Tulniki

Patrz hasło: Siemień.

Nazwa wsi oznaczała ‘ludzi wyrabiających tuły, czyli kołczany’ [Kosyl, 1974, s. 417]. Tulniki (1409 Tulniky, 1466 Tulnyki, 1531 Thulnik) [SHGL, 246]. Sugeruje to wczesnośredniowieczną metrykę osady zamieszkiwanej wowczas przez ludność służebną, wykonującą te przedmioty na rzecz księcia lub jego urzędników.

Już w okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla terenów na wschód od Wisły zaczął odgrywać Lublin [Myśliński, 1974, s. 29; Sochacka, 2014a, s. 41–42]. Siemień i okolice wzmiankowany w XV w. przynależał więc do ziemi lubelskiej i parafii Parczew [LB II, 548]. Pierwotnie znajdował się w województwie sandomierskim, a od 1474 r. znalazł się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się, aż do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Tulniki po trzecim rozbiorze Polski znalazły się w zaborze austriackim, w cyrkule lubelskim (od 1796 r.) Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszły w skład powiatu lubartowskiego departamentu lubelskiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego (od 1837 r. guberni lubelskiej). W latach 1844–1858 leżała w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1858 r. przeniesiono ją do okręgu radzyńskiego powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Tulniki były siedzibą gminy [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., wieś weszła w skład gminy Siemień [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Tulniki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1972 wieś należała do gromady Siemień [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. w Tulnikach uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według dokumentu): Cabaj Andriej, Ciranek Jakow, Ciranek Michaił, Duszak Kazimir, Gdela Francisk, Gdela Kazimir, Harasim Wojciech, Kanak Łuka, Komar Anton, Lis Nikołaj, Łukaszek Stepan, Przystupa Iwan, Sawickij Ignatij, Sawickij Michaił, Sawickij Winkientij, Skaworon Stanisław, Styczinskij Iwan, Szidłowskij Nikołaj, Wojtal Martin [APL, ZTL, sygn. 2530].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1990 na podstawie informacji miejscowej ludności zlokalizowano cmentarzysko szkieletowe (niedatowane) [NID, AZP obszar 70-83].

Wieś po raz pierwszy została wymieniona w 1409 r., ale jej nazwa służebna może sugerować, że była znacznie starsza [Sochacka, 1987, s. 99, 111].

Pierwotnie była to własność książęca, o czym świadczy nazwa służebna osady [Sochacka, 1987, s. 14]. W nieznanych bliżej okolicznościach przeszły one w ręce prywatne przed 1409 r., kiedy to wymieniona została posesorka zastawna, za 30 grzywien, Małgorzata ze Spiczyna. Wieś ta przez długie lata znajdowała się w rękach rodziny Minkowskich. W 1417 r. w wyniku dokonanego podziału Tulniki wraz z Minkowicami Magna przypadły Stanisławowi, jego bratanek Mikołaj otrzymał dziedzictwo w Krzu i Siemieniu. Spadkobierców Stanisława określano Siemkami [Sochacka, 1987, s. 99, 111, 191]. W latach 1466–1479 Tulniki znajdowały się we wspólnym posiadaniu braci Tomasza, Jakuba i Stanisława [SHGL, 247; Sochacka, 1987, s. 106]. W 1482 r. właścicielem wsi był Tomasz Tulnicki. W 1488 r. właścicielami wsi byli Łazarz i Stanisław z Tulnik. W 1489 r. Tomasz Minkowic zastawił wieś za 100 grzywien zięciowi Jakubowi Ziółkowskiemu z Brannicy. W 1626 r. wieś należała do Jana Branickiego [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 25]. W 1663 r. wieś znajdowała się w rękach Mikołaja Branickiego [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14v]. W 1676 r. wieś miała kilku właścicieli Jana Sienińskiego, Branickiego i Stępkowską [AGAD, ASK I, 162, k. 70; Jadczak, 2010, s. 30; Jadczak, 2013, s. 30]. W 1782 r. dobra Siemień od Jerzego Lubomirskiego kupił Antoni hr. Małachowski. W 1815 r. w wyniku podziału spadku po nim ich właścicielem został Józef Małachowski (zm. 1840, który był jednocześnie posiadaczem dóbr Ostrówek i Dębica). W 1822 r., tj. czasie, gdy zakładano księgi hipoteczne dóbr, w skład majątku Siemień wchodziły: Siemień, Glinny Stok, Brudna, Wólka Siemieńska, Tulniki, Wólka Tulnicka, Gródek, Działyń, Pustkowiec i Buradów. W 1833 r. przyłączono do dóbr Siemień Wierzchowiny związane wcześniej z Ostrówkiem. Kolejną właścicielką dóbr Siemień od 1841 r. była Julia z Małachowskich (zm. 1860), żona Seweryna Biernackiego. Po jej śmierci dobra stały się własnością jej dzieci Amelii (5/16), Władysława (5/16), Heleny (3/16, ubezwłasnowolniona, zm. 1864) oraz synów zmarłej ich siostry Józefy – Seweryna i Stanisława Jezierskich (3/16 części). W 1863 r. dwie ostatnie części przeszły na własność Amelii. W 1864 r. znaczna część majątku w wyniku uwłaszczenia stała się własnością chłopów i kolonistów. W 1865 r. cały majątek dworski nabył Ferdynand Rudnicki. Dokonał on podziału hipotecznego dóbr Siemień na mniejsze majątki. W 1867 r. Tulniki kupili Julian i Maria Zielińscy. W 1873 r. jedyną właścicielką Tulnik została Maria Zielińska. W 1887 r. majątek nabył Cyprian Niepokojczycki. W 1893 r. Tulniki kupili Czesław Zaorski i Bronisław Krzymowski. W 1897 r. jedynym ich właścicielem był Krzymowski. Sprzedał on ten majątek do 1915 r. chłopom [APL OR, HRP, sygn. 201, 297, 298].

