Zienki

Patrz hasło: Sosnowica.

W 1564 r. jako Zinki, od 1693 r. Zienki. Prawdopodobnie nazwa rodowa od imienia Zienek, Zienko – od Zenona, Zenobiusza lub Zinowiej [Wawryniuk 2009, s. 109].

W XVI–XVIII wieku wieś znajdowała się w granicach powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1961 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Wola Wereszczyńska [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono gromadę Zienki, w skład której weszły wieś i kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Wola Wereszczyńska [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1961 r. przeniesiono ją do gromady Ostrówek [Dz.U. 1961 nr 54 poz. 304]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) Zienki mają status osady [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Dudicz Foma, Woźniaczuk Dymitr, Chromiuk Grigorij, Chromiuk Jewdokia, Adamiuk Adam, Adamiuk Warfłomiej, Adamiuk Wasilij, Chromiuk Andriej, Woźniak Paweł, Lisiecki Ułas, Bołdiuk Ilia, Kuchta Stepan, Pilipiuk Stanisław, Sitik Warfłomiej, Bołdiuk Iwan, Szulepa Anton, Szulepa Nazar, Pochiliński Semen, Bartoszuk Anton, Nazaruk Grigorij, Wołos Iwan, Wołos Josif, Wołos Wasilij, Bołdiuk Andriej, Bołba Semen, Nazaruk Leontiej, Szulepa Wasilij, Szulepa Demian, Bołba Paweł, Pilipiuk Paweł, Pilipiuk Warfłomiej, Nazaruk Iwan, Gromiuk Timofiej, Suchorab Łuka i Ryciński Iwan [APL, ZTL, sygn. 3322].

W latach 1995-1996 przeprowadzono badania wykopaliskowe kopca „Szwedzka Mogiła” przez Andrzeja Bronickiego z ośrodka chełmskiego. Obiekt o średnicy blisko 12-13 m i wysokości około 3 m zawierał pochówki nowożytne (wyeksplorowano ponad 160) pochodzące z 2 poł. XVII-pocz. XVIII? w. W dolnej części kopca natrafiono na pokawałkowane naczynia gliniane oraz siekierę krzemienną kultury trzcinieckiej (wczesna epoka brązu), której ludność najprawdopodobniej usypała kurhan. Stwierdzono również śladowo ceramikę neolityczną, zapewne na złożu wtórnym [Bronicki 1996; 1997].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1999 odkryto 20 stanowisk (ślady osadnicze, obozowiska, siedliska), na których zebrano przede wszystkim wytwory krzemienne z bliżej nieokreślonych pradziejów, także ułamki ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki brązu (m.in. kultura trzciniecka), wczesnej epoki żelaza (okres rzymski?), średniowiecza (m.in. do VIII w.) oraz okresu nowożytnego (XVII-XVIII w.) [NID, AZP obszar 72-86 – lokalizacja: PGR Zienki].

Ich uzupełnieniem jest luźne znalezisko siekiery krzemiennej z neolitu lub epoki brązu [J. Libera archiwum] oraz szeląga litewskiego Jana Kazimierza [Wojtulewicz 1973, 161].

Wieś po raz pierwszy wymieniona w 1542 r. [Czarnecki, 2000, 47–50]. Następnie pojawia się w rejestrze poborowym ziemi i powiatu chełmskiego z 1564 r. jako Zinki [ŹD, t. VII, s. 183].

Wieś Zienki prawdopodobnie od powstania znajdowała się w rękach rodu Wereszczyńskich. Pierwsi znani właściciele występujący w rejestrze poborowym z 1564 r. to Stanisław i Andrzej Wereszczyńscy [ŹD, t. VII, s. 183]. W połowie XVII wieku wieś znajdowała się przejściowo w rękach rodziny Uhrowieckich, którzy przed 1659 r. sfinansowali budowę dworu w Zienkach [Rolska-Boruch, 1999, s. 315].

W 1796 r. właścicielem dóbr Zienki został Karol Godowski. Przed 1824 r. przeszły one na własność Jana Godowskiego, który był w ich posiadaniu przez kilkadziesiąt lat. Dopiero w 1880 spadek po nim przejęli Wiktor i Maria Babscy (1/2) i Józef, Karolina, Teodor, Konstancja, Klementy Osieccy i Maria z Osieckich Suchodolska (1/2). W 1881 r. rozpoczęli oni parcelację majątku [APL OCH, HW, sygn. 2/698, 2/699].

Chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Wieś należała do parafii greckokatolickiej w Woli Wereszczyńskiej, chociaż prawdopodobnie unicki cmentarz grzebalny istniał w drugiej połowie XVII wieku także na obszarze samej wsi Zienki [Wawryniuk 2009, 110]. W 1875 r. władze carskie zlikwidowały to wyznanie, zmuszając wiernych do przyjęcia prawosławia. W 1880 r. zamieszkiwało tu 246 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi nawet wzrosła z 414 (1904) do 426 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984].

W 1921 r. wieś była w całości zamieszkana przez wyznawców prawosławia (222 osoby). W okresie międzywojennym część z nich przeszła do Kościoła Baptystów. Chrztów dokonywano w pobliskim jeziorze. We wsi powstał dom modlitwy [Relacja Mariana Kaczmarczyka z 2006]. Według wykazu ludności gminy Wola Wereszczyńska z 15 marca 1945 r. w miejscowości było 89 rodzin pochodzenia ukraińskiego (333 osoby) i 7 rodzin polskich (18 osób) [APL OCH, Akta gminy Wola Wereszczyńska, sygn. 162]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Zienek wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie, 63 rodziny (212 osób) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Zienkach byli związani z parafią rzymskokatolicką pw. św. Izydora w Woli Wereszczyńskiej a potem z parafią Trójcy Świętej w Sosnowicy. Przynależność do parafii sosnowickiej datowana jest od jej erygowania przez biskupa chełmskiego Stanisława Jacka Święcickiego w 1685 roku [Jadczak 2003, s. 31]. W 1860 r. we wsi było 73 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296].

