Glinny Stok

Patrz hasło: Siemień.

Według Czesława Kosyla nazwa wsi oznacza „źródło-stok” [Kosyl, 1974, s. 112]. W 1442 r. zapisano wieś jako Glinnistok [SHGL, 75]. Nazwa ta może być związana z położeniem wsi na równinie moreny dennej, zbudowanej z gliny zawałowej [Jadczak, 2013, s. 11].

Już w okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla terenów na wschód od Wisły zaczął odgrywać Lublin [Myśliński, 1974, s. 29; Sochacka, 2014a, s. 41–42]. Glinny Stok wzmiankowany w XV w. przynależał więc do ziemi lubelskiej i parafii Parczew [LB II, 548]. Pierwotnie znajdował się w województwie sandomierskim a od 1474 r. znalazł się w nowoutworzonym województwie lubelskim, co nie zmieniło się aż do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Glinny Stok po trzecim rozbiorze Polski znalazł się (od 1796) w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. tereny te weszły w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W latach 1844–1858 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. W 1858 r. przeniesiono ją do okręgu radzyńskiego powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Glinny Stok należał do gminy Siemień [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., wieś weszła w skład gminy Suchowola [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Glinny Stok [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1961 należał do gromady Jezioro [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1961 r. przeniesiono miejscowość do gromady Siemień [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1466 r. przy granicach wsi i sąsiedniej wsi Suchej Woli rozciągała się Dąbrowa [SHGL, 75]. W połowie XIX w. w Glinnym Stoku odnotowano następujące nazwy terenowe: Grondy, Nadatki, Podsiemień, Przymiarki, Stawki, Szirokij Bagon i Zmiarki [APL, ZTL, sygn. 2438]. Obecnie część Glinnego Stoku nazywa się Nowiny. Używano też w XIX i XX w. nazwy Zarzyczki, dla części wsi w której wybudowano m.in. szkołę [Jadczak, 2013, s. 12–13].

W 1864 r. w Glinnym Stoku uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według oryginału): Adamczuk Fiedor, Adamczuk Iwan, Adamczuk Szczepan, Chaciuk Jakow, Dróżdż Iwan, Firko Karl, Firsk Michaił, Gomułka Szczepan, Grabowski Franciszek, Grabowskij Andriej, Grabowskij Michaił, Grabowskij Michaił, Grabowskij Semen, Jarosz Paweł, Kretowicz Anna, Lulka Iwan, Michaluk Aleksandr, Michaluk Iwan, Michaluk Matwiej, Michaluk Onufrij, Michaluk Osip, Michaluk Semen, Michaluk Wasilij, Ostapiuk Andriej, Ostapiuk Andriej, Piotruk Michaił, Podgurskij Feliks, Sciuba Grigorij (I), Sciuba Grigorij (II), Sciuba Iwan, Sciuba Onufrij, Sciuba Osip, Swic Filip, Swiszcz Anna, Swiszcz Ignatij, Swiszcz Iwan, Szaniawskij Iwan, Szczupłowskij Iwan, Szwaj Andriej, Tomaszewskij Ławrientij [APL, ZTL, sygn. 2438].

Brak informacji o stanowiskach zarówno z kwerendy, jak i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1987 w ramach AZP [NID, AZP obszar 69-84].

Wieś pojawia się w źródłach w 1442 r. [Sochacka, 1987, s. 48], lecz jest niewątpliwie starsza.

