Stara Jedlanka

Patrz hasło: Uścimów.

Wieś zapisywano jako Yedla (1432), Jedlno (1456), Yedlino (1480), Jedlinscza (1488), Gedlinicza (1502), Jedlyanka (1529), Gedlanka (1531) [SHGL, 92]. Nazwa pochodzi od słowa ‘jodła’. „Stara” oznacza wcześniej założoną wieś, w opozycji do Nowej Jedlanki [Kosyl, 1974, t. 2, s. 150].

Wieś od kiedy pojawiła się w źródłach w wieku XV należała do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazła się w nowoutworzonym województwie lubelskim i powiecie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Wieś podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu lubelskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Uścimów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Uścimów, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Jedlanka Folwark, a wieś Jedlanka Stara weszła w skład gromady Krasne, w 1935 r. przeniesiono wieś do gromady Jedlanka Nowa [LDW, 1933, nr 22, poz. 181; LDW, 1935, nr 30, poz. 213]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Jedlanka Stara (Jedlanka Nowa, Jedlanka Stara, Drozdówka i Rudka) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wspomnianą gromadę włączono do gromady Uścimów [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Uścimów [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) częścią składową wsi jest Podleśna [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W XV w. w źródłach odnotowano łąki zwane Gosznica oraz jezioro we wsi o tej samej nazwie co wieś [SHGL, 92].

W połowie XIX w. na obszarze współczesnej wsi Stara Jedlanka występowały następujące nazwy terenowe: Bagien, Borek, Drobicz Kąt, Karczemne, Kokosza Łąka, Kosowo, Królik, Nadbagnie, Nadstawie, Płodziwik, Pod Brodem, Podguźnica, Pogorzałka, Rudy Bagien, Skrudnik, Smolnica, Zagumnie [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 772].

W połowie XVI w. we wsi mieszkali: Bartosz Drab, Grzegorz Drab, Marcin Bierkow, wdowa Matysowa Agacina, niejaki Piasecki, Jędrzej Opałko, parobek Syrca [Szaflik, 1961, s. 51– 52]. W 1726 r. interesy w rozprawie z dzierżawcami wieś reprezentował Mikołaj Kapitanik [Szaflik, 1961, s. 74].

W 1799 r. w Jedlance zamieszkiwali: Tomasz Drabik, Jan Drabik, Jan Kuzmicz, Andrzej Kasperczuk, Michał Kołodzieyczuk, Andrzey Kuszek, Maciey Iwanicki, Paweł Kuszyk, Jan Drabik, Jan Duklewski, Jan Krasucki, Michał Kołodzieyczuk, Wawrzyn Fornal, Szymyk Grzeszczuk, Maciek Drabik, Mikołay Iwanicki, Szymek Kapitan, Woytek Walęciuk, Antoni Kapitan, Paweł Walęciuk, Józef Kapitan, Marcin Walenciuk, Woyciech Czabay, Kazimierz Opałkiewicz, Woytek Gajuś, Olesko Kapitan, Michał Kołodzieyczuk, Zachar Lewicki, Kolechowska [APR, ZDP, sygn. 12599].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Bielecki Francisk, Bielecki Matwiej, Borowka Foma, Brzezowskaja Jadwiga, Drabik Dominika, Drabik Grigorij, Drabik Józef, Drabik Nikołaj, Drabik Szimon, Drabik Wincentij, Duklewski Stanisław, Jendruszak Anton, Kapitan Iwan, Kapitan Józef, Kapitan Matwiej, Kapitan Osip, Karpiński Wasil, Kasperczuk Franc, Kasperczuk Ignatij, Kasperczuk Mateusz, Kołodziej Pawieł, Kołodziej Wincentij, Kusomierz Francisk, Kuszik Anton, Kuszik Kazimir, Kuszik Silwiestr, Kuszik Szimon, Kuszik Wojtiech, Pietkowski Warfłomiej, Prizubiak Kuźma, Czapskij Ignatij, Sierwodczuk Wikientij, Stachur Sofija, Walenciuk Kazimir, Walenciuk Sofija, Ziołkowski Michaił [APL, ZTL, sygn. 3214].

