Stary Orzechów

Patrz hasło: Sosnowica.

Nazwa wsi należy do toponimów związanych z florą utworzonych za pomocą formantu -ów [Czopek, 1988, s. 23]. Wywodzi się od orzecha lub leszczyny i wskazuje na miejsce związane z występowaniem tych roślin.

W średniowieczu i XVI–XVIII wieku wieś była usytuowana na obszarze powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu lubelskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Orzechów Stary. Zastępcami wójta byli w niej m.in. Eljasz Czyński i Hilary Raszyński [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Uścimów, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Orzechów Stary [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Orzechów Nowy [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. przeniesiono ją do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz.63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. we wsi wymieniano uroczyska: Nadatki, Seredki, Wołocze i Zadubyn [APL, ZTL, sygn. 3257].

W XVI wieku we wsi odnotowano chłopa o imieniu Leniecz [KZC-dek, 2, 250v]. W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Bakun Chilimon, Bakun Daniło, Bakun Nikołaj, Bielski Iwan, Burdel Osip, Bychowski Gawriła, Chomiczuk Iwan, Dec Ignat, Karolczuk Andriej, Kubel Filimon, Lewkowicz Ignatij, Sadeńczuk Teodor, Sawicz Roman, Sawicz Wasilij, Sistuk Artemij, Szatiło Jakub, Szatiło Roman, Telka Jakub, Trupacz Jakim, Wasilewski Andriej, Wasilewski Ignacy, Wielguś Daniło, Zieliński Teodor i Zieniuk Iwan [APL, ZTL, sygn. 3257].

Pierwsze znaleziska materiałów krzemiennych pochodzą z badań powierzchniowych Jana Machnika z roku 1963 (Machnik 1969, 377-378 – tam: Rejon Wielkich Stawów stanowiska nr 8 i 18).

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 3 stanowiska (siedliska), na których zebrano ułamki ceramiki naczyniowej ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych), wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) oraz okresu nowożytnego (XVII-XVIII w.) NID, AZP obszar 72-85 – lokalizacja: Orzechów Stary].

Pierwsza wzmianka o osadzie pojawia się w 1504 r., w której Chwedor Sosnowski dziedzic Sosnowicy razem ze swoim kmieciem Leńczem z Orzechowa Starego występuje przeciw Herchoremu Sosnowskiemu posiadającemu działy w obu wsiach [KZC-dek, 2, 250v; Czarnecki, 1999, s. 250]. Wieś jest zapewne jednak znacznie starsza, a jej początków należy doszukiwać się jeszcze w XV stuleciu. Potwierdzeniem powstania jej przed rokiem 1504 r. jest występowanie pod tą samą datą wsi o nazwie Wola Orzechów, później zwanej Orzechowem Nowym [KZC-dek, 2, 251; Czarnecki, 1999, s. 250].

Wieś Stary Orzechów należała do rodziny Sosnowskich, która wywodziła się najprawdopodobniej spośród dawnego bojarstwa ziemi chełmskiej. Możemy przypuszczać, że okolice Orzechowa znajdowały się w ich posiadaniu jeszcze przed przejściem tych obszarów we władanie Polski. Pierwszym, znanym przedstawicielem tej rodziny występującym w źródłach jest Stańko z Sosnowicy. Pojawia się on po raz pierwszy w roku 1440 w sporze jaki toczył z Hrynczem synem Chodora, mieszczaninem z Brześcia [KZC, 2, 43v]. W drugiej połowie XV w. do dziedziczenia dochodzą jego potomkowie: Chwedor, Jonasz i Herchory (Jerzy) Sosnowscy [AGAD, ASK, I, 37, 241v; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 28–30], którzy otrzymali również swoje działy w Orzechowie Starym. W 1516 r. część dziedzictwa Herchorego w Orzechowie odkupił jego brat Chwedor [APR, ZDP, 21242].

