Gródek Szlachecki

Patrz hasło: Siemień.

Nazwa wsi pochodzi od ‘małego grodu’. W związku z faktem, że w przeszłości obok siebie leżały dwie miejscowości o tej samej nazwie, tę należącą do prywatnych właścicieli nazwano potem szlachecką [Kosyl, 1974, s. 128]. W Spisie ludności diecezji krakowskiej z 1787 r. zapisano wieś jako Laski Brudnowskie Gródek [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257].

Już w okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla terenów na wschód od Wisły zaczął odgrywać Lublin [Myśliński, 1974, s. 29; Sochacka, 2014a, s. 41–42]. Tereny na której powstała wieś pierwotnie znajdowały się w województwie sandomierskim a od 1474 r. znalazły się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53].

Gródek (I) po trzecim rozbiorze Polski znalazł się w zaborze austriackim, w cyrkule lubelskim (od 1796) Galicji Zachodniej. Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, wieś weszła w 1810 r. w skład powiatu lubartowskiego departamentu lubelskiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego znalazła się w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego (od 1837 r. guberni lubelskiej). W latach 1844–1858 leżała w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1858 r. przeniesiono ją do okręgu radzyńskiego powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej.

Gródek (II) po trzecim rozbiorze Polski znalazł się w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim (od 1796) Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, wieś weszła w 1810 r. w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). Od 1844 r. leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie włodawskim guberni siedleckiej.

Potem obydwie jednostki osadnicze uzyskały wspólną przynależność administracyjną. W latach 1915–1918 r. leżały w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należały do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszły w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 były w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Gródek (I) należał do gminy Tulniki a Gródek (II) do gminy Uścimów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., Gródek (I) wszedł w skład gminy Siemień, a Gródek (II) w skład gminy Tyśmienica [APL, KWPB, sygn. 4]. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, obydwie wsie znalazły się w gminie Siemień. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Gródek [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1972 wieś należała do gromady Tyśmienica, której nazwę zmieniono w 1969 r. na gromada Gródek [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. należy do gminy Siemień.

Rzekę przepływającą przez wieś w lustracji z 1565 r. określono jako Grodeczkę [Lustracja woj. lubelskiego; Jadczak, 2010, s. 33]. Tereny w pobliżu wsi były bagienne i porośnięte borem [Jadczak, 2010, s. 34]. Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W Gródku Szlacheckim są części nazywane Gródek, Piaseczne i Skrudów. Według S. Jadczaka we wsi podzielonej na dwie zasadnicze części Gródek Królewski i Gródek Szlachecki w drugiej połowie XIX w. występowały następujące części wsi: Jeziorek, Przydatki, Siedzana, Wysmalanka a także nazwy: Wygon – droga, Kolonia – pole, Niwki – pole, Podbrzezina – pole, Przydatki – pole, Sękorki – pole, Siedzane – pole, Rosicki – łąka, Wąskie – pole, Wysmalanka – pole [Jadczak, 2010, s. 56].

W 1864 r. w Gródku (I) uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według dokumentu): Byk Josif, Byk Matwiej, Dziewulskij Josif, Furtak Michaił, Furtak Winkientij, Galonka Wojciech, Gałonka Kazimir, Jaworskij Andriej, Jaworskij Paweł, Jaworskij Stanisław, Miruś Inokientij, Mitruś Francisk, Prokustupa Francisk, Prokustupa Josif, Szczenk Nikołaj, Szczepaniuk Michaił [APL, ZTL, sygn. 2441].

Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1990 zarejestrowano 5 stanowisk – ślady osadnicze: odpadek krzemienny z pradziejów, ułamek ceramiki naczyniowej z wczesnego średniowiecza (brak bliższej chronologii). Od miejscowej ludności uzyskano informacje o cmentarzysku szkieletowym oraz domniemanej studni – obiekty z okresu nowożytnego (?). Nie zlokalizowano rzekomego grodziska, które miało się znajdować wśród bagien [NID, AZP obszar 69-82 – tam: Gródek; Żółkowski 1988, 43-44 – tam: wcześniejsza literatura].

Ponadto w obrębie cmentarzyska z okresu nowożytnego znaleziono skarb monet (brak bliższych danych) [Formowicz 2010, 49].

Wieś Gródek powstała przed 1560 r., gdyż w lustracji z 1565 r. wspomniano, że paru kmieci już od 5 lat płaciło podatki [SHGL, 81]. Zdaniem S. Jadczaka początki wsi datować można na 1559 r. gdy starosta parczewski Jan Tęczyński, zaczął osadzać wieś Wola Gródek [Jadczak, 2010, s. 33; Jadczak, 2013, s. 14]. Wieś Gródek i kolonię Gródek Szlachecki połączono 21 grudnia 1998 r., tworząc wieś Gródek Szlachecki.

