Sosnowica
start
Powiat: parczewski
Gmina: loco
Mapa miejscowości
end
Miejscowości – część ekspercka
W świecie cyfrowym
INFORMACJE DOTYCZĄCE GMINY SOSNOWICA DOSTĘPNE ONLINE
(wybór powstał w wyniku poszukiwań w dn. 23-25 lutego 20-26 r.)
Najkrócej powiedzieć można, że charakter gminy determinuje jej geograficzne położenie i walory przyrodnicze obszaru. Znajduje się on w Międzynarodowym Rezerwacie Biosfery „Polesie Zachodnie”, powołanym do życia 30 kwietnia 2002 roku przez UNESCO. Na południowy wschód od miejscowości Górki leży Poleski Park Narodowy. Obszar gminy stanowi aż 24,7 % powierzchni całego parku, obejmującego unikalny w skali kraju krajobraz Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego, włączonego do sieci Natura 2000 (więcej informacji na ten temat znaleźć można na stronie Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Lublinie . Nie dziwi zatem, że Nadleśnictwo Parczew jako jednostka organizacyjna Lasów Państwowych, podległa Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Lublinie, znalazła swoją siedzibę właśnie w Sosnowicy. Dziewicza przyroda z urokliwymi jeziorami przyciąga wielu poszukujących ciszy i spokoju turystów. Wielu z nich to wędkarze, ale także naukowcy, bo miejscowa przyroda ciągle zadziwia, warto ją poznawać-badać, ale i chronić. Choćby z tego powodu Katedra Łąkarstwa i Kształtowania Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie ma tu swoją stację badawczą.
O gminie nie powinni też zapominać historycy, którzy doskonale wiedzą, że warto zgłębiać historię tej ziemi nie tylko z powodu pobytu w Sosnowicy w 1775 roku Tadeusza Kościuszki. To przecież obszar kulturowego pogranicza….
Oby ten wybór internetowych linków stał się zachętą do odwiedzania Sosnowicy, korzystania z uroków przyrody i doświadczania obecności na styku kultur…
INFORMACJE OGÓLNE
Gmina Sosnowica – Oficjalna strona Gminy Sosnowica . Po jej wyświetleniu pojawiają się aktualności gminne. Pozostałe ważne informacje, ułatwiające szybkie poznanie gminy, a ważne dla osób postronnych (np. turystów, a najlepiej potencjalnych inwestorów!) znajdują się na lewym pasku pionowym. Z tych ważnych w podanej wyżej perspektywie istotne wydają się następujące zakładki Urząd-Kontakt , w której wnętrzu znajdują się informacje nie tylko o Władzach Gminy i Radzie Gminy, ale też jej Statut (brakuje tu tego dokumentu, patrz poniżej) i Dokumenty Strategiczne (ponieważ ważnych dla gminy dokumentów jest więcej w innych zakładkach i na innych stronach WWW, skumulowane pliki z ich treściami znajdują się poniżej w części Informacje Ogólne.
Idąc w dół pionowego paska znajduje się zakładka Gmina , a wewnątrz niej Historia (z podziałem wewnątrz na Historia /tu krótki tekst z 2020 r./, Galeria (z kilkoma starymi fotografiami), Zarys historyczny (niepotrzebnie te treści zostały oddzielone od zakładki Historii) i Kalendarium (są tu wybrane wydarzenia z dziejów Sosnowicy i okolic od 1939 roku do 2000 roku). Treści z zakładki Walory gminy nie są przeznaczone dla potencjalnych inwestorów, a raczej przyrodzie gminnej i stąd w tym wykazie znalazły się w części Turystyka przyrodnicza. Informacje zawarte na stronie gminy w części Turystyka w tym wykazie zostały podzielone i zgodnie ze z swym charakterem znalazły się w dziale Turystyka Kulturowa lub Turystyka Przyrodnicza (patrz poniżej).
