Głębokie

Patrz hasło: Uścimów.

Głębokie w 1441 r. zapisano jako Glambokye, Glaboky [SHGL, 76]. Nazwa pochodzi od nazwy jeziora [Kosyl, 1974, t. 2, s. 113].

Wieś od kiedy pojawiła się w źródłach w wieku XV, należała do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazła się w nowoutworzonym województwie lubelskim i powiecie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, s. 26, 33]. Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Wieś podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi [Ćwik, Reder, 1977, s. 52–53]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu lubelskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1957 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1957, nr 8, poz. 28]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich. Za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Uścimów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Uścimów, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Głębokie [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Uścimów (Głębokie, Krasne, Maśluchy, Uścimów Nowy, Uścimów Stary) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Uścimów [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2025) częścią składową wsi jest Kolonia [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W drugiej połowie XIX w. we wsi odnotowano następujące nazwy terenowe: Borkowszczina, Kadokon, Kobylec Dziki, Kobylec Swojski, Nad Czarnym, Płaski, Pod Karaski, Warszawka i Za Ozierem [APL, SGUdsW, sygn. 765].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy (zapis nazwisk według dokumentu): Chomicz Wasil, Drygiel Andriej, Grodek Jacenty, Grodek Kajetan, Grodek Mateusz, Grodek Piotr, Gromek Józef, Łowczinskij Antoni, Smogorowicz Adam, Smogorowicz Nikołaj, Walentiuk Piotr, Wasilewskij Konstantin, Wołowicz Feliks, Wołowicz Józef, Wołowicz Stanisław, Wołowicz Warfłomiej, Zakrzewskij Anton i Zakrzewskij Jan [APL, ZTL, sygn. 3203].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 8 stanowisk (ślady osadnicze, siedliska?), na których zebrano ułamki ceramiki naczyniowej pochodzące z wczesnej epoki brązu (kultura: mierzanowicka, łużycka), wczesnego średniowiecza (XV w.) oraz okresu późniejszego (od XVI do XVIII? w.). Części fragmentów ceramiki i krzemieni nie określono chronologii [NID, AZP obszar 72-85].

Wieś pojawia się w źródłach w 1441 r. [ZDM, III, 630; SHGL, 76], ale jest niewątpliwie starsza.

Była to wieś szlachecka, wzmiankowana od 1441 roku. Początkowo w posiadaniu Wawrzyńca i Tomka Rojka (1441–1465). W 1455 r. była w posiadaniu Katarzyny córki wspomnianego Wawrzyńca i jej męża Warsza ze Strzałkowa [SHGL, 76]. W 1531–1533 rozdzielona na kilka części które znajdowały się w rękach Macieja – pół łanu, Michała – jeden łan oraz Andrzeja i Bartoszowej – pół łanu [SHGL, 76]. W XVI w. większość wsi znajdowała się w posiadaniu drobnej szlachty – Głębockich, ale były też działy przedstawicieli innych rodzin jak Bobowscy [Jop, 1998, s. 69]. Własność tych rodzin utrzymywała się nadal w kolejnych latach. W roku 1626 i 1628 r. podano, że cztery części należały do Głębockich i Bobowskiego [Jop, 1998, s. 83]. W połowie XVII w. wieś podzielona była między Jakuba Sługockiego, Mikołaja Zalewskiego, Mikołaja Głębockiego i Adamowskiego [Jop, 1998, s. 84]. W drugiej połowie wieku XVII nadal utrzymywało się rozdrobnienie wsi między kilku właścicieli. W kolejnych rejestrach powtarzają się nazwiska Głęboccy i Górscy [Rejestry pod. 1668, k. 164v, 1673, k. 185v; Rejestry pog. 1673, k. 159v, 1674, s. 67, 1676, s. 35a; Jop, 1998, s. 110]. W końcu XVIII w. wieś znajdowała się w rękach Miączyńskich [Jop, 1998, s. 127]. Na początku XIX w. we wsi były dwa folwarki należące do dwóch właścicieli. Jedna część należała do Niepokojczyckich, a druga do Aleksandra Kraińskiego. Ten w 1803 r. sprzedał ją synowi Antoniemu. W 1832 r. część tę nabył Aleksander Umieniecki. W 1834 r. majątek kupiła Elżbieta z Dołowskich Hiżowa. W 1864 r. znaczna część majątku w wyniku uwłaszczenia stała się własnością chłopów. Pozostałą w 1865 r. Hiżowa sprzedała Feliksowi Okryńskiemu, który w 1865 r. kupił również drugą część Głębokiego, od Cypriana, Tefesfora, Józefa i Marii Niepokojczyckich. Już w 1868 r. całość Głębokiego nabyła Matylda z Grabowskich Kalinowska. W 1875 r. ich właścicielami zostali Jan Nojszyk i Feliks Okryński. W 1877 r. dobra te nabyła Jadwiga z Zakrzewskich Żbikowska, w 1882 r. Jan i Kazimiera Zalewscy, w 1887 r. Julia Smoleńska, a w 1888 r. Edward Kalikst Smoleński. On z kolei dokonał w latach 1893–1904 podziału majątku na kilka części. Najwięcej z nich w 1904 r. nabyła Natalia Zaleska, później Zembrzuska, która w 1919 r. sprzedała je Józefowi i Katarzynie Bliźniuk, Janowi i Zofii Mileszczyk, Karolowi i Paulinie Kuczyńskim oraz Antoniemu Juszczykowi [APL OCH, HW, sygn. 2/100, 22/101].