Przedstawiciele tej rodziny odgrywają już pod koniec XV w. znaczącą rolę nie tylko w obrębie sąsiadujących włości, ale także całej ziemi chełmskiej, a nawet Królestwa Polskiego. Jeden z synów Stańki Sosnowskiego – Iwaszko był na przełomie wieków pisarzem króla Aleksandra Jagiellończyka [AVAK, t. XIX, s. 356]. W 1504 r. został przez tego władcę mianowany na stanowisko władyki chełmskiego i przybrał imię Jonasz [AVAK, t. XIX, s. 356; Gil, 1999, s. 88]. Pełnił ten urząd do 1508 r., kiedy Zygmunt Stary dokonał zmiany i odwoławszy Jonasza uczynił władyką chełmskim Filareta Obłaźnickiego. Po kilku jednak latach w 1533 r. Sosnowski zostaje ponownie władyką chełmskim i piastuje ten urząd do swojej śmierci w 1543 r. W tym czasie udało mu się wyjednać u Zygmunta Starego potwierdzenie przywileju budzińskiego z 1443 r. zrównującego Cerkiew prawosławną z Kościołem katolickim [AVAK, t. XIX, s. 89–91] Istnieją przypuszczenia, że następnym władyką chełmskim mógł być jego syn Michał Sosnowski [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 30]. Natomiast drugi z synów Stańki – Herchory Sosnowski, nie tylko zmienił wyznanie na katolickie i przyjął imię Jerzego, ale także został duchownym. W 1518 r. biskup Jakub Buczacki mianował go kanonikiem chełmskim [KZCH, 2, 163–164v, 328; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 30].

Po śmierci Jonasza Sosnowskiego jego majątek uległ znacznemu rozdrobnieniu na skutek działów, które otrzymali jego synowie. Jego dobra w Sosnowicy, Turnie i Starym Orzechowie zostały podzielone pomiędzy czterech synów: Konstantego, Hurkę, Michała i Eustachego. Podział przeprowadzono w 1549 r., cztery lata po śmierci ojca. Konstanty i Hurko otrzymali po sześć dworzyszcz (po trzy w każdej wsi), karczmę i część młyna w Sosnowicy oraz barcie w borach Pyszniowskim i Chomieńskim. Natomiast Michał i Eustachy otrzymali jednego kmiecia w Sosnowicy, pięciu kmieci i trzech zagrodników w Orzechowie, a także młyn i pszczoły w borze Masznowskim, Opatkowskim i Okunkowskim.

Równolegle część dóbr w Starym Orzechowie należała także do Denisa Sosnowskiego, który prawdopodobnie był kolejnym synem Stańki. W późniejszych źródłach występuje on jako brat Jerzego. Po jego śmierci dobra te przeszły częściowo na Łukasza Bielskiego, który odziedziczył je po swojej ciotce Annie Okuskównie Bielskiej, córce Okuski Bielskiego i Marianny Sosnowskiej. Druga połowa XVI w. przyniosła dalsze rozdrobnienie majątku. Po śmierci Hurki Sosnowskiego w 1554 r. dobrami zarządzała jego wdowa Chwiedka wraz z synami Dobratynem i Iwanem. W 1556 r. synowie uzyskali już własne działy i występowali samodzielnie przed sądami. Wyjątkiem był Hieronym, który prawdopodobnie pozostawał we wspólnym dziale z Iwanem. W latach sześćdziesiątych XVI w. nastąpił kolejny podział dóbr pomiędzy syna Denisa – Andrzeja Sosnowskiego – oraz spadkobierców Łukasza Bielskiego: Fryderyka Wietrzyńskiego, Jana Horodeńskiego, Annę Bielecką i Anastazję Stawską. Rozdrobnienie majątku powodowało liczne spory dotyczące korzystania z lasów i jezior. Sprawy te zostały uregulowane w latach 1577 i 1579 przed sądem, gdzie wystąpili synowie Jonasza Sosnowskiego z jednej strony oraz dziedzice Denisa i Łukasza Bielskiego z drugiej. Pod koniec XVI wieku Konstanty Sosnowski dokonał kolejnego podziału dóbr w 1581 r., przekazując je swoim synom: Janowi zwanemu Iwanem, Eustachemu i Mikołajowi. Z kolei synowie Michała Sosnowskiego – Mikołaj i Dobratyn – również uzyskali własne działy w Sosnowicy.