Pierwszym znaleziskiem jest skarb 266 monet nowożytnych polskich, austriackich, niderlandzkich i pruskich z zakresu XVII – XVIII w. [Potin 1971, 218-219 – tam: Jedlanka Stara; Grochecki, Solarska 2010, ryc. 5]. Kolejne ślady osadnicze i obozowiska odkryto w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych przez Zofię Sulgostowską z zespołem w roku 1973. Zebrane wytwory krzemienne i ceramikę datowano na mezolit lub neolit (?) [Rejchert, Cyngot 1988, 40-41 – tam: Jedlanka Stara].

Z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 6 stanowisk (ślady osadnicze), z których zebrano pojedyncze ułamki naczyń ceramicznych ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych) oraz późnego średniowiecza (XV-XVI w.) i czasów późniejszych (XVII-XVIII w.) [NID, AZP obszar 72-84]. W jednym przypadku zebrano zabytki krzemienne z obozowiska mezolitycznego (kultura komornicka?) [NID, AZP obszar 72-85].

Wieś pojawia się w źródłach pisanych w 1432 r. [SHGL, 92]. Prawdopodobnie jej założenie wiązało się z zagospodarowaniem polsko-litewskiego pogranicza, które po zawarciu unii między tymi państwami przestało być zagrożone wzajemnymi najazdami i poddane zostało intensywnej akcji kolonizacyjnej [Sochacka, 1998, s. 44].

Wieś należała do dóbr królewskich i znajdowała się w tenucie parczewskiej [Sochacka, 1987, 48]. Była więc często zastawiana. I tak w 1432 r. zapisy na niej uzyskał szlachcic Tomasz z Jedlanki. Potem przeszła w użytkowanie majętnych Kuropatwów z Łańcuchowa, którzy nabywali liczne dobra w Lubelskiem oraz królewszczyzny [Sochacka, 1987, 85]. W 1456 r. Jan Kuropatwa nadał wójtostwo w Jedlance wraz z 2 łanami i łąkami zwanymi Gosznica. Wójt został zobowiązany do służby konno z kuszą a kmiecie mieli płacić po pół grzywny czynszu [Lustracja woj. lubelskiego, 1564, 58; SHGL, 92]. Potem majątek znalazł się w użytkowaniu wdowy po nim Jadwigi a następnie ich syna Stanisława, który w 1502 r. był tenutariuszem w Jedlance i [MRPS, III, 613; Sochacka, 1987, 177]. Kolejnymi dzierżawcami byli Tęczyńscy do 1593 r., następnie Kasper Maciejowski do 1611, Piotr Firlej do 1618 r., Mikołaj Daniłowicz rozpoczął długie lata rządów w starostwie tej rodziny aż do początku XVIII w., gdy w 1730 r. przejęli je Wiśniowieccy a w 1738 r. Michał Kazimierz Radziwiłł. Po jego śmierci w 1762 r. starostwo otrzymał Roch Kossowski, który utrzymał się na nim aż do rozbiorów [Chłapowski, 2017, s. 259]. Nie zawsze interesująca nas wieś była użytkowna przez starostę, niekiedy poddzierżawiał ją innym i tak w latach 20-tych XVII w. w Jedlance gospodarzył Kopyciński [Jop, 1998, s. 85].

Po rozbiorach Rzeczypospolitej Jedlanka była nadal częścią dóbr rządowych/skarbowych. Na początku XIX w. wieś należała do klucza Uścimów ekonomii Parczew. Jego dzierżawcą był m.in. Paweł Wścieklica [APR, ZDP, sygn. 20714]. 1 maja 1837 r. ich część nazwaną dobrami Uścimów, wraz z prezentowaną wsią, na zasadzie majoratu otrzymał rosyjski generał piechoty Jan Nabokow. W 1852 r. przejął go jego syn Piotr Nabokow, a w 1870 r. jego brat Jan Nabokow. Już w 1871 r. stały się one własnością jego syna Aleksandra. W 1882 r. ich właścicielką została wdowa po nim Jekatierina Nabokowa. W 1919 r. dobra przejął Skarb Państwa Polskiego [APL OCH, HW, sygn. 457, 620]. W 1944 r. majątek o powierzchni 809 ha został znacjonalizowany. Wcześniej w wyniku uwłaszczenia w 1864 r., chłopi stali się posiadaczami wcześniej użytkowanej ziemi.

