Rudka Starościańska

Patrz hasło: Uścimów.

W przeszłości posługiwano się nazwami Rudka, Rudka Korybutowa i Rudka Starościńska. Nazwa pochodzi od słowa oznaczającego bagienną rudę żelaza [Kosyl, 1974, t. 3, s. 342] oraz od pierwszego rudnika Koributa [Osady zaginione, 1986, s. 123]. Początkowo pisano Ruda Korbutowa, w 1611 r. Ruda, w latach 1626, 1661 – Ruda Korbutowa, w latach 1676 i 1721 – Ruda, w 1787 r. – Ruda Jedlańska. Na mapie topograficznej Królestwa Polskiego znowu Rudka Korybutowa, podobnie jak w 1877. Z kolei w 1870 i 1899 zapisano nazwę jako Rudka Starościńska. W 1921 ponownie jako Rudka, tak jak w 1933, 1961 i 1967 [Osady zaginione, 1986, s. 123].

Wieś od kiedy pojawiła się w źródłach należała do ziemi lubelskiej województwa lubelskiego i powiatu lubelskiego, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Wieś podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu lubelskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Uścimów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Uścimów, powstałej w 1865 r., chociaż początkowo planowano przyłączyć ją do gminy Tyśmienica [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Rudka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Jedlanka Stara (Jedlanka Nowa, Jedlanka Stara, Drozdówka i Rudka) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. gromadę włączono do gromady Uścimów [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz.63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Uścimów [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) częściami składowymi wsi są Gościniec, Rudka i Ryczka [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W połowie XIX w. we wsi występowały następujące nazwy terenowe: Bagnisko, Bembenek, Hryć, Karczemne, Kleszczów, Kozyra, Nad Błotami, Osina, Osowy Krzak, Pod Polem, Pod Rudką, Pod Wałem, Podhryć, Wypaleniska, Zakarczemne [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 772].

Młyn znajdujący się nad rzeką Jedlanką określany jako Wrzosów [AGAD, ASK, XVIII, nr 20, k. 279; Jop, 1998, s. 71]. W lustracji z 1661 r. jeden z młynów w Rudce określany był Kozera [Lustracja woj. lubelskiego 1661, s. 45; Jop, 1998, s. 99].

Nazwa wsi miała nawiązywać do pierwszego rudnika Macieja Korybuta, założyciela osady [Jop, 1998, s. 54]. W 1799 r. w Rudce zamieszkiwali: Macey Banahowicz, Wawrzek Banahowicz, Paweł Banahowicz, Jan Banahowicz, Jan Berezka, Tomek Demczuk, Woytek Iwanicki [APR, ZDP, sygn. 12599].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Banachiewicz Adam, Banachiewicz Foma, Banachiewicz Francisk, Banachiewicz Grigorij, Banachiewicz Jozef, Banachiewicz Kazimir, Banachiewicz Michaił, Dembczuk Martin, Gajuś Martin, Gawriluk Jan, Koperczuk Warfłomiej, Kuszek Piotr, Raczyński Michaił, Sawczuk Jan, Sidor Jozef, Solewski Martin [APL, ZTL, sygn. 3273].

Pierwsze ślady osadnicze i obozowiska odkryto w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych przez Zofię Sulgostowską i Krzysztofa Kowalskiego z zespołem w roku 1973. Zebrane krzemienie i ceramikę po części datowano na paleolit górny (?), mezolit (?) lub neolit (kultura pucharowa lejkowatych) [Rejchert, Cyngot 1988, 42-43 – tam: Rudka /część wsi Rudka Starościańska/].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2000 odkryto 3 stanowiska (ślady osadnicze), z których zebrano pojedyncze ułamki naczyń ceramicznych ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych?) oraz średniowiecza wczesnego i być może późnego – brak bliższej chronologii [NID, AZP obszar 72-84].

