Maśluchy

Patrz hasło: Uścimów.

Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Masłuch lub Maśluch [Kosyl, 1974, t. 2, s. 247].

Wieś od kiedy pojawiła się w źródłach należała do ziemi lubelskiej województwa lubelskiego i powiatu lubelskiego, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Wieś podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu lubelskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1957 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1957, nr 8, poz. 28]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Uścimów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Uścimów, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Maśluchy [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Uścimów (Głębokie, Krasne, Maśluchy, Uścimów Nowy, Uścimów Stary) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Uścimów [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX w. we wsi występowały następujące nazwy terenowe: Kut, Łanek, Pluski, Przymiarki, Szczotne i Zapowiednik [APL, Zbiór planów rożnych urzędów, sygn. 772].

W 1799 r. w Maśluchach zamieszkiwali: Wasyl Łoziński, Ilko Suchorab, Łukasz Łoziński, Iwan Uszaluk, Hawryłko Kowalczuk, Stepan Romanczuk, Daniło Uszaluk, Anton Zubaczuk, Misko Pawlędzia, Misko Pawlędzia, Jasko Zabiaczuk, Iwan Jurczuk, Tomasz Jurczuk, Stepan Jagieluk, Iwan Rak, Wasyl Hreczanik, Paweł Żarko, Irko Uszaluk [APR, ZDP, sygn. 12599].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Chuszaluk Semen, Dziadko Grić, Głuszar Josif, Greczaniuk Demko, Gurecki Jakub, Jurko Dimitrij, Jurko Elija, Jurko Konstantin, Kowalczuk Ignatij, Kurlak Anton, Łozinskij Pawieł, Pawlendzio Andriej, Pawlendzio Grigorij, Pawlendzio Wasilij, Rak Silwiestr, Słowik Daniło, Stachura Kazimir, Starownik Iwan, Suchorab Jakim, Waszczuk Kiryło, Waszczuk Nikita, Żarko Stepan, Żarko Teodor [APL, ZTL, sygn. 3243].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto ślad osadniczy – ułamki ceramiki naczyniowej i odłupek krzemienny pochodzące ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych) [NID, AZP obszar 73-85].

Nazwa Maśluchy pojawia się w rejestrze pogłównego z 1676 r. Poprzednie rejestry nie odnotowywały tej nazwy, co zdaniem S. Jopa mogło wynikać z faktu, że wcześniej wykazywano jej mieszkańców wraz z wieśniakami z pobliskiego Uścimowa [Jop, 1998, s. 99–100].

Maśluchy były częścią dóbr królewskich, a po rozbiorach Rzeczypospolitej zaliczono wieś do dóbr rządowych/skarbowych. Na początku XIX w. osada należała do klucza Uścimów ekonomii Parczew. W 1837 r. ich część nazwaną dobrami Uścimów, wraz z prezentowaną wsią, na prawach majoratu otrzymał rosyjski generał piechoty Jan Nabokow. W 1852 r. przejął go jego syn Piotr Nabokow, a w 1870 r. jego brat Jan Nabokow. Już w 1871 r. stały się one własnością jego syna Aleksandra. W 1882 r. ich właścicielką została wdowa po nim Jekatierina Nabokowa. W 1919 r. dobra przejął Skarb Państwa Polskiego [APL OCH, HW, sygn. 457, 620]. Wcześniej w wyniku uwłaszczenia, w 1864 r. chłopi stali się posiadaczami wcześniej użytkowanej ziemi.

W dawnych czasach większość mieszkańców wsi była początkowo prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od 1875 r.). Od 1658 r. byli oni wiernymi parafii greckokatolickiej/prawosławnej pw. św. Jerzego w Uścimowie. W latach 1787–1790 S. Jop przyjął, że we wsi było 19 dymów zamieszkiwanych przez 110 osób w tym 96 grekokatolików, 11 rzymskokatolików i 3 Żydów [Jop, 1998, s. 133]. W 1825 r. we wsi mieszkało 145 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 566]. Wierni Cerkwi greckokatolickiej ze wsi w 1875 r. stali się prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., prawosławni z Maśluch – 221 (1904 r.) przeszli na katolicyzm [APL, KPCH, sygn. 982, 984].

W 1778 r. według taryfy głów żydowskich we wsi wykazano 2 Żydów [APL, KgL, RMO, nr 432 (21593); Jop, 1998a, 122].

Część mieszkańców wsi była wyznania rzymskokatolickiego. Początkowo należeli oni do parafii rzymskokatolickiej Niepokalanego Poczęcia NMP w Ostrowie Lubelskim. Od 1925 r. należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Uścimowie w diecezji siedleckiej.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości dzieci z Maśluchów chodziły do szkoły w Uścimowie [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 11].