Większość mieszkańców wsi była wyznania rzymskokatolickiego. Należeli oni do parafii rzymskokatolickiej Niepokalanego Poczęcia NMP w Ostrowie Lubelskim i to od początku jej funkcjonowania [Sochacka, 1998, s. 46].

W dawnych czasach część mieszkańców wsi była początkowo prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od 1875 r.). Od 1658 r. byli oni wiernymi parafii greckokatolickiej/prawosławnej pw. św. Jerzego w Uścimowie. S. Jop przyjął, że we wsi w latach 1787–1790 było 33 dymów zamieszkiwanych przez 192 osoby, w tym 161 rzymskokatolików, 25 grekokatolików i 6 Żydów [Jop, 1998, s. 133]. W 1778 r. według taryfy głów żydowskich we wsi wykazano 3 Żydów [APL, KgL, RMO, nr 432 (21593); Jop, 1998a, 122]. W 1825 r. we wsi mieszkało 20 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 566]. Wierni Cerkwi greckokatolickiej w 1875 r. stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., wszyscy prawosławni ze wsi 20 (1904) porzucili to wyznanie [APL, KPCH, sygn. 982, 984].

W połowie XIX w. we wsi działała szkoła powszechna. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości dzieci ze wsi chodziły do szkoły w Nowej Jedlance [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 11].

