Jezioro

Patrz hasło: Siemień.

Nazwa wsi pochodzi od słowa ‘jezioro’ [Kosyl, 1974, s. 151–152]. W 1465 r. zapisano Jezyoro [SHGL, 92]. W 1663 r. Jeziorki [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 25]. Obok miejscowości znajduje sie jezioro Izdebne.

Już w okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla terenów na wschód od Wisły zaczął odgrywać Lublin [Myśliński, 1974, s. 29; Sochacka, 2014a, s. 41–42] Tereny na której powstała wieś Jezioro pierwotnie znajdowały się w województwie sandomierskim a od 1474 r. znalazły się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się aż do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Jezioro po trzecim rozbiorze Polski znalazło się (od 1796) w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu radzyńskiego departamentu siedleckiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie radzyńskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Jezioro należało do gminy Suchowola [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim według ustawy z 1864 r., wieś weszła w skład gminy Suchowola [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Jezioro [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1961 istniała gromada Jezioro [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1961 r. przyłączono ją do gromady Siemień [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX w. we wsi Jezioro posługiwano się następującymi nazwami terenowymi: Gaj, Kamienica, Podrzeczny, Pod Żminnom, Siedzialne, Spławik, Za Ogrodami i Zmirki [APL, ZTL, sygn. 2446]. Obecnie w Jeziorze występują następujące nazwy terenowe: Grudze, Jezioro, Mrak, Niwiska, Osa, Pozajezierze, Przedosie, Siemieńskie, Żmiarki.

W 1864 r. w wsi Jezioro uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według dokumentu): Bielniak Maria, Bierwinskij Wicentij, Choronokiewicz Iwan, Cioleckij Semen, Grabowiec Grigorij, Kaszenskij Antonij, Korzeniowskij Justyn, Kowalik Antonij (I), Kowalik Antonij (II), Kowalik Osip, Kozłowskij Kazimir, Mackiewicz Andriej, Mackiewicz Osip, Olek Iwan, Samoranskij Iwan, Szpil Michaił [APL, ZTL, sygn. 2446].

Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1990 zarejestrowano 4 stanowiska – ślady osadnicze: odpadki krzemienne z pradziejów, ułamki ceramiki naczyniowej z wczesnego średniowiecza oraz okresu nowożytnego – brak bliższej chronologii. Od miejscowej ludności uzyskano informacje o nieokreślonym cmentarzysku (brak bliższych danych) [NID, AZP obszar 70-83].

Wieś osadzona na gruntach wsi Świerże i Wola Sucha w 1465 r. [SHGL, 92].