W XVII wieku ród Sosnowskich pozostawał nadal głównym właścicielem dóbr w Starym Orzechowie. Z tej linii wywodził się Bogdan Sosnowski, syn Iwana Feciałowicza Sosnowskiego, który był aktywny w licznych sprawach majątkowych. Z jego potomstwa największą rolę odegrał Andrzej Sosnowski, który w 1624 r. został poborcą podatkowym ziemi chełmskiej. Funkcję tę pełnił wspólnie z Janem Mikołajem Daniłowiczem. Synami Andrzeja byli Aleksander, Jan i Andrzej. Z tej linii wywodził się także Oktawian Sosnowski, który w latach 1661–1664 pełnił funkcję poborcy podatkowego. W 1662 r. otrzymał także urząd miecznika bracławskiego. Uczestniczył w walkach z powstaniem Chmielnickiego i brał udział w bitwie pod Beresteczkiem. Z małżeństwa Oktawiana z Katarzyną Zamiechowską urodzili się synowie Paweł, Marcin i Albrecht. Paweł był generałem wojsk cudzoziemskiego autoramentu litewskiego i pełnił urząd skarbnika chełmskiego w latach 1760–1765. Marcin odziedziczył dobra sosnowickie, natomiast Albrecht pełnił urząd miecznika ziemi chełmskiej.

Z linii Marcina wywodził się Józef Sosnowski, który odziedziczył Stary Orzechów. Był on najwybitniejszym przedstawicielem rodu. Karierę rozpoczął jako sekretarz w kancelarii hetmana wielkiego litewskiego Stanisława Denhoffa, a następnie został rotmistrzem pułku buławy wielkiej litewskiej. Później wszedł w krąg klienteli hetmana Ludwika Pocieja. Józef Sosnowski odgrywał także znaczącą rolę w życiu politycznym Rzeczypospolitej. Był posłem na sejm oraz deputatem do Trybunału Litewskiego. W 1754 r. objął urząd pisarza wielkiego litewskiego, a następnie starosty brzeskiego. W 1771 r. został mianowany wojewodą smoleńskim. Po pierwszym rozbiorze Polski otrzymał buławę polną litewską. Zgromadził znaczny majątek ziemski obejmujący m.in. Sosnowicę oraz dzierżawione dobra Kropiwki należące do ekonomii brzeskiej. Jego działalność gospodarcza była bardzo rozległa. Należał do grona założycieli Kompanii Manufaktur Wełnianych w 1766 r. Dochody czerpał zarówno z urzędów, jak i z licznych dzierżaw i inwestycji finansowych. Józef Sosnowski był żonaty z Teklą Zenowiczówną, starościanką sznitowską. Z małżeństwa tego urodziły się dwie córki: Katarzyna i Ludwika. Katarzyna wyszła za Józefa Wincentego Platera, natomiast Ludwika poślubiła księcia Józefa Lubomirskiego. Po śmierci Józefa Sosnowskiego w 1783 r. Stary Orzechów przeszedł w ręce jego żony Tekli Zenowiczowej [Kołacz, Tarasiuk 2007, s. 23–46].