Początkowo wieś należała do starostwa parczewskiego i powstała za sprawą zapewne jednego ze starostów, Jana Tęczyńskiego. Wchodziła w skład dzierżawy Ostrów, wraz z Tyśmienicą i Babianką [Jadczak, 2013, s. 14]. W 1626 r. wymieniono Gródek królewski oraz część należącą do Jana Branickiego [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 25]. Król Jan Kazimierz 16 VII 1656 r. zezwolił ówczesnemu staroście parczewskiemu, Janowi Karolowi Daniłłowiczowi, na cesję Gródka wraz z Tyśmienicą Andrzejowi Gołuchowskiemu a 21 lipca 1656 r. objęto dożywociem Elżbietę z Kulikowskich Gołuchowską, żonę Andrzeja na wypadek jego śmierci. W 1663 r. część wsi znajdowała się w posiadaniu Mikołaja Branickiego [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14]. Po zniszczeniach wojen połowy XVII w. wieś została odbudowana i znalazła się w składzie dóbr Siemień w rękach Małachowskich, Biernackich, Rudnickich [Jadczak, 2010, s. 35; Jadczak, 2013, s. 14].

Gródek (I) należał do dóbr Siemień. W 1815 r. w wyniku podziału spadku po Antonim Małachowskim ich właścicielem został Józef Małachowski (zm. 1840), który był jednocześnie posiadaczem dóbr Ostrówek i Dębica. W 1822 r., tj. roku, gdy zakładano księgi hipoteczne dóbr, w skład majątku Siemień wchodziły: Siemień, Glinny Stok, Brudna, Wólka Siemieńska, Tulniki, Wólka Tulnicka, Gródek, Działyń, Pustkowiec i Buradów. Kolejną właścicielką dóbr Siemień od 1841 r. była Julia z Małachowskich (zm. 1860), żona Seweryna Biernackiego. Po jej śmierci dobra stały się własnością jej dzieci Amelii (5/16), Władysława (5/16), Heleny (3/16, ubezwłasnowolniona, zm. 1864) oraz synów zmarłej ich siostry Józefy – Seweryna i Stanisława Jezierskich (3/16). W 1863 r. dwie ostatnie części przeszły na własność Amelii. W 1863 r. dwie ostatnie części przeszły na własność Amelii. W 1864 r. znaczna część majątku w wyniku uwłaszczenia stała się własnością chłopów pańszczyźnianych. W 1865 r. cały majątek dworski nabył Ferdynand Rudnicki. Następnie dokonał on podziału hipotecznego dóbr Siemień na mniejsze majątki [APL OR, HRP, sygn. 297, 298].

Gródek (II) był częścią dóbr królewskich, a potem skarbowych. W 1837 r. otrzymał go Jan Nabokow. W 1852 r. przejął go jego syn Piotr Nabokow, a w 1870 r. jego brat Jan Nabokow. Już w 1871 r. stały się one własnością jego syna Aleksandra. W 1882 r. ich właścicielką została wdowa po nim Jekatierina Nabokowa. W 1919 r. dobra te przejęło Państwo Polskie.

Gródek należał do parafii Ostrów [SHGL, 81] a od 1988 r. znajduje się w parafii rzymskokatolickiej pw. Św. Wojciecha w Tyśmienicy [Jadczak, 2013, s. 14]. W 1817 r. w obydwu Gródkach było w sumie 9 „dymów” tego obrządku [AGAD, CWWKP, sygn. 689]. W 1892 r. we wsi wymieniono 3 Żydów.

Jednoklasowa szkoła powszechna w Gródku powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. uczęszczało do niej 48 dzieci [Falski, 1933, s. 169].

W 1565 r. wykazano we wsi 7 rodzin kmiecych uprawiających łącznie 3,5 łana ziemi [Lustracja woj. lubelskiego 1565]. W 1661 r. nadal odnotowywano tam 7 kmieci, a w 1676 r. stwierdzono, że zastano puste uroczysko, bez żadnego mieszkańca. Potem nastąpiła odbudowa i w 1683 r. wymieniono we wsi 3 dymy i jednego zagrodnika z ogrodem [Jadczak, 2013, s. 14]. Słaby był przyrost naturalny. W 1654 r. we wsi urodziło się zaledwie jedno dziecko, w czasie potopu szwedzkiego (1656–1660) – również jedno, a w latach 1661–1664 – żadne, a w latach 1764–1768 – na świat przyszło 12 dzieci [Jadczak, 2010, s. 37]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane, według nich we wsi określonej jako Laski Brudnowskie Gródek mieszkali rzymskokatolicy (49 mężczyzn, 51 kobiet, 18 dzieci od 7 roku życia i 35 poniżej 7 roku życia) i Żydzi (13 mężczyzn, 12 kobiet, 5 dzieci powyżej 7 roku życia i 9 do lat 7) [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. W Gródku (I) 1887 r. zamieszkiwało 175 osób, a w Gródku (II) 58 osób [PKSG za 1887]. W 1892 r. odnotowano 17 domów i 210 mieszkańców ( w tym 3 Żydów), a w 1911 r. – 30 dymów i w 1933 r. 50 domów z dodatkowymi 3 na Piasecznie. [Jadczak, 2013, s. 14]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w Gródku I w 42 budynkach zamieszkiwały 274 osoby, w tym 269 rzymskich katolików a w Gródku II w 10 budynkach zamieszkiwało 55 osób, w tym 45 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. mieszkało tu 401 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Gródku Szlacheckim było zameldowanych 501 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Wieś miała charakter typowo rolniczy. W połowie XVI w. uprawiano w niej 3,5 łanu. Nie było wówczas tam młyna, ani karczmy. Wieś wchodziła w skład tenuty Ostrów wraz z Tyśmienica i Babianką. W 1626 r. w Gródku należącym do starostwa parczewskiego były dwa łany osiadłe i ćwierć roli, a w części należącej do Jana Branickiego 8 półłanków i zagrodnik bez roli [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 25]. W 1663 r. wieś była rozdrobniona i tak w części Mikołaja Branickiego było 8 półłanków osiadłych, zagroda bez roli, 2 komornice ubogie. Z tej części zapłacono 59 florenów i 22 grosze. Część wsi bez określenia co obejmowała znajdowała się w rękach Pana Gołakowskiego, który uiścił pobór w wysokości 31 florenów i 8 groszy [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14].