Statut Gminy z 2019 r (plik pdf., ss. 19)
GMINA WIEJSKA SOSNOWICA POWIAT PARCZEWSKI (plik pdf., ss. 4, dane statystyczne GUS)
Raport o stanie Gminy Sosnowica za rok 2023 (plik pdf., ss. 81, raport to zbiór relatywnie najświeższych i najważniejszych, oficjalnych informacji na temat gminy uporządkowany w następujący sposób: informacje ogólne; Demografia Gminy Sosnowica; Informacje finansowe; Bezpieczeństwo, ład i porządek; Mienie komunalne; Ochrona środowiska; Pomoc społeczna; Środowiskowy Dom Samopomocy; Oświata; Realizacja polityk, programów i strategii; Działalność Kulturalna; Ochrona Zdrowia ; Rada Gminy)
Raport o stanie Gminy Sosnowica za rok 2021 (plik pdf., s. 74)
Raport o stanie Gminy Sosnowica za rok 2018 (plik pdf., ss. 19)
Strategia Rozwoju Gminy Sosnowica na lata 2015 – 2020 (plik pdf., ss. 129)
Strategia Rozwoju Gminy Sosnowica na lata 2008 – 2020 (plik pdf., ss. 101)
Gminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych (plik pdf., ss. 153)
ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY SOSNOWICA (Sosnowica 2011) (plik pdf. , ss. 222)
Plan Odnowy Miejscowości Sosnowica (plik pdf., ss. 39, z dużym rozdziałem dotyczącym historii miejscowości)
Lokalny Program Rewitalizacji Gminy Sosnowica z 2017 r. – informacje
Informacje dla potencjalnych inwestorów: Projekty realizowane z udziałem środków zewnętrznych oraz Mienie Gminy Brak danych na ten temat w zakładce Oferty inwestycyjne na stronie BiP
Mapa gminy Sosnowica (do pobrania i wydruku)
Sołtysi w gminie Sosnowica w latach 2024- 2029 (wykazy sołtysów z wcześniejszego okresu od 2011 r. patrz: TUTAJ
Sołectwa Gminy Sosnowica
Plan Odnowy Miejscowości Górki (plik pdf., ss. 26)
Kropiwki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 696.
Lejno (w skład sołectwa wchodzi Lejno oraz Zamłyniec )
Plan Odnowy Miejscowości Lejno (plik pdf., ss. 26)
Pieszowola (integralne części wsi to: Czerniów, Czołoma, Hołodyska)
Sosnowica (województwo lubelskie) (w skład sołectwa wchodzi Sosnowica, Bohutyn, Pasieka, Libiszów)
Sosnowica Dwór (osada stanowi sołectwo w gminie Sosnowica, w skład sołectwa wchodzą miejscowości Izabelin , Zacisze i Sosnowica Dwór)
Osada Sosnowica-Dwór w liczbach
Wieś Stary Orzechów w liczbach
Turno (sołectwo obejmuje Turno wieś i Turno Osadę )
Zbójno (część wsi to Janówka)
AKTUALNOŚCI
Gmina wydaje (?) periodyk pt. Wieści Sosnowickie , ale ukazują się one nieregularnie, na wskazanej stronie online dostępne są pdfy od numeru 1 z marca 2021 do nr 7 z marca 2024 r. ze sporymi klukami między tymi edycjami.
Ziemia Parczewska (zdigitalizowane numery miesięcznika powiatowego dostępne są w Bialskiej Bibliotece Cyfrowej)
Wspólnota Parczewska (z tagiem Sosnowica)
Lublin112 + (z tagiem Sosnowica)
Tygodnik Podlaski (z tagiem Sosnowica)
Podlasianin= (z tagiem Sosnowica)
Podlasie24 (z tagiem Sosnowica)
Dziennik Wschodni (z tagiem Sosnowica)
Kurier Lubelski (z tagiem Sosnowica)
ORGANIZACJE POZARZĄDOWE, STOWARZYSZENIA, FUNDACJE, KLUBY
ORGANIZACJE SPOŁECZNE, KULTURALNO – OŚWIATOWE I SPORTOWE (cenna całościowa informacja z galerią fotografii i wyjaśnieniem charakteru aktywności wymienionych tu organizacji)
Stowarzyszenie Orzechów – Sosnowica SOS (powołane w 2012 r.)