Dobra ziemskie Sosnowica, do których należał Stary Orzechów, w 1802 r. od spadkobierczyń swojego kuzyna, też Józefa Sosnowskiego, tj. Katarzyny z Sosnowskich Platerowej i Ludwiki z Sosnowskich Potockiej nabył Józef Sosnowski. Po jego śmierci spadek w 1823 r. przejęły jego dzieci: Tekla, Joanna i Stanisław Stefan. W 1824 r. Tekla sprzedała swoją część, przyszłemu jej mężowi Janowi Niepokojczyckiemu. Po kilku latach, w 1832 r. dokonano podziału majątku na trzy odrębne części, pomiędzy Janem Niepokojczyckim, Joanną z Sosnowskich, wówczas już po mężu Skarszewską i Stanisławem Sosnowskim. Majątek Orzechów, składający się z folwarku i wsi Nowy i Stary Orzechów otrzymał Jan Niepokojczycki. W 1837 r. sprzedał go Helenie ze Znamierowskich Łuszczyńskiej. W 1843 r. stał się on własnością Michała Szwykowskiego. Wobec problemów z zapłatą za transakcję, w 1845 r. przepisano prawo własności ponownie na poprzednio właścicielkę, ale już w 1849 r. przeszedł on na własność spadkobierców Szwykowskiego, wdowy Józefy z Malskich i dzieci Stefanii i Konstantego. Dwoje ostatnich w 1881 r. sprzedało swoje części Israelowi Kirszenbergowi, Beniaminowi Kirszenbergowi i Mendlowi Bayerowi. W 1884 r. całość dóbr nabył Srul Grinberg. Ten w 1893 r. pozostawił sobie 180 mórg, a resztę sprzedał Alfonsowi Libiszowskiemu, Pinkusowi Elbaumowi i Mejerowi Szlewinowi. W 1894 r. Srul Grinberg odkupił majątek i w 1895 r. rozpoczął jego parcelację. W 1895 r. po kilka mórg kupiły osoby o nazwiskach: Jurko, Karpiński, Kowalczuk, Kowaluk, Krawczuk, Kuszczyk, Mironczuk, Nawrocki, Panasiuk, Słowik, Starownik, Szafran, Szubski, Waszczuk, Wojtiuk i Zajonc. Parcelację kontynuowano w latach 1897–1898 [APL OCH, HW, sygn. 1/22, 2/422, 2/423]. Sam folwark posiadali jeszcze w 1911 r. [„Głos Podlasia”, 1911, nr 4, s. 8].

Na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych wieś była zamieszkana przez ludność ruską wyznania prawosławnego. Wejście tych obszarów w obręb państwa polskiego w dobie panowania Jagiellonów nie przyniosło znaczących zmian pod względem etnicznym. W XV w. ludność chłopska zamieszkująca Orzechów Stary była pochodzenia ruskiego i wyznawała prawosławie. Tereny te nie zostały objęte w przeciwieństwie do powiatu krasnostawskiego migracją ludności z obszarów sąsiedniej Lubelszczyzny ze względu na ich małą atrakcyjność dla rozwoju rolnictwa [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 23, 60–62; Kołacz-Chmiel, 2009, s. 35–36]. Nie doszło również w okresie XV i XVI stulecia do znaczących zmian pod względem wyznaniowym. Ludność chłopska bardzo niechętnie odnosiła się do konwersji na katolicyzm. Miało na to wpływ zapewne przywiązanie do tradycji i dawnych obrządków związanych z wiarą prawosławną, ale przede wszystkim brak kontaktów z religią katolicką i przedstawicielami tego wyznania. Trochę inaczej sprawa wyglądała w przypadku właścicieli ziemskich, wśród których kontakty z wyznawcami katolicyzmu, zwłaszcza przedstawicielami szlachty polskiej z czasem doprowadziły do przenikania wpływów kultury zachodniej. Zaowocowało to przejmowaniem przez część tej rodziny wyznania katolickiego. Przedstawicielem takiej postawy jest jeden z synów Stańki – Herchory Sosnowski. Nie tylko zmienił on wyznanie na katolickie i przyjął imię Jerzego, ale także został duchownym. W 1518 r. został mianowany przez biskupa Jakuba Buczackiego kanonikiem chełmskim [KZC, 2, 163–164v, 328; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 30]. Niecała rodzina przyjmowała wyznanie katolickie, znaczna jej część pozostawała przy prawosławiu, co nie przeszkadzało im w robieniu kariery zarówno w lokalnej hierarchii urzędniczej, jaki i na dworze królewskim. Przykładem jest tu drugi z synów Stańki – Iwaszko, który był pisarzem, przy królu Aleksandrze i wieloletnim władyką chełmskim [AVAK, t. XIX, 356; Gil, 1999, s. 88]. Rodziło to spory w obrębie rodziny, jak choćby ten dotyczący chrztu (w obrządku katolickim lub prawosławnym) Andrzeja, syna ich siostry Małgorzaty, żony Fiodora Wereszczyńskiego [Kołacz, Tarasiuk, 2007, 30].

