskie sprowadziły wojsko, które próbowało siłą złamać opór unitów. Podczas obrony cerkwi pobito wiele osób. Czwórka z nich zmarła w wyniku odniesionych ran, m.in. żona Franciszka Teleona ze Żminnego. Wielu unitów trwało pomimo to w oporze. Wojsko rosyjskie zostało rozmieszczone na trzy miesiące we wsiach, m.in. w Żminnem i Glinnym Stoku niszcząc gospodarstwa unitów. Przywódców oporu wywieziono do guberni chersońskiej. Wśród nich byli Józef Danilkiewicz oraz bracia Jan i Franciszek Teleonowie. Jan (l. 50, zm. w 1899 w Czelabińsku) zdołał powrócić do Żminnego w 1887 r., został wytropiony przez policję carską i aresztowany. Wraz z całą rodziną: żona Helena z Mirończuków – l. 50, zm. w 1897 w Czelabińsku; – dzieci: Ignacy – l. 24; Teodor – l. 22; Andrzej – l. 20 [wzięty do wojska w 1892]; Grzegorz – l. 17; Sylwester – l. 15; Mikołaj – l. 11; Katarzyna – l. 13) zesłany do Czelabińska w guberni orenburskiej. Do Żminnego po I wojnie światowej powrócili czterej synowie Jana wraz ze swoimi rodzinami – Ignacy, Sylwester, Mikołaj i Andrzej oraz córka Katarzyna z rodziną, ale nie osiadła w Żminnem, tylko we wsi męża, tj. w Lubence. Tymczasem wielu byłych unitów ze Żminnego trwało w oporze aż do 1905 r., gdy mogli oni przyjąć obrządek rzymskokatolicki [Tarasiuk, 2018, 2022; Pachucki, 2025].

W Żminnem w przeszłości mieszkały też osoby wyznania rzymskokatolickiego, np. w 1817 r. były we wsi 4 rodziny tego wyznania, należące do parafii rzymskokatolickiej Św. Jana Chrzciciela w Parczewie [AGAD, CWWKP, sygn. 689]. Po jej podziale w 2000 r. trafili oni do parafii Opatrzności Bożej w Parczewie.

Jednoklasowa szkoła powszechna w Żminnem powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. uczęszczało do niej 40 dzieci [Falski, 1933, s. 169].

W 1565 r. we wsi wykazano 31 kmieci oraz 9 łanów osiadłych i pusty oraz karczmę. W 1570 r. we wsi wykazano 9,5 łanu i pół łanu pustego, karczmę oraz stację królewską [AGAD, MK, sygn. 44, Regestr lustratorski województwa lubelskiego 1570, k. 59; Pachucki, 2025, s. 14]. W 1661 r. wykazano jedynie 2 kmieci na jednej płosie oraz 2 zagrodników [Lustracja woj. lubelskiego 1661, s. 39]. Na podstawie rejestru pogłównego z 1674 r. we wsi wykazano 34, zaś w 1676 r. 33 włościan [AGAD, ASK I, rejestry poborowe, k. 69; Szaflik, 1961, s. 62]. S. Jadczak na podstawie informacji z ksiąg metrykalnych parafii w Parczewie podał, że na jednej płosie mieszkało 2 kmieci i 2 zagrodników, razem 24 osoby. Słaby był przyrost naturalny w 1654 r. we wsi nie urodziło żadne dziecko, w czasie potopu szwedzkiego (1656–1660) – jedno, w latach 1661–1664 – jedno, w latach 1764–1768 – pięć [Jadczak, 2010, s. 37]. W Żminnem mieszkali też wybrańcy służący w piechocie. W 1683 r. miały być we wsi 2 dymy, czyli rodziny kmiece oraz 2 zagrodnicze – razem 24 osoby. W 1799 r. we wsi mieszkało 16 włościan [Jadczak, 2010, s. 36; Jadczak, 2013, s. 35–36]. W Żminnem według wykazu z 1827 r. znajdowało się 26 domów zamieszkanych przez 178 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 333]. W 1887 r. we wsi przebywało 219 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 46 budynkach zamieszkiwały 353 osoby, w tym 332 rzymskich katolików, 14 prawosławnych i 7 wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. odnotowano 450 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Żminnem było zameldowanych 230 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