Wieś stanowiła własność szlachecką. Początkowo była własnością Pszonków ze Strzeszkowic, a następnie w bliżej nieokreślonych okolicznościach przeszła na Marcina Konińskiego, który w 1496 r. wszystkie swe dobra w Lubelskiem, tj. Krasienin, Czołnę, Rokitno, Piotrowice, Suchowolę i właśnie Jezioro wydzierżawił swemu krewnemu Marcinowi Konińskiemu z Osin. Niewykluczone, że przejście Jeziora od Pszonków do Konińskich podyktowane było jakimiś działami rodzinnymi, skoro ojciec wspomnianego Marcina, który wydzierżawiał dobra swemu imiennikowi – Andrzej określany był jako brat Mikołaja Pszonki [APL, KzL 11, 177v; Sochacka, 1987, s. 78]. Na początku XVI w. wieś była własnością Jana Zabielskiego alias Cichosza [SHGL, 92]. Według „Kroniki wsi Jezioro” w części wsi nad jeziorem mieszkało około 30 rodzin szlacheckich m.in. Ciołeccy, Kamińscy, Seredyńscy, a w dolinie rzeki Tyśmienicy: Grochowscy, Kamińscy, Waliccy, Kopińscy, Domańscy i in., co sugeruje, że wieś zamieszkiwali przedstawiciele szlachty zagrodowej. Od połowy XVIII w. wieś wchodziła w skład dóbr Sucha Wola Mikołaja Józefa Kuczyńskiego h. Ślepowron, podstolego drohiczyńskiego [Jadczak, 2010, s. 33; Jadczak, 2013, s. 14–15]. W 1626 r. większość wsi znajdowała się pod kontrolą Stanisława Jezierskiego Bobrka a pozostałe części mieli Szczęsny Milanowski i Szymon Jezierski Cichosz [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 47]. W 1663 r. zapisana jako Jeziorki i znajdowała się w posiadaniu Piotra Kaznowskiego, Piotra Węglenskiego, Stanisława Bedłynskiego, Jana Domańskiego, Andrzeja Walidera, razem oddali oni od półtora łanu po groszy 30, a ze swej części Mikołaj Jezierski także z półtora łanu po groszy 30 [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 25]. W 1674 r. wśród właścicieli wymieniono: Krzysztofa Domańskiego, Andrzeja Walickiego, Mikołaja Walickiego Katarzynę Bedlińską i Samuela Sieleckiego [AGAD, ASK I, 162, k. 31]. W połowie XVIII w. wymieniono dwie równe części. Jedna była własnością Andrzeja Jeziorkowskiego a druga Wojciecha Grodzickiego, Piotra Kazanowskiego, Bartosza Bełcząckiego [APL, KgL, RMO, ks. 304, s. 22]. Jezioro z dobrami Suchowola w XVIII w. należało do rodziny Kuczyńskich, a następnie Matuszewiczów, poprzez małżeństwo Konstancji Kuczyńskiej z Józefem Matuszewiczem zawarte w 1754 roku. Od 1822 r. właścicielem Jeziora był Ludwik August hrabia Kicki na mocy testamentu żony Zofii z Matuszewiczów (zm. 1822) i kupna części od jej brata Adama w 1823 roku. Następnie Natalia z Bispingów Kicka (na mocy intercyzy przedślubnej z 1831 r. po śmierci męża Ludwika Kickiego). W 1878 r. dobra nabył Włodzimierz książę Czetwertyński. Od 1898 r. posiadał je jego syn Seweryn. W 1928 r. wydzielił on „Kolonię Jezioro”, którą w 1931 r. sprzedał kilkunastu chłopom. W 1930 r. majątek Jezioro Czetwertyńskiego miał obszar 2684 ha. W 1933 r. „Jezioro A” kupił Jan Domański, a „Jezioro B” Ludwik Golecki. Reszta majątku została znacjonalizowana w 1944 r. [APL OR, HRP, sygn. 285, 286].

W Jeziorze osiedlili się katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej pw. Św. Stanisława w Czemiernikach archidiecezji lubelskiej. W 1920 r. wieś przeniesiono do parafii Najświętszego Serca Jezusa w Suchowoli archidiecezji lubelskiej. Od 1994 r. we wsi znajduje się konsekrowana wówczas kaplica pw. Matki Bożej z Lourdes [Jadczak, 2013, s. 16].

Szkoła powszechna jednoklasowa w Jeziorze powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. uczęszczało do niej 70 dzieci [Falski, 1933, s. 170].