Społeczne Stowarzyszenie Przyjaciół Sosnowicy i Okolic „Gościniec” z siedzibą w Sosnowicy
Stowarzyszenie „Aktywni w Sosnowicy”
Stowarzyszenie Kulturalno – Regionalne „Nałęcz” w Sosnowicy z siedzibą w Pieszowoli
Społeczne Towarzystwo Kościuszkowskie w Sosnowicy
Koło Gospodyń Wiejskich w Sosnowicy
Kołem Gospodyń Wiejskich w Górkach „Górczanie”
Koło Gospodyń Wiejskich w Pieszowoli
Koło Gospodyń Wiejskich w Nowym Orzechowie (plik pdf., s. 35-40)
Koło Gospodyń Wiejskich w Starym Orzechowie /
Ochotnicza Straż Pożarna w Lejnie (funkcjonuje od 1941 roku)
Ochotnicza Straż Pożarna w Pieszowoli (powstała w 1950 roku)
Ochotnicza Straż Pożarna w Nowym Orzechowie (utworzona w 1956 roku)
Ochotnicza Straż Pożarna w Starym Orzechowie
Stowarzyszenie Lokalnej Grupy Działania „Polesie” (powołane na obszarze 9 gmin, działa też na terenie Sosnowicy)
Ludowy Klub Sportowy „GROM” w Sosnowicy (patrz też Sport)
Koło Łowieckie Nr 70 „Sokołów” z siedzibą w Sosnowicy
Klub Abstynenta „Rodzina II” w Sosnowicy (powstał w 1990 roku)
Koło Łowieckie nr 70 „Sokół” w Sosnowicy
OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ W SOSNOWICY
ŚRODOWISKOWY DOM SAMOPOMOCY W SOSNOWICY „ZIELONY ZAKĄTEK”
OŚWIATA i KULTURA
SZKOŁA PODSTAWOWA IM. TADEUSZA KOŚCIUSZKI W SOSNOWICY
Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Kościuszki w Sosnowicy i Punkt Przedszkolny w Sosnowicy (o działalności szkoły w 2023 patrz szeroko w Raporcie, plik pdf., s. 39-52)
Gminny Ośrodek Kultury w Sosnowicy (na terenie gminy świetlice wiejskie działają w miejscowościach: Turno, Turno Osada, Nowy Orzechów, Górki, Zienki, – izbę pamięci rybackiej (plik pdf., s. 18)
Gminny Ośrodek Kultury GOK na FB
GMINNY OŚRODEK KULTURY W SOSNOWICY
Organizacja czasu wolnego w gminie (dotyczy głównie GOK) (plik pdf., s. 32-37)
Raport z diagnozy potencjału kulturotwórczego gminy Sosnowica „Sosnowica gmina z duszą – wspólne pasje nas poruszą” Gminny Ośrodek Kultury w Sosnowicy (plik pdf., ss. 32)
Działalność Kulturalna Gminnego Ośrodka Kultury w Sosnowicy za rok 2023 (plik pdf., s. 54-62)
GMINNA BIBLIOTEKA PUBLICZNA IM. KRYSTYNY KRAHELSKIEJ W SOSNOWICY (z filiami w Zienkach i w Nowym Orzechowie)
GMINNA BIBLIOTEKA PUBLICZNA IM. KRYSTYNY KRAHELSKIEJ W SOSNOWICY na FB
Gminna Biblioteka Publiczna im. Krystyny Krahelskiej w Sosnowicy – działalność 2023 r. (plik pdf., s. 62-70)
Historia biblioteki w Sosnowicy (na nowej stronie niestety nie działał jeszcze katalog online)
Ludowy Zespół Śpiewaczy „Hetmanki” w Sosnowicy (powstał w 2002 roku przy Gminnym Ośrodku Kultury w Sosnowicy, często o jego występach informuje „Ziemia Parczewska”. Od 1927 do 1982 roku aktywnie działała Orkiestra Ochotniczej Straży Ogniowej)
Zespół Ludowy „Sosna” przy Gminnym Ośrodku Kultury w Sosnowicy
ŻYCE RELIGIJNE
Parafia Trójcy Świętej w Sosnowicy (erygowana w 1685 r., terytorium parafii obejmuje: Bohutyn, Górki, Hola, Izabelin, Komarówka, Kropiwki, Libiszów, Lipniak, Mościska, Olchówka, Orzechów-Kolonia, Nowy Orzechów, Stary Orzechów, Pasieka, Pieszowola, Sosnowica, Sosnowica-Dwór, Turno, Turno-Osada, Zacisze, Zbójno oraz Zienki).