W Gródku należącym do majątku królewskiego Tyśmienica w 1799 r. zamieszkiwało 4 chłopów pańszczyźnianych (Jasko Karpik, Jakob Karpik, Kazimierz Sawczuk i Iwan Czop) pierwsi trzej mieli po trzy zagony, a ostatni tylko jeden zagon ziemi. Wszyscy oni odrabiali jeden dzień pańszczyzny sprzężajnej tygodniowo, a pierwsi trzej też pół dnia tygodniowo „bezdzionka” (dnia pieszego latem), jedną tłokę latem do żniwa. Tych ostatnich obowiązywał też dzień miesięcznie szarwarku i 3 wozy drewna „świątecznego” do dworu w Uścimowie, oraz wyrabianie trzech talek przędziwa dworskiego, oddawanie do dworu: po dwa korce owsa i chmielu, po 1/8 koguta i gęsi, 1,5 jaja i opłacanie 5,5 gr. czynszu. Ponadto chłopi opłacali podatki: kominowe, pożyczkę wojenną i kwaterowe. W 1799 r. w Gródku istniała karczma [APR, ZDP, sygn. 12599].

W połowie XIX w. wieś była miejscem niepokojów społecznych. 2 maja 1861 r. włościanie ze wsi Wierzchowiny, Wólka Siemieńska, Tulniki, Wola Tulnicka i Gródek w dobrach Siemień, odmówili odrabiania pańszczyzny [APL, RGL, sygn. adm. 1804, adm. 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Gródku (gmina Siemień) uwłaszczono 10 gospodarstw. W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono 6 chłopów (dostali też po prawie 21 mórg, lub połowę tego areału). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 326 mórg ziemi. Chłopi otrzymali w ramach praw serwitutowych, prawo do wypasu na gruncie dworskim swojej trzody gospodarskiej. W 1882 r. ustalono, że każde gospodarstwo (dwa o połowę mniej) może wypasać po 2 konie, 4 sztuk bydła i 10 owiec. Ponadto mieli prawo w ramach serwitutu leśnego do opału z lasów dworskich (po dwa wozy chrustu tygodniowo (13 listopada –13 maja) i jednym wozie w pozostałej części roku, drewna na naprawę narzędzi rolnych (co trzy lata), drabiny (co 5 lat), płozy do sań (co 6 lat), budynki i płoty. Mieli oni także prawo do pobierania we wrześniu gliny w uroczysku Nowodielec [APL, ZTL, sygn. 2441].

Z kolei w Gródku (gm. Tyśmienica) w oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. uwłaszczono 5 gospodarstw o zróżnicowanej powierzchni, od 16 do 25 mórg i pastwisko gromadzkie. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 143 morgi ziemi. Chłopi nie otrzymali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3206].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami.

Obelisk z 1998 r., ufundowany przez Antoniego Jaworskiego, emerytowanego kolarza z okazji odzyskania nazwy przez wieś.

Obelisk z 2010 r. ufundowany przez wspomnianą wyżej osobę z okazji 450. lecia założenia wsi [Jadczak, 2010, s. 181].

*** Za udział w powstaniu styczniowym represjonowany był jeden z mieszkających we wsi włościan – Konstanty Bronikowski, oskarżony o udział w powieszeniu agentki carskiej policji Karoliny Wawrzeckiej z Radzynia Podlaskiego [Jadczak, 2010, s. 59].

*** W Gródku służbę porządkową w 1946 r. sprawowali Stanisław Cieniuch, Czesław Lipiński, Hipolit Matynkowski [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].