W Zienkach od 1896 r. do 1915 r. działała cerkiewno-parafialna szkoła [APL, KPCH, sygn. 982]. W okresie II Rzeczypospolitej we wsi funkcjonowała szkoła powszechna z jednym etatem nauczycielskim, do której w roku szkolnym 1930/31 uczęszczało 71 uczniów z Zienek i Komarówki [Falski, 1933, s. 176]. W wyniku wysiedlenia ludności ukraińskiej i spalenia wsi, szkoła w Zienkach nie funkcjonowała po 1944 r. Ponownie działała od lat 70. jako samodzielna placówka do 2001 roku. Następnie z powodu małej liczby dzieci została przekształcona w filię Szkoły Podstawowej w Sosnowicy [Jadczak. 2005a, s. 77].

Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 25 domów zamieszkanych przez 250 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 331]. W 1864 r. mieszkało tam 206 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 45 domach egzystowało 329 osób [PKSG za 1887, s. 43]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 48 budynkach zamieszkiwało 222 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 344 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkały 253 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Zienek na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa, chociaż prawdopodobnie istotną rolę w kontekście życia gospodarczego wsi w XVI–XVIII wieku odgrywało również Jezioro Zienkowskie, które stanowiło jeden ze zbiorników wodnych znajdujących się w obrębie tych dóbr. Nazwa jeziora występuje w dokumentach regulujących podział i użytkowanie akwenów należących do współwłaścicieli majątku sosnowickiego w drugiej połowie XVI wieku. Wzmianka ta wskazuje, że jezioro było elementem lokalnego systemu wodnego, obejmującego liczne jeziora i stawy wykorzystywane przez właścicieli dóbr oraz ludność okolicznych wsi [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 39v].

Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Zienkach.

W 1846 r. we wsi Zienki według danych z tabel prestacyjnych 1846 r. zamieszkiwało 22 gospodarzy pańszczyźnianych. Każdy z nich posiadał gospodarstwo o powierzchni 11,5 morgi, w tym 1 morgę siedliska z ogrodem, 5,5 morgi ziemi ornej i 5 mórg łąk. Każdy z nich wysiewał rocznie 4 korce oziminy i 4 korce zbóż jarych. Ich budynki, zasiewy, 2 woły były załogą dworską. Ich własnością były tylko narzędzia. Każdy z chłopów w zamian za trzymane gospodarstwo zobowiązany był do odrabiania przez cały rok 2 dni pieszych i 2 dni sprzężajnych tygodniowej pańszczyzny oraz przekazywania dworowi koguta lub dwóch kur, 5 jaj, wiana grzybów. Poza tym wszyscy chłopi uiszczali podatki, podymny – 1,23 rb., liwerunkowy – 1,27 rb., szarwark drogowy – 90 kop., transportowy – 3 kop., rekrucki – 4 kop. Każdy z nich przekazywał na rzecz kościoła 10 snopów żyta [APL, KWLiRGL, RGL, sygn. skarb. 244]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Zienek otrzymali na własność 1255 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 22 gospodarstw, będących w posiadaniu 30 osób. Uwłaszczone gospodarstwa miały powierzchnię od 43 do 73 mórg. Natomiast tylko według prawa z 1864 r. uwłaszczono kolejnych 49 osób. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Mogli paść swoje bydło na gruncie dworskim. Mieli prawo pobieraniu 78 wozów rocznie suszu i leżaniny na opał, drewna na poprawę i budowę swoich zabudowań, ogrodzenia i sprzęty gospodarcze. Chłopi otrzymali też prawo łowienia ryb w jeziorach Dolnem i Cycowice. Chłopi zrezygnowali z serwitutów w 1881 r. [APL, ZTL, sygn. 3322]. Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w 1946 r. i spaleniu zabudowań przez UPA w 1947 r. wieś Zienki praktycznie przestała istnieć. Pod koniec lat 40. XX wieku rozpoczęto budowę Państwowego Gospodarstwa Rolnego, lokując nowe budynki w nowym miejscu, ok. 1 km na południowy zachód od spalonej wsi. Stopniowo powstały zabudowania gospodarcze, bloki mieszkalne, sklep, szkoła i przedszkole. W 1985 r. Zakład Rolny Zienki wchodził w skład Agrokombinatu w Urszulinie.

Ten rozległy obszar terenów łąkowych wchodzący w skład ekosystemu nieleśnego Poleskiego Parku Narodowego, obfitujący w tereny bagienne i podmokłe cechuje się dużą różnorodnością florystyczną, jest obszarem szczególnie cennym dla fauny związanej z tego typu obszarami.

*** 25 kwietnia 1944 w rejonie wsi Zienki oddział partyzancki im. J. Dąbrowskiego z brygady im. Wandy Wasilewskiej stoczył walkę z Niemcami. Około 50 hitlerowców zostało zabitych i rannych. Ponadto zniszczono czołg [Gronczewski, 1966, s. 145].

*** W trakcie tej bitwy Niemcy spalili kilkanaście domów oraz zabili trzech nieznanych z nazwiska mieszkańców wioski [AIPN, Lu 501/62, Ankiety Okręgowej Komisji Badani Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie, 1969, gm. Sosnowica].

*** W nocy 27 na 28 maja 1947 r. poukraińskie zabudowania mieszkalne zostały doszczętnie spalone przez oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii [AAN, Kancelaria Sejmu Ustawodawczego, sygn. 382].