Miłków

Patrz hasło: Siemień.

Nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od nazwy osobowej ‘Miłek’ [Kosyl, 1974, s. 254]. Zapisywana była jako Milkow w 1409 r. i Milcow [SHGL, 153].

Już w okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla terenów na wschód od Wisły zaczął odgrywać Lublin [Myśliński, 1974, s. 29; Sochacka, 2014a, s. 41–42]. Tereny na których powstała wieś pierwotnie znajdowały się w województwie sandomierskim a od 1474 r. znalazły się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się aż do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Znajdowała się w powiecie lubelskim, parafii Parczów [SHGL, 153]. Miłków po trzecim rozbiorze Polski znalazł się (od 1796) w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. Miłków wszedł w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W latach 1844–1858 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. W 1858 r. przeniesiono ją do okręgu radzyńskiego powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Miłków należał do gminy Siemień [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., wieś weszła w skład gminy Suchowola [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1927 r. przeniesiono ją do gminy Siemień [DzUWL, 1927, nr 8, s. 149]. W 1933 r. utworzono gromadę Miłków [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1972 należała do gromady Siemień [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.10.2025) częścią składową wsi jest Podlasie [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Młyn znajdujący się we wsi określany był w 1565 r. jako młyn na Czechu, gdyż założyć go miał dziadek ówczesnego młynarza Stanisława – Czech i był użytkowany przez tą rodzinę co najmniej od trzech pokoleń [Jadczak, 2013, s. 19]. W przeszłości część Miłkowa nazywana jest Hyclówka.

W połowie XVI w. młynarzem we wsi był Stanisław Czech [Lustracja woj. lubelskiego z 1565; Jadczak, 2013, s. 19].

W 1864 r. w Miłkowie uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według dokumentu): Dziewulskij Wojciech, Dziewulskij Anton, Dziewulskij Ignatij, Jankowskij Michaił, Kaczor Paweł, Kaczor Walentij, Klejda Łuka, Klejda Martin, Klejda Wojciech, Krasinskij Osip, Oleszczuk Ławrientij, Ostap Wojciech, Rudnik Piotr [APL, ZTL, sygn. 2477].

Z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1987 zarejestrowano 4 śladowe stanowiska w postaci ułamków ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka), wczesnego średniowiecza oraz starożytności. Ponadto od miejscowej ludności uzyskano informacje o przypadkowym wykopaniu dwóch garnków z przepalonymi kośćmi [NID, AZP obszary: 69-83 – jedno stanowisko: Miłków-Podlesie; 69-84].

Wieś po raz pierwszy została wymieniona w 1409 r. wraz z sąsiednią Wolą Miłkowską zwaną też Żminne [Sochacka, 1987, s. 48], lecz jest niewątpliwie starsza.

