Działyń

Patrz hasło: Siemień.

Nazwa wsi według Czesława Kosyla pochodzi od nazwiska Działyński [Kosyl, 1974, s. 96]. Może też ona pochodzić od słowa dział, oznaczającego określoną powierzchnię ziemi.

Kolonia Działyń powstała w województwie lubelskim i nie zmieniło się to aż do końca istnienia państwa polsko-litewskiego w XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Potem znalazła się w zaborze austriackim, w cyrkule lubelskim (od 1796) Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, weszła ona w 1810 r. w skład powiatu lubartowskiego departamentu lubelskiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego (od 1837 r. guberni lubelskiej). W latach 1844–1858 leżała w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1858 r. przeniesiono ją do okręgu radzyńskiego powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej. W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

Działyń należał do gminy dominialnej Tulniki. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., osada weszła w skład gminy Siemień [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Działyń [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1968 wieś była siedzibą gromady Działyń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. włączono ją do gromady Siemień [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.10.2025) częścią składową wsi jest Szatamanka [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1857 r. dokonano pomiaru gospodarstw kolonialnych w Działyniu. Ich posiadaczami zostali (kolejność kolonii według spisu źródłowego): Aleksandr Ossenko (dwie kolonie), Marcin Utykański, Andżej(!) Bisek, Kazimierz Wahuluk, Józef Koller, karczma, Jan Miodochowski, Hippolit)!) Lippert, Adam Malinowski, Wincenty Byk (dwie kolonie), Józef Koller, Tomasz Łuba, Jan Miodochowski, Antoni Miodochowski (dwie kolonie), Wojciech Pierdziak, Wojciech Czajkowski, Franciszka Gumieniaczka, Andrzej Kowalski, Antoni Szóstak, Tomasz Sidór, Franciszek Wójcik, Walenty Czech, Mikołaj Bobczak (dwie kolonie), Ludwik Kot (dwie kolonie), Jan Lato, Andżej(!) Klepka, Szymon Raczyński, Marek Starzyszczak, dział szkolny, Antoni Paszkowski, Stanisław Jachowicz, Jan Dulmaciński, Kazimierz Szczepaniak, Józef Zdziennicki i Wojciech Czajkowski (dwie kolonie) [APL, ZTL, sygn. 2435].

W 1864 r. w Działyniu uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według oryginału): Bobczak Nikołaj, Brand Iwan, Byk Wojciech, Charaszczuk Marek, Czajkowskij Wojciech, Domanskij Stanisław, Dyszkowskij Wojciech, Godlewskij Franciszek, Klan Chrystijan, Klan Jakow, Klepka Andriej, Kłoda Josif, Kot Karol, Lato Andriej, Lato Iwan, Mieduchowskij Wojciech, Mincha Jakow, Niedzielskij Francisk, Piech Walentin, Pierdziak Wojciech, Piotruk Andriej, Piotruś Michael, Radys Bogusław, Sidur Ignatij, Spiewak Paweł, Swiderskij Anton, Swiszcz Andriej, Szczepaniak Kazimir, Szczerbinskij Aleksandr, Tatarczuk Iwan, Utykalskij Martin, Wiązek Francisk, Wink August, Wojcik Franciszek, Wojcik Piotr [APL, ZTL, sygn. 2435].

Brak informacji o stanowiskach zarówno z kwerendy, jak i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP [NID, AZP obszary: 68-83 i 69-83].

W drugiej połowie XVIII w. (przed 1787 r.) Antoni Małachowski założył, na terenie oddzielającym dobra Siemień od dóbr Ostrówek, nowy folwark o nazwie Działyń. Został on m.in. odnotowany w księgach metrykalnych parafii rzymskokatolickiej w Czemiernikach jako Folwark Działyń (Działy). Jednocześnie powstała Kolonia Działyń [Jadczak, 2013, s. 10; Pachucki, 2023, s. 17].

Działyń powstał w dobrach Siemień Antoniego Małachowskiego. W 1815 r. w wyniku podziału spadku po nim ich właścicielem został Józef Małachowski (zm. 1840). Kolejną właścicielką dóbr Siemień od 1841 r. była Julia z Małachowskich (zm. 1860), żona Seweryna Biernackiego. Po jej śmierci dobra stały się własnością jej dzieci Amelii (5/16), Władysława (5/16), Heleny (3/16, ubezwłasnowolniona, zm. 1864) oraz synów zmarłej ich siostry Józefy – Seweryna i Stanisława Jezierskich (3/16 części). W 1863 r. ostatnie dwie części przeszły na własność Amelii. W 1863 r. dwie ostatnie części przeszły na własność Amelii. W 1864 r. Działyń w wyniku uwłaszczenia stał się własnością kolonistów [APL OR, HRP, sygn. 297, 298]. Przed II wojną światową folwarkiem w Działyniu zarządzali sukcesorzy Mieczysława Ostaszewskiego [Jadczak, 2013, s. 11].