W 1565 r. podano w lustracji 23 kmieci, gospodarujących na 9,5 łanach, 2 karczmarzy, zagrodnika, młyn i dwa łany wójtowskie [Jop, 1998, s. 56]. S. Jop szacował liczbę ludności wsi w 1565 r. na 150–239 osób w zależności od zastosowanego mnożnika [Jop, 1998, s. 62–63, 65–66, 71]. Po wojnach z XVII w. ludność wsi została ograniczona do 8 rodzin kmiecych, 3 zagrodników i 5 chałupników [Jop, 1998, s. 93]. W rejestrze podymnego z 1668 r. wykazano 7 domów we wsi. W rejestrze pogłównego z 1673 r. w Jedlance wykazano 3 szlachty, 3 czeladzi i 78 poddanych, co daje łączną liczbę 84 osoby [Jop, 1998, s. 97]. W kolejnych rejestrach pogłównego podano następujące dane: w 1674 r. szlachta (2), plebs i poddani (55) – razem 57 osób, w 1676 szlachta (5), poddani (65), razem 70 osób [Jop, 1998, s. 98–99]. W drugiej połowie XVIII w. kolejne źródła podają następujące liczby domów we wsi: 29 – 1764 r., 40 – 1775 r., 33 – 1789 r., 33 – 1790 r. [Inwentarz starostwa parczewskiego 1764; Jop, 1998, s. 125]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane i tak w Jedlance mieszkało 167 osób, w tym 161 rzymskokatolików (39 mężczyzn, 42 kobiety, 30 dzieci od 7 roku życia i 50 poniżej 7 roku życia) i 6 Żydów (mężczyznę, kobietę, 2 dzieci powyżej 7 roku życia i dwoje poniżej 7 roku życia) oraz była karczma [Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787 r., s. 437; Jop, 1998, s. 126]. Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 38 domów zamieszkanych przez 256 osób [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1864 r. egzystowały tu 284 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 1054 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 43 budynkach przebywały 262 osoby. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 261 i prawosławne – 1 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 120]. W 1943 r. we wsi żyło 395 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 44]. W 2021 r. we wsi mieszkały 322 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Jedlanki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Jednak nie wszyscy utrzymywali się z pracy na roli, młynarz wyrabiał mąkę a karczmarz szynkował gorzałkę i piwo. W tej wsi były dwie karczmy, ale prowadzili je kmiecie, więc w ich przypadku nie można mówić o całkowitym nieuczestniczeniu w produkcji rolnej [Szaflik, 1961, s. 20]. W 1529 r. łącznie zapłacono na rzecz plebana w Ostrowie 3 grzywny i 5 groszy dziesięciny. We wsi była również kuźnica [SHGL, 92]. W latach 1531–1533 pobór zapłacono z trzech łanów i młyna o jednym kole [SHGL, 92]. W 1564 r. odnotowano 23 kmieci gospodarujących na 9,5 łanach, zagrodnika, staw nad rzeką Jedlna z młynem. Kmiecie obciążeni byli m.in. dostarczaniem 20 saren zamiast udziału w łowach, co później zmniejszono do 10 sztuk wobec spustoszenia lasów [SHGL, 92]. Tą powinność określano jako polne. S. Jop powołując się na te same rejestry poborowe z 1563 i 1564 r. podaje, że w Jedlance w 1563 r. było 13,75 łanów, trzy komornice i jeden hultaj, zaś w 1564 r. 16 łanów, dwóch rzemieślników, zagrodnik, trzy komornice, rybak, hultaj oraz dwa koła walne we młynie, co by czyniło Jedlankę największą wsią w całej parafii Ostrów [Jop, 1998, s. 55]. W 1626 r. w rejestrze wymieniono 9,5 łanu, zagrodę bez roli, młyn o jednym kole walnym. Te same wielkości wymieniono w 1628 r. [Jop, 1998, s. 81–82]. W wyniku wojen z połowy XVII w. doszło do spadku liczby ludności i areału ziemi. Lustracja z 1661 r. wspomina, że w miejsce uprawianych poprzednio 9,5 łanów, było tylko 2,25 łana i dwa pola folwarczne oraz łan wójtowski. We wsi wykazano 8 kmieci, 3 zagrodników, 5 chałupników i młyn. Od połowy XVI w. ubyło więc 75,9% uprawianej ziemi [Jop, 1998, s. 93, 94]. Na podstawie taryfy podymnego z 1790 r. Jop podał, że we wsi było razem 33 zabudowania w tym 2 rzemieślnicze, 1 browar, 1 karczma oraz 31 rolniczych (dwór, 27 chałup z gruntem, chałupa z ogrodem i dwie chałupy bez gruntu, ani ogrodu [Jop, 1998, s. 127]. W XVIII w. postępowało dalsze zmniejszenie gospodarstw chłopskich. Już w połowie tego wieku nie przekraczały one 1/2 płosy, jedynie nieliczne osiągały całą płosę. Te półpłosowe obciążane były pańszczyzną wynoszącą zazwyczaj dwa dni w tygodniu. Obciążone były też obowiązkiem przędzenia lnu i konopi dworskich w ilości 4–8 łokci w roku i daniną w naturze wynoszącą 1 korzec owsa, ½ kapłona lub gęsi oraz po kilka jaj. Czynsz pieniężny płacono w wysokości od 1 do 4 złp. Do tego dochodziły coraz to nowe powinności [Szaflik, 1961, s. 76–77]. Podstawowym obciążeniem chłopów względem dworu był czynsz płacony na rzecz starostów parczewskich, jego wysokość rosła z upływem czasu, ale był też uzależniony od jakości ziemi. Mieszkańcy byli też zobowiązani do pracy w gospodarstwie folwarcznym. Kolejne obciążenia płacono w naturze na rzecz starosty lub dzierżawców poszczególnych wsi. Już na przełomie XVI i XVII w. zaczęły pojawić się obciążenia sięgające cztery dni tygodniowo a w 1629 r. już trzy dni z półłanka a nawet wyższej. W połowie XVII w. dzierżawca Lipski zmuszać miał chłopów do odrabiania 16-dniowej pańszczyzny w tygodniu z gospodarstwa łanowego [Szaflik, 1961, s. 28–29]. Osep był zazwyczaj stały i wynosił z pełnego gospodarstwa łanowego 2–3 korce zboża (prawie zawsze owsa), 2 kapłony, 2 gęsi oraz 15–30 jaj. W kolejnych stuleciach te obciążenia były podnoszone. Już od drugiej połowy XVI w. zaczęto wprowadzać stróżę, czyli obowiązek pilnowania w nocy zabudowań folwarcznych, lub plonów na polach [Szaflik, 1961, s. 22–23]. Mieszkańcy wsi obciążeni byli też dodatkowo wyższą daniną bartną, która wynosiła ćwierć miodu z każdej barci rocznie [Szaflik, 1961, s. 24]. Wprowadzono także obowiązek przędzenia lnu, młócenia i tarcia konopi, zbierania grzybów lub wyrąbywania wyznaczonej ilości drewna w lesie i wywożenia go na sprzedaż do Lublina.

Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi ze wsi do połowy XIX w. odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku, założonym w pierwszej połowie wieku XVI [Szaflik, 1961, s. 27]. Zostali też obciążeni obowiązkiem młócenia 60 snopków zboża dziennie [Szaflik, 1961, s. 30].

Według inwentarza starostwa parczewskiego z 1799 r. było 28 gospodarzy w Jedlance. 24 z nich w zamian za dzierżawioną ziemię musiało wypełniać następujące powinności pańszczyźniane: odrabiać dwa dni pańszczyzny tygodniowo (posiadający woły – dni sprzężajne, pozostali – dni piesze), tzw. „bezdzionek” (dzień pracy tygodniowo w okresie od św. Wojciecha do św. Marcina), szarwark – dzień miesięcznie, dzień tłoki w folwarku w okresie żniw (tj. pracy wszystkich dorosłych domowników gospodarza, poza jedną osobą pozostawianą do opieki nad domem), odbywania według kolejki stróży w folwarku. Ponadto chłopi mieli obowiązek przywiezienia do dworu trzech wozów tzw. „drew świątecznych”, wyrabiania czterech talków konopi dworskich, jak również oddawania danin rocznych: korca owsa, koguta i 5 jaj oraz opłacania czynszu rocznego – jeden złoty 24 groszy (złoty liczył wówczas 30 groszy). Jeden z chłopów płacił 60 złp czynszu rocznego a trzech było ludźmi wolnymi (włodarz, karbowy i gajowy) [APR, ZDP, sygn. 12599]. W połowie XIX w. chłopi ze wsi zostali oczynszowani.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Jedlanki otrzymali na własność 1525 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono 34 gospodarstwa, będące w posiadaniu 37 właścicieli. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię od 21 do 64 mórg. Natomiast według prawa z 1864 r. uwłaszczono osadę szkolną i kuźnię, pastwisko (272 mórg) i drogi. Chłopi nie otrzymali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3214].

Część mieszkańców utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. W 1930 r. w Starej Jedlance działały Spółdzielnia Mleczarska, tartak W. Załuski i młyn wiatrak K. Kostrzewicza [KAP, 1930, s. 612].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

Zespół dworsko-parkowy z przełomu XIX і XX w. W jego skład zespołu wchodzą: dwór murowany, rządcówka drewniana, spichlerz drewniany i czworak drewniany. Obszar zespołu dworsko-parkowego do niedawna należał do nieistniejącego obecnie PGR, czego pozostałością jest kilka budynków wielorodzinnych usytuowanych w części południowej. Obecnie teren znajduje się w rękach prywatnych, jego centralna część została ogrodzona i nie jest dostępna [Studium Uścimów, 2002].

*** Rozruchy chłopskie w XVII wieku. „We wsi Jedlanka doszło do rozruchów z racji rosnących obciążeń i na podstawie skargi złożonej przez Annę Kopystyńską, żonę ówczesnego dzierżawcy z 1629 r. dowiedzieć się można, że chłopi pobili Stanisława Bystrowskiego urzędnika dzierżawcy, który nadzorował ich pracę a obecny pan Humieński ledwo przed nimi uciekł. Nie zakończyło to sporów i w 1645 r. odbyła się przed sądem referendarskim rozprawa z pozwu mieszkańców na działania kolejnego dzierżawcy Jana Brama, który podwyższał pańszczyznę, nakładał dodatkowe prace i nie przestrzegał przywilejów. Chłopi uzyskali częściowe uznanie ich skarg [Szaflik, 1961, s. 45–46].