Miłków był wsią królewską, którą wydzierżawiano kolejnym tenutariuszom. W 1409 r. część wsi dzierżawił niejaki Piotr a drugą Swiętosław Żelazny (1409–1431), w latach 1416–1418 razem ze swą żoną Jadwigą z Łuszczowa. W latach 1417–1420 jakąś część wsi dzierżawił też niejaki Mierzo. Następnie wieś znalazła się w użytkowaniu Ciołków, którzy dzierżawili też wiele innych wsi królewskich w tym rejonie. Od 1420 r. Andrzej Ciołek z Żelechowa zastawił Miłków i Wolę Miłkowską Marcinowi z Zalesia i Nasutowi z Brzezic. W 1433 r. król Władysław Jagiełło zapisał Andrzejowi Ciołkowi kolejne 100 grzywien na Miłkowie i Woli Miłkowskiej. W latach 1441–1456 dzierżawcami wymienianymi w źródłach byli: Jakub z Miłkowa, w latach 1442–1447 Mikołaj i Stanisław, w latach 1443–1447 Andrzej, w 1450 r. Mikołaj, w 1491 r. Stanisław Ciołek i wreszcie w latach 1511–1519 Jan Ciołek z Wilczysk. W 1519 r. jako dzierżawca wymieniany został Sylwester Ożarowski, starosta zawichojski, a w 1565 r. Jan Ryszkowski, sędzia lubelski. W połowie XVI w. część wsi znajdowała się w rękach Mikołaja Branickiego [Jadczak, 2010, s. 28]. W drugiej połowie XVI w. wieś wraz z reszta starostwa parczewskiego znajdowała się w dzierżawie kolejnych Tęczyńskich do 1593 r., następnie Kaspera Maciejowskigo do 1611, Piotra Firleja do 1618 r., Mikołaja Daniłowicza który rozpoczął długie lata rządów w starostwie tej rodziny, aż do początku XVIII w. [Chłapowski, 2017, 258–259]. Jednak między 1626 r. a 1655 r. wieś została odłączona od starostwa parczewskiego, a od 1655 r. otrzymał od króla na niej dożywocie Jan Hański, dla swej żony Zofii z Grabanowic. Potem od 12 V 1659 r. dzierżawił ją Marcin Łukasz Oleśnicki, drugi mąż Zofii [Jadczak, 2010, s. 35]. Trzymał ją jeszcze w 1663 r. [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14]. W 1674 r. wymieniony został Paweł Wysokinski [AGAD, ASK I, 162, k. 70]. W 1775 r. król Stanisław August Poniatowski oddał na 50 lat dobra Miłków Józefowi Morzkowskiemu. Ten w 1782 r. odsprzedał je Antoniemu Małachowskiemu z Siemienia. W 1800 r. władze austriackie odebrały jednak dobra Małachowskiemu. Temu po wieloletniej walce udało się kupić dobra Miłków w 1831 roku. Kolejną właścicielką Miłkowa, od 1841 r. była Julia z Małachowskich (zm. 1860), żona Seweryna Biernackiego. W 1854 r. sprzedała ona Miłków księdzu Michałowi Tenczyńskiemu. W kolejnym roku stał się wieś własnością jego brata, również księdza Józefa Tenczyńskiego, który sprzedał osadę w tym samym roku Franciszkowi Zaorskiemu. W 1856 r. przeszedła w posiadanie jego i Jana Zaorskiego. W 1869 r. Franciszek Zaorski sprzedał swoją część majątku Augustynowi i Janowi Zaorskim. Już w tym samym roku jedynym właścicielem Miłkowa został Augustyn Zaorski. W 1892 r. majątek stał się własnością Seweryna i Zenobii Zaorskich, a w 1896 r. Jana Zaorskiego (zm. 1927), który dokonał częściowej parcelacji dóbr w 1920 roku. Ziemię kupili wówczas m.in.: Rudolf Czarnecki (167 ha) – założono księgę hipoteczną „Kolonia Miłków C” i Michał i Aleksandra Mroczkowie (ok. 50 ha) – wydzielono do księgi hipotecznej „Kolonia Miłków B”. Spadkobiercy Zaorskiego w 1932 r. posiadali w Miłkowie ok. 410 ha [APL OR, HRP, sygn. 177, 298].

W Miłkowie mieszkały głównie osoby wyznania rzymskokatolickiego, należące do parafii rzymskokatolickiej Św. Jana Chrzciciela w Parczewie. Po jej podziale w 2000 r. trafili oni do parafii Opatrzności Bożej w Parczewie.

We wsi w XV w. mieszkała też  ludność rusińska [Jawor, 1988/1989, s. 10–11]. W 1817 r. we wsi było 17 „dymów” tego obrządku [AGAD, CWWKP, sygn. 689]. W tym samym okresie we wsi zamieszkiwała jedna rodzina greckokatolicka. W spisie z 1859 r. nie odnotowano już unitów [APL, CHKGK, sygn. 420].

Dwuklasowa szkoła powszechna w Miłkowie powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. uczęszczało do niej 87 dzieci [Falski, 1933, s. 169].