Pierwotnie wieś wchodziła w skład domeny monarszej, ale dzierżawcy sąsiednich wsi Ciołkowie traktowali je oraz interesującą nas wieś jako swoją własność. Dopiero na początku XVI wieku przywrócono wieś do domeny monarszej [Sochacka, 1987, s. 48, 91, 159]. Bardzo możliwe, że wieś założył Andrzej Ciołek, zaufany królewski, który otrzymał liczne nadania m.in. nad rzeką Piwonią. Po Andrzeju kolejnymi dzierżawcami wsi byli trzej jego synowie: Stanisław, Andrzej i Mikołaj. W 1450 r. Mikołaj Ciołek zastawił wieś wraz z Miłkowem za 100 grzywien Janowi z Wężerowa. W 1489 r. jej „dziedzicem” był Stanisław Ciołek z Wilczysk. Wspominano też Dorotę wdowę po Janie Zieleńskim staroście łukowskim, którzy byli posesorami zastawnymi. W 1499 r. doszło do podziału dóbr po zmarłym Stanisławie Ciołku. Glinny Stok wraz z Miłkowem i Wolą Miłkowską przypadł jego bratu Janowi [Sochacka, 1987, s. 159, 182]. W 1511 r. król Zygmunt I zezwolił Sylwestrowi Ożarowskiemu burgrabiemu krakowskiemu i podkomorzemu dworu wykupić dobra Glinny Stok, Miłków i Wola Miłkowska z rąk Jana Ciołka jednocześnie nadając Ożarowskiemu na nich dwa dożywocia [SHGL, 76]. W kolejnych latach dobra te należące formalnie do króla były oddawane w dzierżawę, a niektórzy z arendarzy, podobnie jak wcześniej Ciołkowie uważali się za ich właścicieli. Nie zawsze można precyzyjnie wskazać faktycznego posesora, zwłaszcza że folwark został włączony do klucza siemieńskiego. W XVI w. Jan Ryszkowski, sędzia ziemski lubelski pisał się nawet jako Jan z Glinianego Stoku (zm. 1580). Po nim wieś trzymał Stanisław Ryszkowski, którego żona Elżbieta wyszła drugi raz za mąż i wniosła wieś Krzyczewskim a razem z nimi jakieś prawa do niej mieli Aleksander Krzeski i Mikołaj Tomasz Rossa, od których nabył je Adam Hański i to on opłacił pobór w 1626 r. [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 25]. Spośród innych dzierżawców wymienić można Adama Hańskiego na początku XVII w., Marcina Łukasza Oleśnickiego, stolnika drohickiego i jurkowskiego w połowie XVII w., czy Jana Lubomirskiego pod koniec XVIII wieku. Od tego ostatniego w 1782 r. cały klucz siemieński z folwarkiem Glinny Stok odkupił Antoni Małachowski, syn Stanisława, marszałka Sejmu Czteroletniego [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14; Jadczak, 2013, s. 12]. W 1815 r. w wyniku podziału spadku po Antonim hr. Małachowskim, właścicielem Glinnego Stoku został Józef Małachowski (zm. 1840). Kolejną właścicielką dóbr od 1841 r. była Antonina Małachowska. W 1842 r. majątek Glinny Stok sprzedała ona Balbinie Sierakowskiej i jej dzieciom: Aleksandrze, Henrykowi, Józefie, Lubomirowi i Cecylii. Jednak transakcja ta po roku została unieważniona, a majątek stał się własnością Antoniego Sierakowskiego. W 1846 r. nabył go Franciszek Zaorski. W 1868 r. przejął go Augustyn Zaorski. W 1892 r. stał się on własnością rodzeństwa: Jana Henryka, Eugenii, Augusty, Wacławy i Zenobii Zaorskich. W 1896 r. dobra nabył Seweryn Zaorski. W 1930 r. posiadał on 241 ha w Glinnym Stoku. W rękach jego spadkobierców znajdowały się one do ich nacjonalizacji w 1944 r. [APL OR, HRP, sygn. 74, 75, 297, 298; KAP, 1930, s. 604].

Wieś należała od początku swego istnienia do parafii prawosławnej / greckokatolickiej i rzymskokatolickiej w Parczewie [SHGL, 75]. W 1472 r. wieś zamieszkiwali Polacy i Rusini [SHGL, 76].

Do początku XX w. dominującą grupę stanowili prawosławni / grekokatolicy (zależnie od okresu czasu) należący do parafii unickiej w Parczewie. W 1828 r. w Glinnym Stoku mieszkało 162 unitów. W 1859 r. było ich już 204 [APL, CHKGK, sygn. 420]. Po upadku powstania styczniowego władze rosyjskie przystąpiły do ostatecznej likwidacji Kościoła greckokatolickiego w Królestwie Polskim. Początkowo, w latach 60. XIX w. oczyszczano liturgię z elementów łacińskich. Ostatecznie w 1875 r. oficjalnie włączono unitów do struktur Cerkwi prawosławnej. W listopadzie 1874 r., gdy przystąpiono do likwidacji unii w parafii parczewskiej, jej wierni nie pozwolili na odprawianie w swojej cerkwi liturgii prawosławnej, a proboszcza księdza Michała Zatkalika wyrzucili z parafii. Wówczas władze rosyjskie sprowadziły wojsko, które próbowało siłą złamać opór unitów. Podczas obrony cerkwi pobito wiele osób. Czwórka z nich zmarła w wyniku odniesionych ran. Wielu unitów pomimo to trwało w oporze. Wojsko rosyjskie zostało rozmieszczone na trzy miesiące we wsiach, m.in. w Żminnem i Glinnym Stoku niszcząc gospodarstwa unitów. Przywódców oporu wywieziono do guberni chersońskiej. Wśród nich byli Piotr Ściuba, Aleksander i Józef Michalakowie i Andrzej Szwaj [Tarasiuk, 2018]. Wielu byłych unitów ze Żminnego trwało stale w oporze, aż do 1905 r., gdy mogli oni przyjąć obrządek rzymskokatolicki.