Mieszkańcy Orzechowa Starego uczęszczali zapewne do pobliskiej cerkwi w Sosnowicy, której istnienie jest potwierdzone od 1510 r. [ASK, I, 37, 241v; Gil, 1999, s. 234]. Przypuszczać jednak można, że świątynia mogła istnieć nieco wcześniej. Jednocześnie w XVI wieku miejscowość należała do okręgu parafialnego kościoła rzymskokatolickiego w Sawinie. Według rejestru z 1564 r. w skład parafii w Sawinie wchodziły m.in. Lejno, Pieszowola, Stary Orzechów, Nowy Orzechów oraz Turno [AGAD, ASK, dz. I, RPC, sygn. 36, k. 175–176; ŹD, t. XVIII, s. 181–183].

Jednocześnie ludność zamieszkująca ten region w znacznej części należała do wspólnoty obrządku wschodniego. Po zawarciu unii brzeskiej w 1596 r. miejscowa cerkiew prawosławna została włączona do struktur Kościoła unickiego. W XVII i XVIII wieku mieszkańcy Starego Orzechowa należeli do parafii unickiej w Sosnowicy, która funkcjonowała w strukturze diecezji chełmskiej i należała do protopopii lubelskiej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375].

W wizytacji z 1761 r. Stary Orzechów został wymieniony wśród wsi należących do tej parafii obok Sosnowicy, Górek, Olchówki, Nowego Orzechowa oraz Turna [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Oznacza to, że w XVIII wieku życie religijne mieszkańców wsi było związane przede wszystkim z cerkwią w Sosnowicy.

Wieś należała do parafii greckokatolickiej w Sosnowicy. W 1818 r. we wsi mieszkało 159 unitów [APL, CHKGK, sygn. 480]. W 1875 r. zlikwidowano to wyznanie, zmuszając wiernych do przyjęcia prawosławia. W 1880 r. zamieszkiwało tu 209 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 295 (1904) do 189 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Starym Orzechowie byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W 1860 r. we wsi było tylko 22 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296]. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 99 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Orzechowa Starego wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie, 17 rodzin (57 osób) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73]. Część osób pochodzenia ukraińskiego pozostała we wsi dzięki przejściu na katolicyzm. Według danych parafii w Sosnowicy w latach 1944–1948 uczyniło tak 32 mieszkańców Starego Orzechowa [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

W Starym Orzechowie od 1900 r. do 1915 r. działała cerkiewno-parafialna szkoła [APL, KPCH, sygn. 982]. W 1934 r. powstała we wsi szkoła podstawowa, która istniała do 1999 r. [Jadczak, 2005a, s. 76].

Według wizytacji biskupa chełmskiego i bełskiego Maksymiliana Ryłły z 1761 r. w parafii znajdowało się około 200 osób „sposobnych do spowiedzi”, czyli dorosłych wiernych objętych obowiązkiem spowiedzi wielkanocnej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Kolejna wizytacja z 1788 r. podaje znacznie większą liczbę ludności. W parafii odnotowano około 200 osad (gospodarstw) oraz około 800 osób zdolnych do spowiedzi [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4]. Mieszkańcy Starego Orzechowa byli ujęci w tych zestawieniach jako część ludności parafii sosnowickiej,