W 1564 r. wieś należała do tenuty parczewskiej i była dość dużą osadą skoro wykazano 31 kmieci gospodarujących na 9 łanach. Wykazano jeszcze karczmę i  łan pusty [SHGL, 271]. Była też stacja wymiany koni dla królewskich gońców [Lustracja woj. lubelskiego, s. 70; Pachucki, 2025, s. 14]. W 1626 r. odnotowano 9 łanów osiadłych i 2 ubogie komornice [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 27]. Po wojnach z połowy XVII w. nastąpił regres we wsi i w lustracji z 1661 r. wykazano jedynie 2 kmieci siedzących na jednej płosie, którzy uiszczali daninę w wysokości – 2 korce owsa z płosy, ¼ gęsi, ¼ kapłona i 8 jaj. Odrabiali też 3 dni pańszczyzny w jednym tygodniu i 2 dni w kolejnym. Było też 2 zagrodników, którzy odrabiali jeden dzień pieszo w tygodniu [Lustracja woj. lubelskiego 1661, s. 39]. W 1762 r. Chłopi oddawali 9,5 korców owsa, 9,5 kapłonów, 29 jaj oraz 38 łokci przędzy. Odrabiali też pańszczyznę – 12 dni ciągłych tygodniowo, 5 dni pieszych w tygodniu oraz od niedzieli św. Wojciecha do św. Marcina jeden dzień kobiecy. Była też karczma prowadzona przez Żyda, który płacił 300 zł czynszu [Pachucki, 2025, s. 15]. W 1765 r. wykazano 10 dymów, 9,5 półpłos osiadłych i 7,5 półpołos pustych oraz łąki, z których mieszkańcy uiszczali czynsz w wysokości 15 zł i 20 gr. [AGAD, MK, sygn. 41, k. 199; Pachucki, 2025, s. 15–16]. W Żminnem w 1799 r. znajdował się dwór oraz zamieszkiwało 14 chłopów pańszczyźnianych i dwóch chałupników. Chłopi mieli po sześć zagonów ziemi. Jedenastu z nich odrabiało dwa dni pańszczyzny sprzężajnej tygodniowo, a jeden dwa dni piesze tygodniowo. Ponadto wszystkich obowiązywał dzień tygodniowo „bezdzionka” (dnia pieszego latem) i jedna tłoka latem do żniwa. Tych ostatnich obowiązywał też dzień miesięcznie szarwarku i 3 wozy drewna „świątecznego” do dworu, oraz wyrabianie czterech talek przędziwa dworskiego, oddawanie do dworu po półtorej lub dwa korce owsa, koguta, 3 jaja i opłacanie 3 gr. czynszu. Ponadto chłopi opłacali podatki: kominowe, pożyczkę wojenną i kwaterowe. Chałupnicy odrabiali dwa dni piesze pańszczyzny. W 1799 r. w Żminnem istniała karczma i mieszkał gajowy [APR, ZDP, sygn. 12599].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Żminnem uwłaszczono 21 gospodarstw mających po ok. 36–41 (lub połowę tej wielkości) mórg. Z kolei w oparciu wyłącznie o prawo z 1864 r. uwłaszczono dwie niewielkie osady, mające po mniej niż pół morgi. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 677 mórg ziemi. Chłopi otrzymali prawa serwitutowe do wypasu swojego inwentarza z dworskim, otrzymywania wozu tygodniowo opału i drewna na poprawę swoich budynków [APL, ZTL, sygn. 2565]. Właściciele majątku wykupili prawa serwitutowe w 1924 roku.

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracowały: zakład drzewny S. Sawki i wiatrak W. Maciorowskiego [KAP, 1930, s. 604].

Zespół dworski. Składa się z dworu murowanego Zajączkowskich, zbudowanego przez Tomasza Dziewulskiego z synami Janem i Józefem z Miłkowa, na stoku wzgórza obniżającym się ku dolinie Tyśmienicy, spichlerza murowanego z 1912 r. oraz parku krajobrazowego z początków XX w. Po nacjonalizacji w 1944 r. w dworze ulokowano szkołę, spichlerz a park przejęło Państwowe Gospodarstwo Rybackie w Siemieniu. Po likwidacji PGR oraz po zamknięciu szkoły zespół dworski został sprzedany prywatnemu nabywcy. Spichlerz uległ dewastacji. W parku zachowała się międzywojenna figura Matki Boskiej z pamiątkowymi tablicami: wmurowaną przez dzieci Aleksandra Łubkowskiego i Felicji z Brydzińskich z okazji 50. lecia ich ślubu oraz „Na pamiątkę pełnej poświęcenia pracy naszych rodziców na tej ziemi” – wmurowaną 9 września 1923 r. [Jadczak, 2010, s. 179].

Kapliczki i krzyże przydrożne

*** 17 października 1901 r. w wyniku pożaru spłonęły zabudowania folwarku w Żminnem [Koprukowniak, 2005, s. 169].

*** W pierwszej połowie sierpnia 1915 r. wycofująca się armia carska, w ramach taktyki „spalonej ziemi” spaliła wieś (m.in. 28 domów) [Pachucki, 2025, s. 23].

*** W listopadzie 1946 r. radnymi GRN w Suchowoli byli m.in. Stanisław Pawelec i Franciszek Nieścioruk ze Żminnego [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 767].