W 1674 r. w części wsi Krzysztofa Domańskiego wykazano – 3 osoby z rodziny i 4 chłopów, w części Andrzeja Walickiego – 15 osób z rodziny i 15 poddanych, a w części Mikołaja Walickiego – jedną osobę z rodziny i 9 chłopów, Katarzyny Bedlińskiej – 2 osoby z rodziny i 4 poddanych a Samuela Sieleckiego – jedną osobę z rodziny i 3 chłopów [AGAD, ASK I, 162, k. 31]. W latach 1764–1768 we wsi urodziło się 10 dzieci [Jadczak, 2010, s. 37]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane, i tak we wsi wykazano rzymskokatolików (33 mężczyzn, 30 kobiet, 23 dzieci powyżej 7 roku życia i 41 poniżej 7 roku życia) i Żydów (4 mężczyzn, 4 kobiety i 3 dzieci powyżej 7 roku życia i 8 do lat 7) oraz jedną osobę powyżej 80 roku życia [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 261]. W Jeziorze według wykazu z 1827 r. znajdowały się 24 domy zamieszkane przez 178 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 181]. W 1887 r. we wsi przebywały 324 osoby [PKSG za 1887]. W 1890 r. we wsi odnotowano 37 domów i 326 mieszkańców, a obszar wsi obliczano na 696 mórg. Z kolei w 1892 r. podano, że we wsi znajdowały się 24 domy włościańskie oraz 27 domów szlachty zagrodowej, w których łącznie mieszkało 388 osób [Jadczak, 2013, s. 15]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 69 budynkach zamieszkiwało 442 osoby, w tym 429 rzymskich katolików i 13 wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi mieszkało 660 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Jeziorze było zameldowanych 396 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Mieszkańcy wsi od początku utrzymywali się z rolnictwa. Wieś częściowo zamieszkiwała drobna szlachta zagrodowa, która sama obrabiała swe pola. Korzystano też z lasu skąd pozyskiwano drewno i inne pożytki leśne. W latach 1531–1533 wykazano 1,5 łanu ziemi [Jadczak, 2010, s. 33]. W 1626 r. w części Stanisława Jezierskiego Bobrka wymieniono półtora łanu a w częściach Szczęsnego Milanowskiego i Szymona Jezierskiego Cichosza, kolejne półtora łanu z dopiskiem „co sami orzą”, więc prawdopodobnie byli to członkowie miejscowej szlachty zagrodowej [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 47]. W rejestrze z połowy XVIII w., choć we wstępie zaznaczono, że podstawą jego sporządzenia był rejestr z 1650 r., odnotowano łan i półłanek w części Andrzeja Jeziorkowskiego i te same wielkości w części panów Wojciecha Grodzickiego, Piotra Kazanowskiego i Bartosza Bełcząckiego [APL, KgL, RMO, ks. 304, s. 22].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Jeziorze uwłaszczono 6 gospodarstw mających po ok. 33–36 mórg. W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono kolejnych 10 mieszkańców „czworaków” (dostali oni po ok. 20 arów ziemi). Razem mieszkańcy wsi otrzymali na własność ok. 212 mórg ziemi. W ramach praw serwitutowych gospodarstwa z pierwszego działu otrzymały prawo pobierania opału z lasów dworskich (po dwa wozy chrustu tygodniowo (od św. Marcina do św. Wojciecha) i po jednym wozie w pozostałej części roku, drewna na zabudowania, studnie i płoty oraz jednego wozu rocznie łuczyny. Mieszkańcy „czworaków” otrzymywali po 6 wozów rocznie opału i drewna na poprawę budynków. Wszyscy mieli prawo wypasu na gruncie dworskim swojej trzody [APL, ZTL, sygn. 2446].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi działał wiatrak należący do Z. Gryki [KAP, 1930, s, 604]. We wsi znajdował się też folwark, który przed II wojną światową obejmował 268 ha. Pracowało w nim 28 robotników rolnych. W 1930 r. książę Czetwertyński wydzielił z niego 78 ha i 6 arów realizując reformę rolną i sprzedał ją 27 drobnym nabywcom, którzy w ten sposób powiększyli swe gospodarstwa. Wytyczono wówczas tzw. pasy, przy których powstały nowe osady chłopskie [Jadczak, 2013, s. 16].

*** Na początku sierpnia 1915 r. Rosjanie spalili i całkowicie zniszczyli 78 gospodarstw we wsi. Według relacji miejscowego sołtysa Józefa Domańskiego stało się to 12 sierpnia: wieś „Jezioro spalono do czysta i płoty spalone i drzewa wyrąbali i wszystkie ruchomości i nieruchomości spalili wojska rosyjskie, jak pozycja (front) nadchodziła”. Mieszkańcy zbojkotowali rozkazy władz rosyjskich o ewakuacji za Bug. Koczowali całą zimę w lesie i wrócili do wsi dopiero na wiosnę 1916 roku. Początkowo mieszkali w ziemiankach, a następnie w odbudowywanych dzięki pomocy księcia Seweryna Czetwertyńskiego domach [Jadczak, 2013, s. 15–16].

*** W listopadzie 1946 r. radnymi GRN w Suchowoli byli m.in. Józef Golonko i Walerian Koźliński z Jeziora [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 767].