Wieś pierwotnie należała do parafii rzymskokatolickiej pw. Św. Stanisława w Czemiernikach archidiecezji lubelskiej. W 1918 r. wieś przeniesiono do parafii rzymskokatolickiej Św. Jana Chrzciciela w Parczewie, a w 1938 r. do parafii rzymskokatolickiej Przemienienia Pańskiego w Siemieniu w diecezji siedleckiej.

Dwuklasowa szkoła powszechna w Tulnikach powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. uczęszczało do niej 99 dzieci [Falski, 1933, s. 169].

Tulniki były niewielką wsią, w której w 1674 r. wykazano 41 poddanych Jana Sienińskiego z 3 osobami z rodziny, Branickich 6 z rodziny i 10 służby [AGAD, ASK I, 162, k. 70]. W 1676 r. wykazano 2 przedstawicieli szlachty, 7 sług dworskich i 35 poddanych [Jadczak, 2013, s. 30]. W 1654 r. we wsi urodziło się 5 dzieci, w czasie potopu szwedzkiego (1656–1660) – 5, w latach 1661–1664 – 7, a w latach 1764–1768 – 38 [Jadczak, 2010, s. 37]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane i tak we wsi wykazano rzymskich katolików (21 mężczyzn, 25 kobiet, 24 dzieci od 7 roku życia i 38 poniżej 7 roku życia) [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 261]. W Tulnikach według wykazu z 1827 r. znajdowało się 16 domów zamieszkanych przez 167 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 253]. W 1880 r. Tulniki miały 25 domów i 157 mieszkańców, gospodarujących na 1680 morgach [Jadczak, 2013, s. 30–31]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwały 182 osoby [PKSG za 1887]. W 1892 r. wykazano 17 domów zamieszkanych łącznie z folwarkiem przez 204 mieszkańców [Jadczak, 2013, s. 31]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 32 budynkach odnotowano 259 osób, w tym 257 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1933 r. we wsi istniało 48 domów. [Jadczak, 2013, s. 31]. W 1943 r. egzystowało 284 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Tulnikach było zameldowanych 126 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców wsi na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Bliskość lasów sugeruje, że przynajmniej w początkowym okresie ważną role odgrywały też pożytki leśne. Już w 1491 r. we wsi był młyn, a dziesięciny z niej w wysokości 2 grzywien pobierał pleban z Czemiernik [Jadczak, 2013, s. 30]. W 1531 r. zapłacono pobór z 2 łanów. We wsi notowane były wówczas dwa młyny, ale już dwa lata później wspomniano jedynie jeden o jednym kole i folusz [Jadczak, 2010, s. 30; Jadczak, 2013, s. 30]. W 1626 r. wymieniono 7 półłanków osiadłych, zagrodnika z rolą, komornika z bydłem, dwie komornice bez bydła i młyn o kole korzecznym [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 25]. W rejestrze z połowy XVIII w., choć we wstępie zaznaczono, że podstawą jego sporządzenia był rejestr z 1650 r., odnotowano 4 łany i jeden półłanek [APL, KgL, RMO, ks. 304, s. 16].

W połowie XIX w. wieś była miejscem niepokojów społecznych. 2 maja 1861 r. włościanie ze wsi Wierzchowiny, Wólka Siemieńska, Tulniki, Wola Tulnicka i Gródek w dobrach Siemień, odmówili odrabiania pańszczyzny [APL, RGL, sygn. adm. 1804, adm. 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Tulnikach uwłaszczono 16 gospodarstw mających ok. 20 mórg (5) lub ok. 3 morgi (11). W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono kolejnych 4 chłopów, którzy stali się współwłaścicielami 3. morgowego gospodarstwa. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 172 morgi ziemi. Chłopi otrzymali w ramach serwitutu, prawo do wypasu razem z bydłem dworskim swoich zwierząt. Ponadto 16 osad otrzymało prawo do pobierania opału z lasu dworskiego Gródek (po dwa wozy chrustu tygodniowo zimą i jednym wozie tygodniowo latem), rocznie wozu łuczyny, drewna na naprawę zabudowań, studni i płotów, narzędzi rolnych (4 brzózki, 2 dębczaki i świerk co trzy lata), na drabinę (co 5 lat), płozy do sań (co 6 lat). Mieli oni także prawo do pobierania we październiku gliny w uroczysku Nowodielec. Pozostali uwłaszczeni mieli serwitut pastwiskowy i prawo do 25 wozów rocznie opału i drewna na remonty budynków [APL, ZTL, sygn. 2530].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracował młyn A. i S. Ciesielskich [KAP, 1930, s. 596].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** W Tulnikach służbę porządkową w 1946 r. sprawowali Józef Styczyński, Aleksander Kasperczuk i Jan Pachucki [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].