Kolejną skargę do urzędu grodzkiego chłopi z Jedlanki wnieśli w 1654 r. na działalność dzierżawcy Jarosza Lipskiego, który podwyższył pańszczyznę do 16 dni w tygodniu z łanu, wprowadził pańszczyznę wytyczną, czyli obciążenia jakie powinni wykonać w określonym dniu i to w tak dużym wymiarze, że prace kończono w nocy lub następnego dnia. Ciężary te były skutkiem powiększenia areału miejscowego folwarku o wszelkie opuszczone lub nieobrabiane grunta. Wprowadzał i powiększał coraz to nowe obciążenia, dalekie podwody, wymłócenia 60 snopków dziennie, młócenie żyta i prosa poza obciążeniami pańszczyźnianymi, zbieranie grzybów, tarcia konopi. 10 VI 1654 r, został wydany wyrok przez króla Jana Kazimierza, korzystny dla chłopów, ale dzierżawca za nic mający królewskie listy rozpoczął brutalną pacyfikację opornych, biciem i przemocą. To postępowanie doprowadziło do wybuchu w lecie 1654 r. chłopi napadli na spichlerz dworski i zabrali znajdujące się w nim zboże. Zaprzestali oddawania danin i odrabiania robocizn i dlatego jeszcze w końcu lata sczerniałe zboże dworskie stało na polach. 18 VIII 1654 r. do wsi przyjechali komisarze królewscy, ale nie zdołali zmusić chłopów do posłuszeństwa i wyjechali pozostawiając wolną rękę dzierżawcy. Ten wrócił do przemocy i siłą zmusił chłopów do posłuszeństwa.” [Szaflik, 1961, s. 51–54].

*** Przemarsze wojsk obcych i własnych. W latach 1648–1654 r. wsie starostwa parczewskiego były wielokrotnie grabione przez kolejne oddziały wojskowe. Województwo lubelskie było częstym miejsce koncentracji oddziałów zbrojnych. Już w 1649 r. gromadziły się tu oddziały przeznaczone na wojnę z Kozakami. Tędy przechodziły wojska litewskie w 1654 r. Podobnie było w latach potopu 1655–1660. Znane są grabieże z 1658 r. kolejnych chorągwi królewskich [Szaflik, 1961, s. 49–50, 55–57]. Jeszcze gorsza sytuacja była w okresie wielkiej wojny północnej, gdy kolejne wojska przechodziły tędy w 1709, 1712, 1713, 1714 i 1716, co doprowadziło do grabieży, zubożenia ludności i zaznaczonego zmniejszenia się ludności [Szaflik, 1961, s. 72, 73].

*** W 1747 r. chłopi z Jedlanki wsparli zbrojnie wystąpienie mieszczan z Ostrowa i chłopów z Tyśmienicy i Babianki przeciwko staroście parczewskiemu. Opanowano ratusz w Ostrowie, spalono browar starościński w mieście, ale starosta opanował sytuację za pomocą represji i kar [Szaflik, 1961, s. 76].

*** W 1782 r. poddani ze wsi Uścimów, Jedlanka, Kolechowice, Drozdówka i Rudka zostali oskarżeni przez plebana ostrowskiego księdza Jana Szumlę o nieoddawanie przez nich kościołowi dziesięciny snopowej. Pierwsza rozprawa z 20 VI 1782 r. nie przyniosła rozstrzygnięcia, podobnie jak druga z 12 V 1783 r. Wydaje się jednak, że chłopi ostatecznie zostali zmuszeni do oddania księdzu należnej mu dziesięciny [Szaflik, 1961, s. 80–81].

*** Bitwa pod Uścimowem / Jedlanką (6 stycznia 1864 r.). Oddział Bogusława Ejtminowicza i jazda mjr. Ponińskiego 6 stycznia 1864 r. dotarły do Uścimowa. Zostali oni zaatakowani przez wojska rosyjskie dowodzone przez majora Buchnera. Siły Ejtminowicza zostały zaskoczone. Powstańcy dokonali odwrotu w kierunku Jedlanki, ale ruszyli za nimi rosyjscy dragoni. Pod Jedlanką Rosjanie złapali powstańców. Ejtminowicz znalazł się na tyle swoich sił i również spadł z konia. Został otoczony przez dragonów i poległ w walce. Powstańcy stracili 17 zabitych i 20 rannych, wziętych do niewoli.

*** 15 marca 1905 r. do wsi przybyła grupa ok. 100 robotników z Łęcznej nawołujących do przyłączenia się do strajków.

*** Na przełomie czerwca i lipca 1944 r. na południe od kompleksu lasów parczewskich rozmieściły się oddziały 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. 1 kompania III/50 pp stacjonowała w Jedlance z zadaniem ubezpieczenia od strony północnej z kierunku Parczewa.

*** Członkami GRN w Uścimowie w marcu 1947 r. byli m.in. Stanisław Ścisłowski ze Starej Jedlanki i Józef Panasiuk z folwarku Jedlanka [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].