W 1864 r. mieszkało we wsi 1691 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 39 domach zamieszkiwało 221 osób [PKSG za 1887, s. 77]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 54 budynkach przebywało 268 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 140 i prawosławne – 128 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 558 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 44]. W 2021 r. we wsi mieszkało 140 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Obszary, na których powstała wieś Orzechów Stary przez długi czas były mało atrakcyjne dla osadnictwa. Wpływ miała na to sytuacja polityczna. Ziemie te stanowiły pole rywalizacji pomiędzy Rusią, Polską, Litwą i Węgrami, a także nękane były najazdami Mongołów [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 15–22]. Ponadto charakteryzowały się mało urodzajnymi i ciężkimi w uprawie glebami, dużym zabagnieniem i zalesieniem [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 23]. Z tego powodu zostały one stosunkowo późno objęte akcją osadniczą. Dopiero stabilizacja polityczna i przyłączenie tych ziem do Polski po 1387 r. przyczyniło się do wzrostu zainteresowania tymi obszarami. Nie bez znaczenia było zapewne także nasycenie osadnictwem terenów bardziej atrakcyjnych [Czarnecki, 1997, s. 9–63].

Gospodarka we wsi Orzechów Stary w średniowieczu i okresie XVI–XVIII wieku oparta była w dużej mierze na wykorzystaniu lokalnych zasobów wodnych i leśnych, w mniejszym zaś stopniu na rolnictwie [Kołacz, Tarasiuk, 2007, 49–59]. We wsi od początku jej istnienia rozwijało się bartnictwo. O znaczeniu tej gałęzi gospodarki świadczą sprawy dotyczące naruszania praw do barci i osadzonych w nich pszczół. Najczęściej dotyczyły one wycięcia drzew z barciami lub zatarcia znaków granicznych w lesie [KZC, 3, 86v, 417; 6, 10v]. Spotykamy się też z ochroną rojów pszczelich. Zakazano łapania rojów pszczelich w borach należących do Sosnowicy oraz Orzechowa Starego i Nowego. W przypadku naruszenia tego prawa groziła kara jednej grzywny, którą rozdzielano pomiędzy wszystkich właścicieli dóbr [KZC, 6, 10v].

Równie dużą rolę co bartnictwo odgrywały dochody z gospodarki rybnej. Tereny te sprzyjały zakładaniu stawów i prowadzeniu w nich hodowli. Gospodarka Starego Orzechowa do XIX stulecia związana więc była z eksploatacją zasobów naturalnych – przede wszystkim lasów i wód – oraz z funkcjonowaniem majątku sosnowickiego, którego część stanowiła.

Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Orzechowie.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi ze Starego Orzechowa otrzymali na własność 649 mórg ziemi. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. W Orzechowie Starym chłopi pełnorolni otrzymali prawo pobierania 26 wozów zbieraniny drewna na opał, z prawem rąbania krzaków, drewna na remonty zabudowań i narzędzia rolnicze według potrzeby oraz prawo wypasania bydła rogatego. W 1882 r. wobec kontrowersji o ilość przypadającego chłopom drzewa spisano szczegółowo prawa chłopów w tym zakresie. Chłopi otrzymali też prawo łowienia ryb w jeziorze Skomielno. Chłopi zrezygnowali z serwitutów dopiero w 1894 r. [APL, ZTL, sygn. 3257].

Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i handlem. W 1905 r. w folwarku Orzechowie działał sklep Szejby Kadeńczyk, a w Starym Orzechowie tartak Lewina Lejarza [APL, Izba Skarbowa Siedlecka, sygn. 394, k. 168–182].

Na terenie wsi znajdują się cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej (1915 r.):

– na skraju drogi Łęczna–Sosnowica. Na kopcu ustawiono w 2002 r. płytę pamiątkową;

–w polu na wschód od drogi Łęczna–Sosnowica ze śladami mogił ziemnych. W 2003 r. został on upamiętniony stosowną tablicą;

– lesie ok. l km na zachód od drogi Łęczna–Sosnowica i ok. 250 m na północ od drogi gruntowej Orzechów–Uścimów (niemiecki).

*** Według „Raportu o stratach” we wsi w latach 1939–1944 z rąk okupantów niemieckich zginęło 17 osób [Raport, 2022, t. 3].