W Glinnym Stoku w przeszłości mieszkały też osoby wyznania rzymskokatolickiego, należące do parafii Św. Jana Chrzciciela w Parczewie. W 1817 r. odnotowano tam tylko jedną rodzinę tego wyznania. Liczba rzymskich katolików wzrosła w 1905 r., gdy byli unici masowo przeszli z prawosławia na to wyznanie. W 2000 r. trafili oni do nowej parafii rzymskokatolickiej Opatrzności Bożej w Parczewie.

W czasie likwidacji Kościoła Grekokatolickiego chcąc przyśpieszyć proces rusyfikacji postanowiono otworzyć nowe szkoły rosyjskie na terenach zamieszkanych przez unitów. Jedną z nich ulokowano w Glinnym Stoku. Plac pod budowę szkoły na tzw. „Zarzyczkach” podarował właściciel majątku. Drewniany budynek oddano do użytku we wrześniu 1887 roku. Obejmował on izbę szkolną i mieszkanie dla nauczyciela. Szkoła została uroczyście poświęcona w 14 listopada tr. przez przedstawicieli parafii prawosławnej w Parczewie, w obecności władz powiatu radzyńskiego. Początkowo rosyjska szkoła nie cieszyła się uznaniem mieszkańców, którzy nie chcieli posyłać do niej dzieci i na zajęcia uczęszczało jedynie troje katolików, dwoje prawosławnych i troje Żydów [Jadczak, 2013, s. 13]. Rosyjska szkoła w Glinnym Stoku działała od końca XIX w. do 1915 roku. Polska dwuklasowa szkoła powszechna we wsi powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. uczęszczało do niej 84 dzieci [Falski, 1933, s. 169].

W 1531 r. we wsi mieszkało 48 kmieci, zarówno Polaków, jak i Rusinów [Jadczak, 2013, s. 12]. Słaby był przyrost naturalny, w 1654 r. we wsi urodziło się tylko troje dzieci, w czasie potopu szwedzkiego (1656–1660) – troje a w latach 1661–1664 – dziewięcioro, w latach 1764–1768 – troje [Jadczak, 2010, s. 36–37]. W 1674 r. wykazano 77 włościan oraz Oleśnickiego z rodziną i służbą mieszkającą w dworze – razem 30 osób [AGAD, ASK I, 162, k. 70]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane. We wsi wykazano rzymskokatolików (6 mężczyzn, 12 kobiet, jedno dziecko od 7 roku życia i 3 poniżej 7 roku życia) i Żydów (3 mężczyzn, 3 kobiety i 4 dzieci powyżej lat 7 i jedno do lat 7) oraz jedną osobę powyżej lat 80. [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 257]. W Glinnym Stoku według wykazu z 1827 r. znajdowało się 33 domów zamieszkanych przez 255 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 128]. W 1880 r. wykazano 300 mieszkańców i 805 mórg ziemi [Jadczak, 2013, s. 12]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 347 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 64 budynkach przebywało 396 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1933 r. wykazano we wsi 76 domów mieszkalnych [Jadczak, 2013, s. 13]. W 1943 r. we wsi mieszkało 561 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Glinnym Stoku było zameldowanych 379 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