W 1472 r. wieś zamieszkiwali Polacy i Rusini. Według lustracji z 1565 r. we wsi mieszkało 30 rodzin kmiecych, uprawiających 10 łanów. W latach 1531–1533 we wsi razem z Wolą Miłkowską było 6 łanów [Lustracja woj. lubelskiego; Jadczak, 2010, s. 28]. W 1661 r. we wsi mieszkało zaledwie 4 kmieci na jednym półłanku. Wykazano bartników bez podania ich liczby. Było też 4 chałupników, młyn o jednym kole, ale pusty i folwark kompletnie zniszczony [AGAD, Odział XVIII, Lustracja woj. lubelskiego z 1660, k. 35–36; Jadczak, 2010, s. 36]. W 1674 r. we wsi było 24 chłopów oraz 2 osoby w rodzinie dzierżawcy i jedna ze służby [AGAD, ASK I, 162, k. 70]. W 1676 r. we wsi wykazano 21 chłopów [Szaflik, 1961, s. 62]. Natomiast w 1683 r. – 8 rodzin, czyli ok. 48 osób. Słaby był przyrost naturalny. W 1654 r. we wsi urodziło się zaledwie jedno dziecko, w czasie potopu szwedzkiego (1656–1660) – troje, w latach 1661–1664 – dwoje, w latach 1764–1768 – 14 [Jadczak, 2010, s. 36–37]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane, ale w nim wieś została zapisana jako Miłkowy Młyn Czech, którą zamieszkiwali rzymscy katolicy (32 mężczyzn, 34 kobiety, 8 dzieci od 7 roku życia i 18 poniżej 7 roku życia) i Żydzi (4 mężczyzn, 4 kobiety, 5 dzieci powyżej 7 roku życia i 4 do lat 7) [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. W Miłkowie według wykazu z 1827 r. znajdowało się 18 domów zamieszkanych przez 111 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 22]. W 1887 r. we wsi przebywało 249 osób [PKSG za 1887]. W 1892 r. miało być 21 domów i wraz z folwarkiem w Miłkowie osada liczyła 134 mieszkańców [Jadczak, 2013, s. 20]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 30 budynkach zamieszkiwało 272 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1933 r. wieś liczyła 21 domów [Jadczak, 2013, s. 21]. W 1943 r. mieszkało tutaj 277 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Miłkowie było zameldowanych 196 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Wieś od początku istnienia miała charakter głównie rolniczy. Na początku XVI w. we wsi wraz z Wolą Miłkowską wykazywano 6 łanów. W połowie XVI w. uprawiano 10 łanów , istniała karczma, staw i młyn a młynarzem był Stanisław Czech. Młyn miał mieć kiedyś 4 koła (2 walne i 2 korzeczne) oraz jeszcze jedno do funkcjonowania folusza. Na gruntach przynależnych do wsi było jeszcze 12 barci. Było 30 rodzin kmiecych i zagrodnik. W 1555 r. miłkowski brzeg Piwonii otrzymał od króla Jan Ryszkowski, sędzia lubelski i wybudował tam swój staw i młyn, wywołując konflikt z mieszkańcami Miłkowa [Jadczak, 2010, s. 29–30; Jadczak, 2013, s. 19]. W 1626 r. wymieniono młynarza Jana Czecha, do którego należał młyn o 2 kołach walnych oraz 9 łanów osiadłych i pół ćwierci, łan bez pół ćwierci pusty, 2 zagrody bez ról i ćwierć roli kaczmarskiej [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 27]. W 1661 r. we wsi wykazano jedynie jeden półłanek wraz z 4 kmieciami i 4 chałupnikami, młyn o jednym kole na rzece Piwonii był opuszczony, co było wynikiem spustoszeń wojennych z połowy XVII w. W 1676 r. wykazano już 21 osób a w 1683 – 8 rodzin, czyli ok. 48 osób [Lustracja woj. lubelskiego z 1661; Jadczak, 2013, s. 19]. Młyn w Miłkowie posiadał dwa rodzaje kół. Przy małym prądzie wodnym używano tu kół korzecznych, zwanych nadsiębiernymi, przy dużym zaś prądzie używano kół walnych. W ten sposób zwiększano okres czasu w ciągu roku, podczas którego młyn mógł funkcjonować [Szaflik, 1961, s. 21–22]. W pierwszej połowie wieku XVII powstał we wsi folwark. Jego powstanie wiązało się zwykle z krzywdą ludności chłopskiej, na której gruntach folwark zakładano. Rozwój gospodarki folwarcznej oznaczał