Opis parafii na stronie diecezji siedleckiej (Dekanat parczewski, historia parafii )
Strona własna parafii Trójcy Świętej w Sosnowicy
Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Sosnowicy (działa na terenie Parafii Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Horostycie – Filia w Sosnowicy Św. Apostołów Piotra i Pawła
HISTORIA
(znajdują się tu jedynie linki do materiałów ułatwiających poznanie gminy, które są dostępne online)
Poszukiwania bibliograficzne: Katalog Biblioteki Narodowej z tagiem „Sosnowica” (pod linkiem pojawia się 222 wyników)
Sosnowica z zasobach elektronicznych Biblioteki im. H. Łopacińskiego w Lublinie (dostępne 4 publikacje). Na stronie biblioteki gminnej jest rodzaj wstępnej bibliografii z 34 publikacjami na temat Sosnowicy.
Gmina Sosnowica w zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej (83 obiekty, głownie teksty w „Ziemi Parczewskiej”)
Gmina Sosnowica w zasobach Chełmskiej Biblioteki Cyfrowej (jedynie 5 obiektów)
Sosnowica w zasobach TeatruNN (około setki obiektów)
Sosnowica w zasobach Polona (9 obiektów)
S. Jadczak Gmina Sosnowica – monografia, Lublin – Sosnowica 2003, ss. 139
J. Geresz, Z dziejów Sosnowicy i okolic, Sosnowica 2003, ss. 190.
HISTORIA ADMINISTRACYJNA GMINY SOSNOWICA (plik pdf., ss. 25)
A.Waryniuk, M. Gołoś, Historia, gospodarka, polityka. Wielki leksykon lubelsko-wołyńskiego pobuża. Sosnowica, powiat parczewski, Chełm 2009. (plik pdf., ss. 148)
A.Janowski, Sielanka Kościuszki, „Tygodnik Ilustrowany” 31, 1906.
A.Waryniuk, DROGA DO CHWAŁY. Młodość i krąg rodzinny Tadeusza Kościuszki, Chełm 2021, ss. 224.
L. Ratajczyk, Kalendarium życia i działalności Tadeusza Kościuszki, „Niepodległość i Pamięć” 3/1 (5), 1996, s. 7-52. (te dwie prace, to tylko sygnał/przykład tego, że w każdej biografii Kościuszki pojawia się sosnowicki epizod)
Publikacje na temat Sosnowicy (z tagiem Sosnowica) na ResearchGate (dotyczą głownie kwestii przyrody, jezior, parków, ochrony natury, ale i rozwoju turystyki) Patrz np.: M. Hurba, MOŻLIWOŚCI ROZWOJU TURYSTYKI NA OBSZARACH PRZYRODNICZO CENNYCH NA PRZYKŁADZIE GMINY SOSNOWICA, „Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej” R. 11., Zeszyt 4, (23), 2009
ZABYTKI I ATRAKCJE TURYSTYKI KULTUROWEJ
Dziedzictwo kulturowe gminy (opracowanie całościowe z galerią fotografii)
Kościół Trójcy Świętej w Sosnowicy
Zespół dworsko – parkowy z folwarkiem „Lasek – Sosnowica” (plik pdf., s. 12-14)
Cmentarz prawosławny w Sosnowicy (porządkowanie cmentarza w Sosnowicy z ciekawą galerią fotografii )
Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Sosnowicy (budowana w latach 1891 – 1893 według projektu Wiktora N. Syczowa)
Cmentarz kościelny w Sosnowicy (założony w czasach zaboru austriackiego, na początku XIX wieku)
Cmentarz unicki z XVIII-XX wieku w Lejnie (położony wśród pól z widocznymi śladami po cerkwi unickiej, wpisany do ewidencji zabytków).