Większość mieszkańców wsi była wyznania rzymskokatolickiego. Początkowo należeli oni do parafii rzymskokatolickiej Niepokalanego Poczęcia NMP w Ostrowie Lubelskim i to od momentu jej erygowania [Sochacka, 1998, s. 46]. Od 1925 r. należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Apostołów Piotra i Pawła w Uścimowie w diecezji siedleckiej. W 1778 r. według taryfy głów żydowskich we wsi wykazano 2 Żydów [APL, KgL, RMO, nr 432 (21593); Jop, 1998a, 122]. W latach 1787–1790 S. Jop przyjął, że we wsi było 13 dymów zamieszkiwanych przez 76 osób, w tym 69 rzymskokatolików i 7 Żydów [Jop, 1998, s. 133]. Część mieszkańców wsi była początkowo prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami. Od 1658 r. byli oni wiernymi parafii greckokatolickiej pw. św. Jerzego w Uścimowie. W drugiej połowie XVIII w. w kolejnych wizytacjach nie wykazywano już żadnych Rusinów [Jop, 1998, s. 77]. W 1825 r. we wsi mieszkało znowu 9 grekokatolików. Spis z 1839 r. ponownie ich nie odnotował [APL, CHKGK, sygn. 566]. Na początku XX w. z kolei we wsi mieszkało 20 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., porzucili oni prawosławie [APL, KPCH, sygn. 982, 984].

W 1939 r. we wsi Głębokie mieszkały cztery rodziny żydowskie, w tym Nysenbaumów (mieli czworo dzieci: Rojzab, Chaim, Fajgac i Cyra), która dzierżawiła krowy od rolników. Okupację niemiecką przeżyli Rojza i Chaim [Piątkowski, 2019, s. 252].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości dzieci z Głębokiego chodziły do szkoły w Uścimowie [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13, s. 11].

