Zbójno

Patrz hasło: Sosnowica.

Przed powstaniem osady w 1807 r. Zbójno było nazwą lasu. Nazwa może mieć charakter kulturowy i łączyć się z miejscem niebezpiecznym. Nazwa Majdan Zbójno pojawiająca się w 1807 r. łączy tę wieś z osadnictwem majdaniarskim. Na obszary nieużytków i szczególnie lasów ściągano ubogich chłopów (często z Galicji) i przekazywano im prawo zagospodarowania się tam. Podobne były realia powstawania wsi budziarskich. Poza uprawą roli ważne znaczenie dla pierwszych mieszkańców miały zajęcia leśne (np. smolarstwo, bartnictwo itd.)

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej tereny miejscowości znalazły się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Wola Wereszczyńska [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Wola Wereszczyńska, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Zbójno, w skład której weszły Zbójno i kolonia Janówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) częścią składową wsi jest Janówka [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1846 r. zamieszkiwało we wsi czterech gospodarzy – Mikołaj Sokołowski, Marianna Rycińska, Józef Zalewski i Marcin Niciewski [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 243]. W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Dembowczyk Władisław, Majewskij Anton, Majewskij Józef, Majewskij Martin, Majewskij Simen, Sokołowskij Nikołaj i Szimczak Paweł [APL, ZTL, sygn. 3321].

Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1997 oraz późniejszych doraźnych inspekcji znanych jest 27 stanowisk (ślady osadnicze, obozowiska, siedliska). Pierwsze zabytki pozbawione kontekstu kulturowego to znaleziska luźne toporów: rogowego [Libera 1985, 179 /opis do ryc. 3 – nr 255/] oraz kamiennego [zbiory MNL 530/ML; także Libera 2014, 19] – w obu przypadkach prawdopodobnie należy je łączyć z ludnością kultury pucharów lejkowatych (środkowy neolit).

Na podstawie zebranych w AZP fragmentów ceramiki naczyniowej stwierdzono osadnictwo z neolitu (kultura: pucharów lejkowatych, ceramiki sznurowej) wczesnej epoki brązu (m.in. kultura trzciniecka), późnej epoki brązu (kultura łużycka), wczesnej epoki żelaza (m.in. kultura przeworska), średniowiecza (m.in. do X w.) oraz okresu nowożytnego (XVI-XVII w. – żużle żelazne (warsztat produkcyjny?). Ponadto nie określono chronologii zabytków krzemiennych pozbawionych charakterystycznych cech morfologiczno-technologicznych [NID, AZP obszary: 72-86 i 72-87].

Majdan Zbójno powstał w 1807 r.

Zbójno powstało w dobrach Zienki Karola Godowskiego. Przed 1824 r. przeszły one na własność Jana Godowskiego, który był w ich posiadaniu przez kilkadziesiąt lat. Dopiero w 1880 spadek po nim przejęli Wiktor i Maria Babscy (1/2) i Józef, Karolina, Teodor, Konstancja, Klementy Osieccy i Maria z Osieckich Suchodolska (1/2). W 1881 r. rozpoczęli oni parcelację majątku [APL OCH, HW, sygn. 2/698, 2/699].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Zbójnie byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 13 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

W drugiej połowie XIX w. we wsi pojawili się nieliczni prawosławni należący do parafii prawosławnej w Woli Wereszczyńskiej. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na legalne przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, prawosławni zniknęli ze wsi [APL, KPCH, sygn. 984]. Według wykazu ludności gminy Wola Wereszczyńska z 15 marca 1945 r. w miejscowości było 50 rodzin polskich (186 osób) [APL OCH, Akta gminy Wola Wereszczyńska, Ewidencja i kontrola ludności, sygn. 162]. Nie odnotowano przedstawicieli innych wyznań i narodowości.

W 1864 r. mieszkało tam 38 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 10 domach zamieszkiwało 75 osób [PKSG za 1887, s. 42]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 8 budynkach przebywało 57 łacinników [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 200 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkały 34 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Zbójno na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. chłopi w Zbójnie byli oczynszowani.

1 I 1807 r. Karol Godowski zawarł porozumienie z kolonistami osiadającymi w Zbójnie. W 1846 r. zamieszkiwało tam czterech gospodarzy – Mikołaj Sokołowski, Marianna Rycińska, Józef Zalewski i Marcin Niciewski. Posiadali oni po 8 mórg, w tym pół morgi siedliska z ogrodem, 5,5 morgi ziemi ornej i 2 morgi łąk. Każdy z nich wysiewał rocznie 3 korce oziminy i 3 korce zbóż jarych. W zamian opłacali oni 6 rb. rocznego czynszu i podatki takie same jak w Lipniaku. Chłopi z obydwu wymienionych wyżej wsi otrzymywali również bezpłatnie drzewo i opał oraz mieli wolność wypasania swojej trzody w lasach pańskich za zezwoleniem. W zamian jednak musieli odrabiać latem 20 dni pańszczyzny pieszej oraz odbywać 10 dni przymusowego najmu [APL, KWLiRGL, RGL, sygn. skarb. 243]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi ze Zbójna otrzymali na własność 32 morgi ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 4 gospodarzy. Uwłaszczone gospodarstwa miały powierzchnię po 8 mórg. Mogli paść swoje bydło na gruncie dworskim. Mieli prawo pobierania 78 wozów rocznie suszu i leżaniny na opał, drewna na poprawę i budowę swoich zabudowań, ogrodzenia i sprzęty gospodarcze. Chłopi otrzymali też prawo łowienia ryb w jeziorach [APL, ZTL, sygn. 3321].

*** 25 czerwca 1942 r. Niemcy zamordowali Juliana Pilarskiego oraz trzech ukrywających się u niego zbiegłych z niewoli jeńców sowieckich [AIPN, Lu 501/62, Ankiety Okręgowej Komisji Badani Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie, 1969, gm. Sosnowica].

*** Zbójno stanowiło bazę dla działalności oddziału WiN braci Taraszkiewiczów („Jastrzębia”, a następnie „Żelaznego). We wsi mieszkał Feliks Majewski „Róg”, pełniący od października 1945 r. do kwietnia 1947 r. funkcję komendanta rejonu WiN obejmującego gminy Wołoskowola i Wola Wereszczyńska oraz cześć gminy Hańsk. Podlegały mu placówki w 15 miejscowościach [Bechta, 2014, s. 239].