Cmentarz prawosławny w Lejnie (z końca XIX wieku, wpisany do ewidencji zabytków)
Cmentarz wojenny z 1915 r. koło Orzechowa Starego Patrz też – Nowy Orzechów – cmentarz wojenny (ze śladami mogił ziemnych)
Kurhan „Szwedzka Mogiła” (w lesie koło Zienek, pochówek szkieletowy ludności kultury trzcińskiej z II okresu epoki brązu)
Cmentarz Żydowski w Sosnowicy (cmentarz na stronie Wirtualny Sztetl ; kirkut znajduje się przy drodze z Sosnowicy do Urszulina)
Założenia dworskie Krasowskich w Pieszowoli
Sosnowica – aleja wzdłuż ulicy Mickiewicza oraz staw Hetman ( upamiętnione pobytem Tadeusza Kościuszki)
Pomnik Żołnierzy AK i WiN w Sosnowicy
Pomnik Nieznanego Żołnierza z lat 1914 – 1920 w Sosnowicy
Pole bitwy powstańczej z 1863 r. koło Górek (na północ od wsi przy drodze do Sosnowicy)
Gminne kapliczki, krzyże przydrożne (z galerią fotografii)
Atrakcje turystyki historycznej w najbliższej okolicy gminy Sosnowica
Stara drewniana zabudowa w miejscowościach Nowy Orzechów, Stary Orzechów, Lejno, Kropiwki, Pieszowola i Turno (z galerią fotografii, obiekty te nie są wpisane do rejestru zabytków)
Sosnowica – zespół rezydencyjny z dworską oficyną z 1753 roku (oficynę północną zaadoptowano na pensjonat turystyczny „Dworek Kościuszki”, funkcjonujący obecnie jako centrum szkoleniowo – rekreacyjne). Patrz także: „Sosnowica” oraz zespół rezydencjonalny: – oficyna I – oficyna II
Quest – wyprawa odkrywców „Śladami romantycznej historii Tadeusza Kościuszki i Ludwiki Sosnowskiej”
Lipniak – Ścieżka Przyrodniczo-Historyczną „Obóz Powstańczy”
ATRAKCJE TURYSTYKI PRZYRODNICZEJ
Walory przyrodnicze gminy (rozległy i ciekawy tekst)
Wykaz szlaków turystycznych przebiegających przez teren gminy (Szlak Centralny Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego – (niebieski Szlak Turystyczny PTTK); Szlak historyczno – przyrodniczy Sosnowica – Jamniki „Nałęcz”; Szlak „Śladami wschodniosłowiańskiej tradycji cerkiewnej na Polesiu Lubelskim” ; Trasę rowerową po Lasach Parczewskich „Szlakiem Dzikiej Przyrody”; Ścieżka przyrodnicza Poleskiego Parku Narodowego „Perehod”; Ścieżka edukacyjno-przyrodnicza „Borek”)
Ścieżki edukacyjne Poleskiego Parku Narodowego
Szalki fragmentarycznie biegnące przez obszar Gminy (szlak czerwony „Partyzancki”; rowerowa ścieżka dydaktyczna „Mietiułka”, Poleski Szlak Konny)
Park Leśny w Sosnowicy Lasek (założony przed I wojną światową)
Jeziora położone na terenie gminy
Jezioro Białe Sosnowickie / Libiszowskie
Jezioro Gumienko (wymieniane w źródłach jako Humieniec)
Rezerwat przyrody Torfowisko przy Jeziorze Czarnym
Platforma widokowa w miejscowości Turno
BAZA NOCLEGOWWA W GMINIE SOSNOWICA (m.in. pola namiotowe nad jeziorem Czarnym, ,,Pokoje Sosnowica”, ,,BIAŁASÓWKA”, Agroturystyka „Lawendowy Domek”)
Centrum Szkoleniowo – Rekreacyjne „Dworek Kościuszki”
,,CHATA ADELA HULEWSKA” w Starym Orzechowie
Pokoje w siedzibie Nadleśnictwa Parczew w Sosnowicy
Ośrodek Wypoczynkowy – Szkoleniowy „Zagłębocze”