W 1531 r. zapłacono pobór z 7 łanów [SHGL, 76]. W 1626 r. we wsi było 8,5 łanów osiadłych i młyn o 2 kołach walnych [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, s. 25]. W 1663 r. wykazano 8,5 łanów osiadłych i młyn o dwu kołach walnych [BJ, rkps 7209, Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1663, k. 14]. W rejestrze z połowy XVIII w., choć we wstępie zaznaczono, że podstawą jego sporządzenia był rejestr z 1650 r., odnotowano 10 łanów i 2 ćwierć zagrody [APL, KgL, RMO, ks. 304, k. 15].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1846 i 1864 r. w Glinnym Stoku uwłaszczono 31 gospodarstw (37 właścicieli) mających po ok. 22–25 mórg. W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono 5 chłopów (dostali w sumie 1,5 morgi) oraz pastwisko. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 804 morgi ziemi. Chłopi otrzymali w ramach serwitutów, prawo do wypasu na gruncie dworskim (lasy Szwabik, Borek, Starowik vel Kacza Niwa, ługu Konty) koni (33 sztuk), bydła (185 sztuk) i owiec (554 sztuk). Ponadto osady miały prawo zbierania opału w lasach i uroczyskach (dwa wozy chrustu tygodniowo zimową porą (1 września – 31 marca) i wóz chrustu tygodniowo w letniej części roku. Mieli także pobierać kołki i chrust na płoty i drewno na studnie. Pięciu uwłaszczonych według prawa z 1864 r. miało prawo do serwitutu leśnego, tylko otrzymywali o połowę mniej opału. Właściciel wykupił od chłopów prawa serwitutowe w 1897 r. [APL, ZTL, sygn. 2438].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. W latach 20. XX w. w samym majątku pracowało 11 fornali. 1 czerwca 1920 r. na mocy ustawy o reformie rolnej Seweryn Zaorski rozparcelował 146 ha ze swojego majątku i wydzielono z tego 28 kolonii włościańskich. 22 grudnia 1927 r. rozparcelowano kolejne 232 ha tworząc kolejne kolonie. Jeszcze w 1937 r. Jan Zaorski sprzedał włościanom kolejne 52 ha. W ten sposób w końcu lat 30. XX w. majątek obejmował już tylko 160 ha, w tym tylko 34 ha ziemi ornej. W jego skład wchodziło jeszcze gospodarstwo rybne o powierzchni lustra wody 42 ha – tylko w 1922 r. wyprodukowano w nim 2,5 tony karpia [Jadczak, 2013, s. 13].

Założenie dworsko-ogrodowe w Glinnym Stoku (dwór, park, sad, aleja dojazdowa). Zespół dworski powstał w II połowie XIX wieku. Wówczas to August Zaorski wybudował murowany dwór w pobliżu miejsca, gdzie w XVIII w. wzniesiono drewniany budynek dworski. Początkowo zabudowania folwarczne zlokalizowane były na wzgórzu, w pobliżu lasu. W połowie XIX w. nowy właściciel dóbr Franciszek Zaorski przeniósł folwark w pobliże Piwonii, w miejscu upatrzonym na lokalizację obecnego dworu. Wybudował dużą oborę i stodołę, dwa czworaki – budynki mieszkalne dla pracowników folwarcznych. W końcu XIX w. wokół nowego dworu założono park krajobrazowy. W lipcu 1915 r. Kozacy spalili dwór podczas ewakuacji wsi wraz z wieloma drzewami w parku. Dwór odbudował syn Augusta Zaorskiego – Seweryn w latach 1920–1926. Ponownie wybudowano zabudowania folwarczne i odnowiono park, założono stawy rybne. Dwór z Miłkowem połączyła piękna aleja lipowo-kasztanowa. W czasie II wojny dwór nie ucierpiał, po nacjonalizacji majątku stał się siedzibą szkoły i służył tym celom do 1996 r., gdy szkołę zamknięto. W 2004 r. dwór został sprzedany właścicielowi firmy paliwowej „Petroprofit” z Niemiec koło Lublina, pod okiem konserwatora zabytków dwór odrestaurowano. Obecnie otoczony wysokim murem nie jest dostępny dla turystów [Jadczak, 2010, s. 178].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych. Jedną z nich jest kapliczka w kolorze niebieskim z figurą Matki Boskiej, według lokalnej tradycji upamiętnia miejsce śmierci trzech unitów z rąk carskich żołnierzy [Jadczak, 2010, s. 180].

*** Latem 1915 r. wieś została niemal kompletnie zniszczona przez Kozaków. Tadeusz Zaorski tak miał je opisywać: „z Glinnego Stoku nie zostało „ni kata, ni sabaki”. Może ocalało cos z budynków za „Zarzyczce”, bo na głównej wsi pozostały tylko sterczące kominy. Spalony został też budynek dworu i zabudowania gospodarcze. Z parku pozostało tylko kilka drzew”[Jadczak, 2013, s. 13].

*** W listopadzie 1946 r. radnymi GRN w Suchowoli byli m.in. Stanisław Bożym i Wincenty Ściuba z Glinnego Stoku [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 767].