Wieś powstała XVI w., przed 1564 r., gdy została po raz pierwszy wymieniona jako Ruda Korybutowa [ŹD, t. 14, s. 362; Osady zaginione, 1986, s. 123]. Być może w drugiej ćwierci XVI w., gdyż wspomniany Maciej Korybut okazał lustratorom przywilej króla Zygmunta Augusta nawiązujący do wcześniejszych nadań dla jego rodziców tegoż monarchy [Lustracja woj. lubelskiego z 1565, s. 60; Jop, 1998, s. 54].

Rudka Starościńska była częścią dóbr królewskich i wchodziła w skład starostwa parczewskiego, które wówczas dzierżyli kolejni Tęczyńscy do 1593 r., następnie Kasper Maciejowski do 1611, Piotr Firlej do 1618 r., Mikołaj Daniłowicz rozpoczął długie lata rządów w starostwie tej rodziny aż do początku XVIII w., gdy w 1730 r. przejęli je Wiśniowieccy a w 1738 r. Michał Kazimierz Radziwiłł. Po jego śmierci w 1762 r. starostwo otrzymał Roch Kossowski, który utrzymał się aż do rozbiorów [Chłapowski, 2017, s. 259]. Po rozbiorach Rzeczypospolitej wieś wchodziła w skład dóbr rządowych/skarbowych. Na początku XIX w. należała do klucza Uścimów ekonomii Parczew. 1 maja 1837 r. ich część nazwaną dobrami Uścimów, wraz z prezentowaną wsią, na zasadzie majoratu otrzymał rosyjski generał piechoty Jan Nabokow. W 1852 r. przejął go jego syn Piotr Nabokow, a w 1870 r. jego brat Jan Nabokow. Już w 1871 r. stały się one własnością jego syna Aleksandra. W 1882 r. ich właścicielką została wdowa po nim Jekatierina Nabokowa. W 1919 r. dobra przejął Skarb Państwa Polskiego [APL OCH, HW, sygn. 457, 620]. Wcześniej w wyniku uwłaszczenia, w 1864 r. chłopi stali się posiadaczami wcześniej użytkowanej ziemi.

Mieszkańcy wsi byli wyznania rzymskokatolickiego. Od początku należeli do parafii rzymskokatolickiej Niepokalanego Poczęcia NMP w Ostrowie Lubelskim w diecezji siedleckiej. S. Jop przyjął, że we wsi w latach 1787–1790 było 7 dymów zamieszkiwanych przez 46 osób w tym 36 rzymskokatolików i 10 Żydów [Jop, 1998, s. 133].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości dzieci z Rudki chodziły do szkoły powszechnej w Nowej Jedlance [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 11].