Agroturystyczna Modrzejowy Zajazd
SPORT
Ludowy Klub Sportowy „Grom” w Sosnowicy https://rejestr.io/krs/48058/ludowy-klub-sportowy-grom-w-sosnowicy (powstał w 1996 roku)
Uczniowski Klub Sportowy „ZODIAK” w Sosnowicy (w roli dyscypliny wiodącej – siatkówka)
Na terenie gminy istnieją place zabaw i miejsca spotkań w miejscowościach: Pieszowola, Pasieka, Sosnowica, Zienki, Nowy Orzechów, Stary Orzechów, Turno, Turno Osada, Górki. Boiska sportowe znajdują się w miejscowościach: Zienki, Górki, Lejno, Nowy Orzechów, Sosnowica, Turno Osada, Turno, natomiast siłownie na wolnym powietrzu powstały w miejscowościach: Sosnowica, Zienki, Stary Orzechów, Turno Osada. Patrz TUTAJ ; Porównaj TUTAJ
VIDEOTEKA
Za pomocą wyszukiwarki Google z tagiem Gmina Sosnowica znaleźć można niewiele filmów (nawet tych promujących gminę). Lepiej sytuacja wygląda na Youtube , gdzie dominują filmy okolicznościowe (dożynki, uroczystości religijne, gminne, szkolne, pożarnicze etc.). Najwięcej jest produkcji dotyczących walorów przyrodniczych gminy, ale też historii (Porównaj TUTAJ . Transmisje posiedzeń rady gminy od 2024 do 2026 r. znaleźć można TUTAJ (sporo filmów poświęconych jest wędkowaniu)
Nazwa, przynależność administracyjna
Dawniej Sosznovycza, Sosnovycza, de Sosnowica, Sosnowica (1712). Nazwa wsi należy do toponimów związanych z florą utworzonych za pomocą formantu -owica [Czopek, 1988, s. 23]. Słownik Rymuta podaje, że od przymiotnika sosnowy z sufiksem –ica, lub od słowa ‘sosna’ z sufiksem –owica [NMP, 2018, t. 15, s. 81]. Na tej podstawie można przypuszczać, że wieś powstała na obszarach o przewadze drzewostanu sosnowego.
W średniowieczu oraz XVI–XVIII w. wieś, a następnie miasto, były usytuowane na obszarze powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).
Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. Sosnowica weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.
W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.
Gmina
Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Sosnowica. W jej skład wchodziły: Sosnowica (osada) Sosnowica (wieś i folwark), Lasek v. Żuława (obecnie Izabelin), Bohutyn, Olchówka, Górki ze Spoczynkiem i Leśniowem. Zastępcą wójta w niej był m.in. Łukasz Jaworski [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono gromadę Sosnowica, w skład której weszły osada i wieś [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Sosnowica (Sosnowica, Sosnowica Dwór, Górki, Lipniak, Olchówka, Zbójno) [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1959 r. trafiły do niej Turno i Kropiwki [DzU, 1958, nr 76, poz. 392]. W 1960 do gromady włączono: Komarówka, Lejno, Orzechów Nowy, Zamłyniec i Orzechów Stary oraz kolonię Dalczekąt [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz.63]. W 1961 r. do gromady przyłączono Zienki [Dz.U. 1961 nr 54 poz. 304], a w 1969 r. Holę i Pieszowolę [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].