zmianę ciężarów i powinności chłopskich. O ile w XVI w. pańszczyzna wynosiła zaledwie 8–12 dni w roku z gospodarstwa łanowego, to już na początku XVII wieku 4 dni tygodniowo. W lustracji z 1629 r. było to już średnio trzy dni tygodniowo z półłanka. Na dodatek zaczęto wprowadzać pańszczyznę wytyczną, czyli wyznaczaną przez urzędnika dworskiego pracę, którą należało wykonać w ciągu jednego dnia. Wprowadzano też cały szereg dodatkowych prac, jak stróża – pilnowanie zboża na polu, lub w zabudowaniach folwarcznych, szarwarków przy naprawie grobli, dróg, mostów i młynów, czy podwód na duże odległości, młócenia zboża, tarcia konopi, zbierania grzybów, przędzenia lnu. Do tego dochodziły jeszcze daniny, czyli oddawanie dwóch korcy zboża, owsa lub żyta, dwóch gęsi, dwóch kapłonów, dwóch kur i 30 jaj. Oczywiście chłopi obciążeni byli też monopolem propinacyjnym. Musieli zaopatrywać się wyłącznie w gorzałkę i piwo w karczmach dworskich [Szaflik, 1961, s. 27–28, 30–31]. Wyzysk ten doprowadził do tego, że mieszkańcy Miłkowa wraz z przedstawicielami innych okolicznych wsi starościńskich wystąpili do sądu referendarskiego ze skargą na działanie starosty Kaspra Maciejowskiego. Rozprawa odbyła się 10 czerwca 1609 r. i wobec przedstawionych dowodów wyrok był korzystny dla chłopów. Sąd zabronił staroście najmowania poddanych królewskich do pracy na folwarkach okolicznej szlachty. Starosta został zobowiązany też do uregulowania kwestii granicznych i powstrzymania procederu worywania się w grunty królewskie przez okoliczną szlachtę. Zabroniono też wprowadzania pańszczyzny wytycznej. Określono też, że nie mogą chłopi na rozkaz starosty jeździć dalej niż na 10 mil od miejsca zamieszkania i to nie szybciej niż 3 mile dziennie. Inne sprawy miała uregulować specjalna komisja, o której działalności niestety nie zachowały się informacje. Sytuacja chłopów jednak nie polepszyła się, a po śmierci starosty wdowa po nim Katarzyna Maciejowska podwyższyła nawet pańszczyznę z czterech do sześciu dni tygodniowo z gospodarstwa łanowego i wymyślała coraz to nowe powinności i robocizny obciążające chłopów. Proceder ten kontynuował nowy starosta Piotr Daniłowicz, na nowo wprowadzający pańszczyznę wytyczną. Doprowadziło to do kolejnych procesów w latach 1613–1614 [Szaflik, 1961, s. 35–36]. W 1663 r. Mikołaj Oleśnicki uiścił pobór z 10 łanów osiadłych, ćwierci roli, 2 zagród bez roli i młyna Czecha o dwu kołach walnych [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 15].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Miłkowie uwłaszczono 13 gospodarstw mających po ok. 21 mórg. Razem mieszkańcy wsi otrzymali na własność ok. 293 morgi ziemi. W ramach praw serwitutowych dostali prawo do wypasu na gruncie dworskim (8 koni, 90 sztuk bydła i 317 owiec). W ramach serwitutu leśnego mieli otrzymywać opał z lasów dworskich (tygodniowo chrustu – dwa wozy (zimą) i jeden wóz (latem), drewno na poprawę zabudowań, studni i płotów oraz wóz łuczyny rocznie [APL, ZTL, sygn. 2477].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracowały zakłady eksploatacji lasów J. Bejmana i S. Likermana, a handel nierogacizną prowadzili W. Klukowski i J. Michałowski [KAP, 1930, s, 596].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych. Jedną z nich jest kapliczka murowana z końca XIX w., wzniesiona przy drodze Siemień–Parczew [Jadczak, 2010, s. 180].

*** W kwietniu 1945 do GRN w Siemieniu jako przedstawiciel gromady Miłków wszedł Aleksander Rudnik [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].

*** W Miłkowie służbę porządkową w 1946 r. sprawowali Józef Stanisławski, Józef Krasiński i Franciszek Kaczor [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].