Wśród kolonistów osiedlających się w połowie XIX w. w Działyniu dominowały osoby wyznania rzymskokatolickiego, oprócz nich osiedliła się tam z czasem pewna grupa ewangelików. Przez kilkadziesiąt lat społeczności obydwu wyznań żyły we wsi razem. Na początku XX w. (w 1909 r.) w Działyniu pozostali już tylko katolicy należący do parafii pw. Św. Stanisława w Czemiernikach w archidiecezji lubelskiej.

Już w czasie urządzenia kolonialnego wsi wydzielono osadę szkolną, która miała zapewnić utrzymanie nauczyciela. Faktycznie powstała ona w 1871 roku. Wybudowano drewniany budynek z izbą lekcyjną i mieszkaniem dla nauczyciela. W 1891 r. uczęszczało do niej 45 uczniów (33 chłopców i 12 dziewcząt). Do 1915 r. uczyło się w niej 423 uczniów, w tym 399 katolików i 24 prawosławnych [Jadczak, 2013, s. 10–11]. Nauczycielami w niej byli: Ignacy Sułkowski (1871–1872), Józef Majewski (1872–1878), Antonina Kubaszewska (1878–1880), Joakim Omieljanowicz (1880–1883), wakat (1884–1889), Iwan Nierubiec (1890–1892), Stanisław Skupinskij (1892–1907) i Iwan Prusak (1908–1913). W szkole religii nauczano w języku polskim nawet po 1882 roku. W 1905 r. mieszkańcy wsi zażądali od nauczyciela miejscowej szkoły elementarnej, by prowadził nauczanie języka polskiego, gdy spotkało się to z odmową zaprzestali posyłania dzieci, a budynek szkoły wkrótce spłonął. We wsi powstała nielegalna szkoła polska [Szewczuk, 2016, s. 258, 269, 280]. W Działyniu w okresie II Rzeczypospolitej Polska istniała jednoklasowa szkoła powszechna. W 1930 r. uczęszczało do niej 52 dzieci [Falski, 1933, s. 169]. Funkcjonowała ona do 1935 r., gdy uczęszczające do niej dzieci przeniesiono do szkoły w Juliopolu [Jadczak, 2013, s. 11].

Spis ludności z 1787 r. informuje, że w folwarku Działyń mieszkali wyłącznie rzymscy katolicy (4 mężczyzn, 6 kobiet, 3 dzieci od 7 roku życia i jedno poniżej 7 roku życia) [Kumor, Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787, s. 261]. Według wykazu z 1827 r. znajdowały się tam dwa budynki zamieszkiwane przez 16 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 112]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwały 353 osoby [PKSG za 1887]. W 1892 r. odnotowano 36 domów i 299 mieszkańców, a w 1911 r. 53 domy [Jadczak, 2013, s. 11]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 55 budynkach zamieszkiwało 350 osób, w tym 338 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1933 r. odnotowano z kolei 43 domy [Jadczak, 2013, s. 11]. W 1943 r. przebywało tam 394 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Działyniu były zameldowane 173 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Działyń pierwotnie powstał jako folwark. Krótko przed 1857 r. zamieniono go na kolonię czynszową, posiadającą 42 działy o łącznej powierzchni – 523 morgi. Pomiędzy rokiem 1857 a 1864 ok. połowy kolonii zmieniło właścicieli. Koloniści w związku z ukazem uwłaszczeniowym cara Aleksandra II z 1864 r. otrzymali na własność dzierżawioną ziemię. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami ziemi. W oparciu o prawo z 1864 r. w Działyniu uwłaszczono 36 gospodarstw, mających po ok. 12–13 mórg (w tym dwa o podwójnej wielkości) oraz osadę szkolną. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 523 morgi ziemi. W ramach praw serwitutowych dostali oni prawo do wypasu bydła na gruncie dworskim. Ponadto mieli prawo zbierania opału w lasach Działyń, Zimnawoda i Kruk, dwa wozy chrustu tygodniowo (13 listopada–13 maja) i wóz tygodniowo przez pozostałą część roku [APL, ZTL, sygn. 2435].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. Przed 1818 r. w folwarku powstała fabryka potażu [Pachucki, 2023, s. 17]. W 1930 r. we wsi działał wiatrak należący do sukcesorów Mieczysława Ostaszewskiego [KAP, 1930, s, 596].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

Domy drewniane. Z 1884 r. na początku XXI w. własność Wacława Niewęgłowskiego; Z 1885 r. własność Heleny Świszcz [Jadczak, 2010, s. 181].

*** 23 maja 1932 r. około godz. 22 we wsi rozpętała się burza. Spadł grad wielkości kurzych jaj. Tylko w szkole wybitych zostało 25 szyb i zniszczone 100 dachówek. Straty w zabudowaniach chłopskich były również znaczne. Zginęło też wiele gniazdujących tutaj bocianów [Jadczak, 2010, s. 88].

*** W kwietniu 1945 do GRN w Siemieniu jako przedstawiciel gromady Działyń wszedł Józef s. Franciszka Byka, który został jej przewodniczącym [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].

*** W Działyniu służbę porządkową w 1946 r. sprawowali Alfred Śpiewak, Władysław Pietrzela, Stefan Bocian, Wacław Śpiewak i Jan Wojewódzki [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].