Miasto
Prawo miejskie Sosnowica miała otrzymać w 1685 r. na podstawie przywileju wydanego przez króla Jana III Sobieskiego, zapewne na skutek starań ówczesnego właściciela miejscowości, Oktawiana Sosnowskiego, chociaż kwestia ta pozostaje bliżej niewyjaśniona. W XVIII stuleciu Sosnowica prawdopodobnie miała trudności z utrzymaniem statusu miasta, skoro odnawiany był on przywilejem z 1740 r. [Wawryniuk 2009, s. 61; SGKP, XI, s. 1051]. Na początku XIX w. miasteczko Sosnowica zaliczane było do V kategorii miast Królestwa Polskiego. Na początku XIX w. miasteczko było administrowane przez wójta, popularnie nazywanego burmistrzem. W 1818 r. wprowadzono obowiązek utrzymywania w miastach magistratu, z burmistrzem na czele pobierającym pensję w wysokości 600 złp. Ówczesna właścicielka Sosnowicy Tekla Sosnowska zadeklarowała uiszczanie składki na finansowanie działalności magistratu Sosnowicy, w minimalnej wysokości dopuszczalnej przez prawo [AGAD, KRSW, sygn. 3997]. Nie jest pewne, czy Sosnowska opłaciła składkę. W tej sytuacji w 1822 r. Sosnowica, która liczyła wówczas prawdopodobnie mniej niż 100 mieszkańców, utraciła prawo miejskie [Kazimierski, 1994, s. 15]. Osada zachowała jednak nadal pewne cechy miejskości, dzięki temu, że zamieszkujący je Żydzi zajmowali się rzemiosłem i handlem.
Mikrotoponimia
Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].
W Sosnowicy w drugiej połowie XV w. odnotowano dwa uroczyska o nazwie Leśniów i Bohutyń [KZC-dek, 1, 108]. W tym samym czasie przez wieś przepływała rzeka o nazwie Sosnówka, którą należy identyfikować najprawdopodobniej z dzisiejszą Piwonią [KZC-dek, 1, 108]. W drugiej połowie XIX wieku w Sosnowicy posługiwano się następującymi nazwami terenowymi: Biełyj Bagon, Bieriestok, Golendernija, Krugłyje, Ług, Osiny, Plesy, Pod Krywinoju, Primirki, Sokole, Stawiska, Stawki, U Sielenija, Skorotki, Wołcza Gora, Wołoczki, Wołoki, W Sielenij, Wyręby, Za Bohutynom, Za Czernym, Za Wielicze i Żereła [APL, ZTL, sygn. 3278].
Antroponimia
Antroponimy właścicieli wsi są związane w większości z kręgiem kultury i wyznania prawosławnego, z którego wywodziła się rodzina Sosnowskich. W XV w. występują przedstawiciele tej familii o imionach Chwedor, Duchna, Fedor, Herchory, Jonasz, Maria, Olena, Stańko [AGAD, ASK, I, 37, 241v; KZH, 1, 141–142; KZC, 2, 43v, 72; 53, 9v].
W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Bakuk Georgij, Buchta Filip, Buchta Filip, Buchta Józefat, Buchta Piotr, Buchta Ułas, Duś Iwan, Duś Semen, Dydycz Semen, Filipiuk Anton, Franc Andriej, Franc Andriej, Gołod Iwan, Gołody Iwan, Grziwaczewski Osip, Grziwaczewski Wawrzyniec, Iwanina Korniła, Jonko Ignat, Jonko Iwan, Jonko Stepan, Kociuba Wasilij, Kolinowski Grigorij, Korokan Semen, Korokan Wasilij, Korzan Danił, Koszka Timofiej, Krupa Piotr, Kułygawiuk Osip, Kułygawiuk Semen, Litwiniuk Stepan, Łuć Fieodor, Michalczuk Ignatij, Michalczuk Iwan, Mirończuk Kondrat, Mitryczuk Maksim, Panasiuk Andriej, Panasiuk Michał, Puch Nikołaj, Pucha Wasilij, Saj Semen, Saj Stepan, Stelmaszuk Semen, Szeremeta Andriej, Szeremeta Iwan, Szeremeta Jakow, Szewczuk Iwan, Szimczuk Grigorij, Szimczuk Iwan, Szimczuk Piotr, Szimczuk Semen, Szimczuk Stanisław, Szimczuk Wojciech, Szumiński Filip, Szumiński Grigorij, Telgejczuk Michał i Tielak v. Tałaś Hryć APL, ZTL, sygn. 3278]. W 1866 r. uwłaszczono w osadzie: Wisznia Herszko, Wisznia Bienia, Jelbam Szimel, Dowid Abram, Griszpan Moszka, Griszpan Stratel, Fimman Abus, Żito Josel, Zifel Moszka, Weczchejn Lejbuś, Buchwal Mosio, Hrynszpan Ferka, Rodbina Chaim Lejb, Lerner Moszko, Buchwal Kelma, Guchman Samson, Weczchejn Mejer, Grinszpan Ejzyk, Lerner Szulim, Ryfa Wulf, Hryd Wulf, Weczchejn Wulf, Wazbrejek Szimfa, Weczchejn Mota, Tłusty Wulf, Szewc Falko, Edelman Boruch, Wiszniak Aron Dawid, Fiszman Pinkes, Śmieciuch Dawid, Szawrsztejn Gołda i Szyja Lejb [APL, ZTL, sygn. 3279].
