Wierzchowiny Nowe / Wierzchowiny Stare

Patrz hasło: Siemień.

Nazwa wsi oznaczała ‘miejsce położone w górze rzeki’ [Kosyl, 1974, s. 431]. Określenia „Nowe” i „Stare” określają kolejność powstawania osad.

Już w okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego, dla terenów na wschód od Wisły zaczął odgrywać Lublin [Myśliński, 1974, s. 29; Sochacka, 2014a, s. 41–42]. Siemień i okolice pierwotnie znajdowały się w województwie sandomierskim, a od 1474 r. znalazły się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Wierzchowiny po trzecim rozbiorze Polski znalazły się w zaborze austriackim, w cyrkule lubelskim (od 1796 r.) Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszły w skład powiatu lubartowskiego departamentu lubelskiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego (od 1837 r. guberni lubelskiej). W latach 1844–1858 leżała w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1858 r. przeniesiono ją do okręgu radzyńskiego powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Wierzchowiny należały do gminy Ostrówek, a od 1833 r. do gminy Tulniki [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., wieś weszła w skład gminy Siemień [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Wierzchowiny [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1972 wieś należała do gromady Działyń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. Wierzchowiny włączono do gromady Siemień [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W połowie XIX w. w Wierzchowinach odnotowano następujące nazwy terenowe: Bil, Brudza, Dembniaki, Konce, Łuczny Laski, Siedziany, Szirokija Grady, Uzkie Grady, Za Łubkoju, Za Ogrodami i Zmiarki [APL, ZTL, sygn. 2536].

Według Jadczaka we wsi były następujące obiekty fizjograficzne: Biel – łąka, Dębniak – pole, grucha – łąka, Grzęda – pole, Końce – pole, Łączny Lasek – las, Potoki – łąka, Przymiarki – pole, Siedzane – pole, Występy – pole, Zapłocia – pole, Zapastewnik – pole [Jadczak, 2010, s. 56].

W 1864 r. w Wierzchowinach uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według dokumentu): Bajda Andriej, Bajda Iwan, Bajda Josif, Bajda Stanisław, Cabul Andriej, Charasim Błażej, Dudziak Wojciech, Fasol Stepan, Gaweł Franciszka, Jamrowskij Anton, Jamrowskij Iwan, Jamrowskij Wojciech, Kawecki Stanisław, Koper Iwan, Koteckij Iwan, Kroszko Łuka, Krupa Stanisław, Łucek Josif, Malek Piotr, Musik Foma, Musik Iwan, Musik Iwan, Musik Josif, Musik Josif, Musik Stanisław, Sobienek Matwiej, Sulej Jekatierina, Sulej Josif, Szewczik Adam, Szewczik Błażej, Szewczik Kazimir, Szewczik Paweł, Szwagrzikowskij Kazimir [APL, ZTL, sygn. 2536].

Wierzchowiny Nowe

Z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2002 odkryto 4 stanowiska. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono ślady osadnicze i siedliska ze średniowiecze (brak bliższej chronologii) oraz okresu nowożytnego (m.in. XVIII w.) [NID, AZP obszar 70-82 – tam: Wierzchowiny].

Wierzchowiny Stare

Brak informacji o stanowiskach zarówno z kwerendy, jak i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP [NID, AZP obszar 69-82].

W 1417 r. na rzeczce Wierzchowiny, dopływie Łubki istniał już młyn. W 1580 r. zapisano go jako Wierzchowini. Sama wieś została założona w XVII wieku. Wchodziła ona w skład dóbr Ostrówek [Jadczak, 2013, s. 31].