Maśluchy zostały po raz pierwszy wymienione w rejestrze pogłównego z 1676 r. i podano w nim, że mieszkało tam 24 poddanych [Jop, 1998, s. 99]. W drugiej połowie XVIII w. kolejne źródła podają następujące liczny domów we wsi: 19 – 1764 r., 20 – 1775 r., 19 – 1789 r., 19 – 1790 r. [Inwentarz starostwa parczewskiego 1764; Jop, 1998, s. 125]. Spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane, we wsi wykazano ogółem 14 mieszkańców w tym 11 rzymskokatolików (4 mężczyzn, 5 kobiety i 2 dzieci poniżej 7 roku życia) i 3 Żydów (mężczyzna, kobieta i dziecko powyżej 7 lat) oraz 1 karczmę [Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787 r., s. 437; Jop, 1998, s. 126]. Według wykazu z 1827 r. w Maśluchach znajdowało się 22 domy zamieszkane przez 161 osób [Tabella miast, 1827, t. 2]. W 1864 r. odnotowano tu 175 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 240 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 69 budynkach egzystowało 355 osób. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 349, prawosławne – 1 i mojżeszowe – 4 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 120]. W 1943 r. we wsi żyło 473 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 44]. W 2021 r. we wsi mieszkało 397 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Maśluch na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi ze wsi do połowy XIX w. odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Uścimowie.

Na podstawie taryfy podymnego z 1790 r. S. Jop podał, że we wsi były jedne zabudowania rzemieślnicze, 1 karczma i 18 chałup z gruntem [Jop, 1998, s. 127]. W XVIII w. postępowało dalsze zmniejszenie gospodarstw chłopskich. Już w połowie tego wieku nie przekraczały one ½ płosy, jedynie nieliczne osiągały 1 płosę. Te półpłosowe obciążane były pańszczyzną wynoszącą zazwyczaj dwa dni w tygodniu. Obciążone były też obowiązkiem przędzenia lnu i konopi dworskich w ilości 4–8 łokci w roku i czynszem w naturze wynoszącym 1 korzec owsa, ½ kapłona lub gęsi oraz po kilka jaj. Czynsz pieniężny płacono w wysokości od 1 do 4 zł. Do tego dochodziły coraz to nowe i wymyślane powinności [Szaflik, 1961, s. 76–77].

Według inwentarza starostwa parczewskiego z 1799 r. 16 gospodarzy z Maśluch, w zamian za dzierżawioną ziemię musiało wypełniać następujące powinności pańszczyźniane: odrabiać dwa dni pańszczyzny tygodniowo (posiadający woły – dni sprzężajne, pozostali – dni piesze), tzw. „bezdzionek” (dzień pracy tygodniowo w okresie od św. Wojciecha do św. Marcina), szarwark – dzień miesięcznie, dzień tłoki w folwarku w okresie żniw (tj. pracy wszystkich dorosłych domowników gospodarza, poza jedną osobą pozostawianą do opieki nad domem), odbywania według kolejki stróży w folwarku. Ponadto chłopi mieli obowiązek przywiezienia do dworu trzech wozy tzw. „drew świątecznych”, wyrabiania 6 talków konopi dworskich, jak również oddawania daniny – ćwierć koguta rocznie oraz opłacania czynszu rocznego – 6 groszy (złoty liczył wówczas 30 groszy) [APR, ZDP, sygn. 12599]. W połowie XIX w. chłopi ze wsi zostali oczynszowani.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Maśluch otrzymali na własność 866 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono 21 gospodarstw, będących w posiadaniu 24 właścicieli. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię od 15 do 51 mórg (jedno miało tylko 3 morgi). Natomiast według prawa z 1864 r. uwłaszczono osadę kuźni, pastwisko (203 morgi) i drogi. Chłopi nie otrzymali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3200].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

Cmentarz z I wojny światowej. Założony został w 1915 roku. W 1933 r. w wyniku ekshumacji przeniesiono go na pobliski cmentarz wojenny w Uścimowie Kolonii [Wyl_karty_cmetarza_MASLUCHY.pdf, 2026 www.gov.pl]. Obecnie miejsce nie posiada charakteru cmentarza.

*** W XIX w. wieś Maśluchy została przeniesiona w kierunku południowym, względem początkowego położenia.

*** Na przełomie czerwca i lipca 1944 r. na południe od kompleksu lasów parczewskich rozmieściły się oddziały 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. 2 i 3 kompania I/50 pp stacjonowały w Maśluchach z zadaniem ubezpieczenia od wschodu.

*** Dnia 13 stycznia 1947 r. we wsi Maśluchy odbyło się zebranie, którego inicjatorem był wiceprezes Tymczasowego Zarządu Powiatowego PSL we Włodawie, Pietrynak. Obecne na nim były 33 osoby, z których 12 złożyło deklarację członkowską, a następnie wybrało zarząd na czele z Czesławem Starownikiem, wiceprezesem Władysławem Ostapczukiem, sekretarzem Janem Warszczukiem i skarbnikiem Wiktorem Starownikiem [Romanek, 2012a].

*** Członkiem GRN w Uścimowie w marcu 1947 r. był m.in. Stanisław Kurlak z Maśluch [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].