Amelin

Patrz hasło: Siemień.

Początkowo folwark nazywał się Amelin vel Wierzchowiny, gdyż powstał w dobrach Wierzchowiny [APL OR, HRP, sygn. 224]. Nazwa Amelin pochodzi od imienia jednej z córek właścicieli dóbr – Amelii Biernackiej.

Kolonia wieczysto-czynszowa Amelin powstała w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1858 r. przeniesiono ją do okręgu radzyńskiego powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. znajdowała się w powiecie radzyńskim guberni siedleckiej.

W latach 1915–1918 r. w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wieś należała do powiatu radzyńskiego województwa lubelskiego.

W 1954 r. weszła w skład nowoutworzonego powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w składzie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. ponownie w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Ćwik i Reder, 1977; Trzebiński i Borkiewicz, 1956].

Gmina

Amelin powstał w gminie dominialnej Tulniki. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., osada weszła w skład gminy Siemień [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Amelin [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1968 wieś należała do gromady Działyń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. Amelin włączono do gromady Siemień [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Siemień.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. w Amelinie uwłaszczono następujące osoby (zapis nazwisk według dokumentu): Borowiec Andriej, Cyngiel Iwan, Gardzinskij Josif, Jachowicz Stanisław, Jomrowskij Wojciech, Kriger Roman, Krzywickij Wojciech, Litka Iwan, Loter Fridrich, Mitkowskij Fridrich, Mitkowskij Iwan, Mitkowskij Piotr, Musik Josif, Neke (Jeske) Danił, Osiej Martin, Pasnik Josif, Potkowskij Anton, Sokołowskij Matwiej, Sokołowskij Piotr, Wink Martin [APL, ZTL, sygn. 2414].

Z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1990 zarejestrowano ślad osadniczy – fragment ceramiki naczyniowej z okresu nowożytnego (brak bliższej chronologii) [NID, AZP obszar 69-82].

Kolonia wieczysto-czynszowa Amelin vel Wierzchowiny powstała w 1844 r. [Luck, 1934, s. 521].

Właścicielką dóbr Wierchowiny, w których założono w 1844 r kolonię Amelin była Julia z Małachowskich, żona Seweryna Biernackiego. Po jej śmierci (zm. 1860) dobra te stały się własnością jej dzieci: Amelii (5/16), Władysława (5/16), Heleny (3/16, ubezwłasnowolnionej, zm. 1864) oraz synów zmarłej ich siostry Józefy – Seweryna i Stanisława Jezierskich (3/16 części). W 1863 r. dwie ostatnie z części przeszły na własność Amelii. W 1863 r. ostatnie dwie części przeszły na własność Amelii. W 1864 r. kolonia Amelin w wyniku uwłaszczenia stała się własnością kolonistów [APL OR, HRP, sygn. 297, 298].

Wśród kolonistów osiedlających się w połowie XIX w. w Amelinie były osoby wyznania rzymskokatolickiego i ewangelickiego. Przez kilkadziesiąt lat społeczności obydwu wyznań żyły tam razem. Na początku XX w. (w 1909 r.) w Amelinie pozostali jednak już tylko katolicy, należący do parafii pw. Św. Stanisława w Czemiernikach archidiecezji lubelskiej. Ewangelicy pojawili się na krótko ponownie po I wojnie światowej.

W Amelinie dwuklasowa szkoła powszechna powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. uczęszczało do niej 113 dzieci [Falski, 1933, s. 169].

W Amelinie w 1887 r. w 20 domach zamieszkiwało 160 osób [PKSG za 1887]. W 1892 r. we wsi było 21 domów włościańskich i 146 mieszkańców [Jadczak, 2013, s. 9]. Według spisu powszechnego RP z 1921 r. w 31 budynkach zamieszkiwało 206 osób, w tym 156 rzymskich katolików, 40 ewangelików, prawosławny i 9 wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 89–90]. W 1943 r. we wsi mieszkało 233 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. w Amelinie było zameldowanych 90 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Amelin był kolonią wieczysto-czynszową, założoną w dobrach Wierzchowiny w latach 40. XIX wieku. Zamieszkujący ją koloniści po ukazie cara Aleksandra II z 1864 r. zostali uwłaszczeni, otrzymując na własność ziemię, którą wcześniej dzierżawili. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie poprzednim posiadaczom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami ziemi. W oparciu o prawo z 1864 r. w Amelinie uwłaszczono 20 gospodarstw, w tym 15 mających po ok. 13 mórg i pięć mających dwa razy więcej ziemi. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 326 mórg ziemi. W ramach praw serwitutowych dostali prawo do wypasu bydła w lesie i uroczysku dworskim Zadziały. Ponadto mieli prawo zbierać na opał we wspomnianym uroczysku dwa wozy chrustu tygodniowo (13 listopada–13 maja) i jeden wóz tygodniowo przez pozostałą część roku. Trzy osady otrzymały prawo do serwitutu leśnego bezpłatnie, a pozostałe musiały płacić za to po 90 kopiejek rocznie [APL, ZTL, sygn. 2414].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami.

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

Zabytkowy dom. Pochodzący z II połowy XIX w. na początku XXI w. własność Franciszka Osieja [Jadczak, 2010, s. 181].

*** W kwietniu 1945 r. do Gminnej Rady Narodowej w Siemieniu, jako przedstawiciel gromady Amelin wszedł Piotr Mioduchowski [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].

*** W Amelinie służbę porządkową w 1946 r. pełnili Seweryn Karpiński, Roman Przystupa i Hipolit Abramek [APL OR, Star. Pow. w Radzyniu Podl., sygn. 766].