Według szacunków S. Jopa wieś w drugiej połowie XVI w. mogło zamieszkiwać ok. 50 osób [Jop, 1998, s. 69, 71]. Po wojnach z XVII w. ludność we wsi została ograniczona do 2 rodzin kmiecych [Jop, 1998, s. 93]. W rejestrze podymnego z ok. 1668 r. wykazano we wsi 10, a w tym z 1673 r. – 6 domów. W rejestrze pogłównego z 1673 r. w Głębokiem wykazano 10 szlachty, 2 czeladzi i 48 poddanych, co daje łączną liczbę 60 osób [Rejestr pod. 1668, k. 164v; Rejestr pod. 1673, k. 185v; Jop, 1998, s. 96–97]. W kolejnych rejestrach pogłównego podawano następujące dane: w 1674 r. szlachta (15), plebs i poddani (29) – razem 44 osoby, w 1676 r. szlachta (12), czeladź (14), poddani (0), razem 26 osób [Rejestr pog. 1674, s. 67; Rejestr pog. 1676, s. 35a; Jop, 1998, s. 98–99]. W kolejnych taryfach podymnego z XVIII w. podawano stale 13 dymów we wsi. Natomiast spis ludności z 1787 r. przynosi bardziej szczegółowe dane i tak we wsi wykazano ogółem 76 mieszkańców w tym 69 rzymskokatolików (19 mężczyzn, 23 kobiet, 8 dzieci od 7 roku życia i 19 poniżej 7 roku życia) i 7 Żydów (2 mężczyzn, 2 kobiety i 3 dzieci do lat 7) oraz karczmę [Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787 r., s. 437; Jop, 1998, s. 126, 127]. Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 20 domów zamieszkanych przez 103 osoby [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1864 r. mieszkało tu 130 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi egzystowało 170 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 51 budynkach zamieszkiwało 309 osób. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 291, prawosławne – 2 i mojżeszowe – 16 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 120]. W 1943 r. we wsi żyło 307 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 44]. W 2021 r. we wsi mieszkało 214 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Głębokiego na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1531 r. wykazano we wsi 2 łany ziemi uprawianej przez kmieci [ŹD, t. 14, s. 351, 362]. W latach 1563 i 1564 było tu 1,75 łanu [Jop, 1998, s. 55]. W 1626 r. wykazano 1,25 łanu, 6 zagród bez roli, 3/4 roli, 2 komornice, zaś w 1628 r. 2,25 łanu, 6 zagród bez roli, 3/8 roli, 2 komornice [Jop, 1998, s. 68, 81–82]. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi ze wsi do połowy XIX w. odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowych folwarkach.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Głębokiego otrzymali na własność 266 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono 13 gospodarstw, będących w posiadaniu 14 właścicieli. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię od 11 do 24 mórg. Natomiast według prawa z 1864 r. uwłaszczono cztery osady (po 1–6 mórg) i pastwisko (15 mórg). Chłopi otrzymali prawa serwitutowe tylko do połowu ryb w pobliskim jeziorze [APL, ZTL, sygn. 3203].

Część mieszkańców utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. W 1873 r. we wsi karczmarzem był Józef Kaczyński a kowalem Józef Winnicki [„Dziennik Warszawski”, 1873, nr 227]. W 1930 r. we wsi działały Spółdzielnia Mleczarska i młyn K. Bączkowskiego [KAP, 1930, s. 612].

Kapliczki i krzyże przydrożne. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych. W głębokim zwraca zwłaszcza uwagę kapliczka domkowa, murowana z 1905 r. – położona tuż za jeziorem Głębokie. Wnętrze z trzema obrazami [Studium Uścimów, 2002].

Aleja dojazdowa (pozostałości parku) z XIX w. Położona w odległości ok. 100 m. w kierunku południowym od opisanej wyżej kapliczki [Studium Uścimów, 2002].

*** Na przełomie czerwca i lipca 1944 r. na południe od kompleksu lasów parczewskich rozmieściły się oddziały 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Dowództwo i sztab dywizji wraz z samodzielnymi pododdziałami i służbami dywizji stacjonowały w Głębokim.

*** Członkami GRN w Uścimowie w marcu 1947 r. byli m.in. Wincenty Grodek i Jan Wiśniewski z Głębokiego [APL OCH, PRN we Włodawie, sygn. 19].