Wieś wchodziła w skład majętności firlejowskiej i w 1626 r. ich właścicielem był ks. Henryk Firlej z Dąbrowicy [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 47]. W 1663 r. wieś była w rękach Jana Firleja z Dąbrowicy kasztelanica lubelskiego [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 25]. W latach 70. XVII w. wieś znajdowała się w posiadaniu Abrahama Domszowskiego [AGAD, ASK I, 162, k. 30]. Potem w majątku Ostrówek będącego częścią dóbr czemiernickich, który należał do dzieci Jana Małachowskiego. W 1802 r. wykupił je od rodzeństwa Stanisław Małachowski, najbardziej zasłużony w historii państwa polskiego spośród jego synów, który był marszałkiem Sejmu Czteroletniego. Po jego bezpotomnej śmierci (zm. 1809) w 1810 r. nastąpił podział spadku na dwie części, męską (Józef, syn jego brata Antoniego) i żeńską. Do części żeńskiej należał klucz czemiernicki, podzielony z kolei na trzy części. Jedną z nich stanowiły dobra Ostrówek składające się z folwarku Ostrówek z Tyńcem i wsi zarobnych Ostrówek, Kamienowola, Luszawa oraz folwarku Skruda z Łubką i wsi zarobnych Wierzchowiny, Skoki i dwóch młynów. Przypadł on w udziale siostrze Stanisława Karolinie po mężu Grabińskiej. Podział ten został podpisany przez zainteresowane strony w 1811 roku. Już w 1812 r. kupił je brat byłego właściciela Stanisława – Józef Małachowski. W 1833 r. podarował on dobra Ostrówek synowi Napoleonowi. Wcześniej jednak odłączył od nich dobra Wierzchowiny, młyn na Łubie i przyłączył je do dóbr Siemień [APL, Hipoteka w Lubartowie, sygn. 53]. Kolejną właścicielką dóbr Siemień od 1841 r. była Julia z Małachowskich (zm. 1860), żona Seweryna Biernackiego. Po jej śmierci dobra stały się własnością jej dzieci Amelii (5/16), Władysława (5/16), Heleny (3/16, ubezwłasnowolniona, zm. 1864) oraz synów zmarłej ich siostry Józefy – Seweryna i Stanisława Jezierskich (3/16 części). W 1863 r. dwie ostatnie części przeszły na własność Amelii. W 1864 r. znaczna część majątku w wyniku uwłaszczenia stała się własnością chłopów pańszczyźnianych i kolonistów. W 1865 r. cały majątek dworski nabył Ferdynand Rudnicki. W 1868 r. dokonał on podziału hipotecznego dóbr na mniejsze majątki [APL OR, HRP, sygn. 297, 298]. W 1870 r. Wierzchowiny kupił Mikołaj Górski, który w kolejnych latach dokonał ich parcelacji [APL OR, HRP, sygn. 224].

W Wierzchowinach mieszkali katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej pw. Św. Stanisława w Czemiernikach archidiecezji lubelskiej. W 1982 r. rozpoczęto budowę kaplicy w Wierzchowinach Nowych pw. Matki Boskiej Siewnej, podległej kościołowi parafialnemu w Czemiernikach.

W 1674 r. we wsi wykazano 54 poddanych oraz 7 osób we dworze Abrahama Domaszowskiego [AGAD, ASK I, 162, k. 30]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane i tak we wsi wykazano rzymskich katolików (46 mężczyzn, 54 kobiety, 69 dzieci od 7 roku życia i 76 poniżej 7 roku życia) i Żydów (mężczyznę, kobietę, dziecko powyżej 7 roku życia i troje młodszych do lat 7) [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 260]. W Wierzchowinach według wykazu z 1827 r. znajdowało się 29 domów zamieszkanych przez 227 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 265]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 358 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 65 budynkach przebywały 394 osoby, w tym 392 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. odnotowano 469 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Wierzchowinach było zameldowanych 220 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Wieś zawsze miała charakter rolniczy. W 1626 r. wymieniono 10 półłanków osiadłych i 6 zagród z rolami [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 47]. W 1663 r. obejmowała nadal 10 półłanków i 6 zagród z rolami [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 25]. W rejestrze z połowy XVIII w., choć we wstępie zaznaczono, że podstawą jego sporządzenia był rejestr z 1650 r., odnotowano 6 łanów i jedną zagrodę [APL, KgL, RMO, ks. 304, s. 33].

W połowie XIX w. wieś była miejscem niepokojów społecznych. 2 maja 1861 r. włościanie z Wierzchowiny, Wólki Siemieńskej, Tulnik, Woli Tulnickiej i Gródek w dobrach Siemień, odmówili odrabiania pańszczyzny [APL, RGL, sygn. adm. 1804, adm. 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Wierzchowinach uwłaszczono 25 gospodarstw (28 właścicieli) mających ok. 14,5 lub 29 mórg. W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono 5 chłopów, którzy dostali po jednej mordze ziemi. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 870 mórg ziemi. Chłopi otrzymali w ramach praw serwitutowych, prawo do wypasu na gruncie dworskim swoich zwierząt. Ponadto 25 osad mogło pobierać opał z lasu dworskiego (po dwa wozy tygodniowo zimą i jednym wozie tygodniowo latem), wóz rocznie łuczyny, drewna na naprawę swoich zabudowań, studni i płotów, narzędzi rolnych (4 brzózki, 2 dębczaki i świerk co trzy lata), drabiny (co 5 lat), płóz do sań (co 6 lat). Pozostali uwłaszczeni nie mieli praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 2536].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracowały: sklep spożywczy L. Majewskiego i wiatrak Jadwigi Maciorowskiej [KAP, 1930, s. 596].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** W kwietniu 1945 do GRN w Siemieniu jako przedstawiciel gromady Wierzchowiny wszedł Jan Kawecki. Do rady wszedł też Antoni Bajda, jako reprezentant Związku Samopomocy Chłopskiej [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].

*** W Wierzchowinach służbę porządkową w 1946 r. sprawowali Antoni Gawel, Stanisław Kot, Andrzej Musik, Andrzej Arasim [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].