S. Jop szacował liczbę ludności wsi w 1565 r. na 55–65 osób w zależności od stosowanego mnożnika [Jop, 1998, s. 62–63]. Ludność tej wsi w drugiej połowie XVI w. wspomniany autor szacował na 54 osoby [Jop, 1998, s. 71]. W połowie XVII w. po zniszczeniach wojennych we wsi wykazano zaledwie jednego zagrodnika, dwa młyny, tartak i zniszczony folusz [Jop, 1998, s. 93]. W rejestrze podymnego z 1668 r. wykazano 3 domy, w tym z 1673 r. zaledwie jeden a w rejestrze pogłównego z 1673 r. – 3 szlachty, 4 czeladzi i 17 poddanych, czyli łącznie 24 osoby [Jop, 1998, s. 96–97]. W rejestrze pogłównego z 1674 r. podano, że na jej terenie mieszka: szlachta (4), plebs i poddani (12) – razem 16 osób, w 1676 nie wymieniono Rudki. Należy też dodać, że w rejestrze z 1674 r. wymieniono jeszcze osobno osadę Kozera (młyn), w której miało mieszkać 5 poddanych oraz Gościniec (młyn) także z 5 poddanymi [Jop, 1998, s. 98–99]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane i tak we wsi wykazano ogółem 46 mieszkańców w tym 36 rzymskokatolików (8 mężczyzn, 11 kobiet, 5 dzieci od 7 roku życia i 12 poniżej 7 roku życia) i 10 Żydów (2 mężczyzn, 2 kobiety, 5 dzieci powyżej 7 roku życia i jedno poniżej tego wieku) oraz karczmę. W młynie Królik dopisano jeszcze 4 osoby, w tym 3 rzymskokatolików i jednego dysydenta [Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787 r., s. 437; Jop, 1998, s. 126]. W 1790 r. w taryfie podymnego podano, że wieś liczyła jedynie 8 domów (z młynem Królik) [Jop, 1998, s. 125]. W 1864 r. mieszkało tu 175 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 240 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 42 budynkach przebywało 218 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 120]. W 1943 r. we wsi żyło 473 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 44]. W 2021 r. we wsi mieszkało 397 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Początkowo podstawą egzystencji była miejscowa ruda, więc osada miała charakter pozarolniczy. Mieszkało w niej w 1564 r. 13 osób pracujących przy rudzie, wykazano 3 koła korzeczne, 5 kół pracujących przy rudzie oraz 3 płosy uprawne [Jop, 1998, s. 54–55]. W 1565 r. podano tylko młyn, kuźnice rudników i 2 łany [Jop, 1998, s. 56]. Założono tu w pierwszej połowie XVI w. duże przedsiębiorstwo, gdyż jego urządzenia poruszało aż 6 kół. Leżało nad rzeką Jedlanką poniżej obecnej wsi Jedlanka. Z czasem powstała też wieś, w której były dwa młyny zbudowane na 2 sadzawkach, dwa łany ziemi i łąki. Dochody z Rudki były dość wysokie i wynosiły 16 grzywien rocznie. Pozyskiwano z miejscowej rudy urobek żelazny o wartości 4 grzywien. W 1626 r. już nie odnotowano rudy, a jedynie młyn mączny o 2 kołach walnych i 3/4 łanu. W 1661 r. wymieniono uroczysko Rudę Korybutową ze stawem, młynem i jedną zagrodą, podobnie jak w 1676 i 1721 [Osady zaginione, 1986, 123; Jop, 1998, s. 81]. Na podstawie taryfy podymnego z 1790 r. S. Jop podał, że we wsi wraz z młynem Królik było 8 zabudowań, w tym dwa młyny, browar, karczma oraz 4 rolnicze (dwór i 3 chałupy z gruntem) [Jop, 1998, s. 127]. Warto wspomnieć, że przy młynie Kozera, czasami opisywanym razem z wsią Rudka a czasami osobno, znajdującym się przy rzece Jedlance (Piwonii) oprócz młyna znajdował się też folusz, ale w 1661 r. był określony jako spustoszony. [Jop, 1998a, s. 98].

Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi ze wsi do połowy XIX w. odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Jedlance. W XVIII w. postępowało zmniejszenie gospodarstw chłopskich. Już w połowie tego wieku nie przekraczały one 1/2 płosy, jedynie nieliczne osiągały całą płosę. Te półpłosowe obciążane były pańszczyzną wynoszącą zazwyczaj dwa dni w tygodniu. Obciążone były też obowiązkiem przędzenia lnu i konopi dworskich w ilości 4–8 łokci w roku i daninie w naturze wynoszącym jeden korzec owsa, 1/2 kapłona lub gęsi oraz po kilka jaj. Czynsz pieniężny płacono w wysokości od 1 do 4 złp. Do tego dochodziły coraz to nowe i wymyślane powinności [Szaflik, 1961, s. 76–77]. Według inwentarza starostwa parczewskiego z 1799 r. spośród 7 gospodarzy z Rudki, w zamian za użytkowaną ziemię, jeden jako młynarz był zwolniony z powinności pańszczyźnianych, trzech było oczynszowanych i płaciło 50 złp czynszu rocznego, dwóch wypełniało obowiązki pańszczyźniane: odrabiało po dwa dni pańszczyzny sprzężajnej (z wołami) tygodniowej, tzw. „bezdzionek” (dodatkowy dzień pracy tygodniowo w okresie od św. Wojciecha do św. Marcina), szarwark – dzień miesięcznie, dzień tłoki w folwarku w okresie żniw (tj. pracy wszystkich dorosłych domowników gospodarza, poza jedną osobą pozostawianą do opieki nad domem), odbywania według kolejki stróży w folwarku. Ponadto chłopi mieli obowiązek, wyrabiania czterech talków konopi dworskich. Ostatniego z chłopów robocizna miała objąć w 1800 r. [APR, ZDP, sygn. 12599]. W połowie XIX w. chłopi ze wsi zostali oczynszowani.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Rudki otrzymali na własność 515 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono 14 gospodarstw, będących w posiadaniu 16 właścicieli. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię od 15 do 45 mórg. Natomiast według prawa z 1864 r. uwłaszczono osadę kuźni, pastwisko (155 mórg) i drogi. Chłopi otrzymali prawa serwitutowe tylko do połowu ryb w pobliskim jeziorze [APL, ZTL, sygn. 3273].

Część mieszkańców utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. W 1799 r. w Rudce działały browar, karczma i młyn Kozera [APR, ZDP, sygn. 12599]. W 1930 r. młyn Kozera należał do A. Perczyńskiego [KAP, 1930, s. 612].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** W 1782 r. poddani ze wsi Uścimów, Jedlanka, Kolechowice, Drozdówka i Rudka zostali oskarżeni przez plebana ostrowskiego księdza Jana Szumlę o nieoddawanie przez nich kościołowi dziesięciny snopowej. Pierwsza rozprawa z 20 VI 1782 r. nie przyniosła rozstrzygnięcia, podobnie jak druga z 12 V 1783 r. Wydaje się jednak, że chłopi ostatecznie zostali zmuszeni do oddania księdzu należnej mu dziesięciny [Szaflik, 1961, s. 80–81].

*** We wsi urodził się Kazimierz Sidor, „Kazik”, „Kruk”, „Hardy” (1915–1981), mjr AL, płk WP, członek KPP, PPR, PZPR. W czasie okupacji niemieckiej organizator BOL w powiecie lubartowskim, od lutego 1943 r. dowódca Okręgu Północnego Obwodu GL Lublin, od września 1943 r. oficer wywiadu Dowództwa Obwodowego GL–AL, członek Komitetu Obwodowego PPR. Po wkroczeniu armii sowieckiej organizator WRN w Lublinie, poseł KRN. Pierwszy wojewoda lubelski. W styczniu 1945 r. przeniesiony do MSZ, od października 1945 r. szef polskiej misji wojskowej we Włoszech [Broński Z. „Uskok”, 2004, s. 33].

*** 18 maja 1944 r. żołnierze Luftwaffe przeprowadzili pacyfikację wsi, ostrzeliwując ją z samolotów. Wieś spłonęła (ocalało jedno gospodarstwo). Śmierć poniosły wtedy 2 osoby (Ludwik Szypłowski i Maria Traut). Akcja na wieś była przeprowadzona za udzielanie przez mieszkańców pomocy partyzantom [https://www.losy-1939-1945.eu/osoba_pl.php?num=1795027].

*** W latach 1943–1944 w Rudce wychodziło pismo Okręgu 4 GL, a następnie AL, „Partyzant”. Na jego czele stał Gustaw Alef-Bolkowiak. W latach okupacji Rudka stanowiła centrum radykalnego ruchu oporu [Czeranowski, 1965, s. 178].

*** Członkiem GRN w Uścimowie w marcu 1947 r. był m.in. Bolesław Sidor z Rudki [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].