Archeologia o najdawniejszym osadnictwie
Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1997 oraz późniejszych doraźnych inspekcji znanych jest 18 stanowisk (ślady osadnicze, obozowiska, siedliska). Pierwsze penetracje w rejonie Sosnowicy prowadził archeolog-amator Stanisław Cercha na początku XX w., weryfikowane przez Jana Machnika z ośrodka krakowskiego w roku 1963 – m.in. krzemienne narzędzia i półsurowiec z paleolitu schyłkowego (?) i mezolitu, także ceramika z neolitu, epoki brązu i późniejsza – brak bliższej chronologii [Machnik 1969, 375 i n.; Libera 1998, 67]. Kolejne ślady osadnicze (ceramika) uzyskano na początku lat 1970. ze zbioru amatorskiego (krzemienie) oraz badań powierzchniowych prowadzonych pracowników Uniwersytetu Warszawskiego – w obu przypadkach nieokreślone chronologicznie [Głosik, Kowalski 1974, 98; Rejchert, Cyngot 1988, 27]. Kilka kolejnych stanowisk pochodzi z penetracji Karola Nadkańskiego w roku 1997.
Z badań AZP zebrane wytwory krzemienne pochodzą z paleolitu schyłkowego lub mezolitu, natomiast ułamki ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) oraz okresu późnego średniowiecza i nowożytnego (w zakresie XVI-XIX w.) [NID, AZP obszar 71-86 – jedno ze stanowisk lokalizacja: Nadleśnictwo Sosnowica; także Banasiewicz-Szykuła 2004, tabl. I: 4, 5].
Pierwsza wzmianka o osadzie
Osada po raz pierwszy pojawia się w źródłach w 1440 roku. W zapisie tym występuje szlachetny Stańko z Sosnowicy, w sprawie sporu z Hrynczem synem Chodora, mieszczaninem z Brześcia [KZC, 2, 43v; Czarnecki, 1997, s. 57]. Nie ma jednak pewności czy wieś nie istniała wcześniej. Brak wcześniejszych informacji może być konsekwencją tego, że do czasu objęcia tych obszarów przez administrację i prawo polskie nie mamy zachowanych ksiąg sądowych, które mogłyby poszerzyć wiedzę na temat rozwoju sieci osadniczej. W początkowym okresie istnienia wieś posługiwała się prawem ruskim, podobnie jak inne osady ulokowane na tym obszarze. Z czasem zapewne wprowadzono w niej elementy prawa niemieckiego przenikające z sąsiednich ziem polskich. W 1471 r. po raz pierwszy w źródłach pojawia się wzmianka o sołectwie w tejże wsi [KZC, 3, 501; Kołacz-Chmiel, 2009, s. 142].
Właściciele
Właściciele Sosnowicy wywodzili się najprawdopodobniej spośród dawnego bojarstwa ziemi chełmskiej. Możemy przypuszczać, że okolice tej wsi znajdowały się w ich posiadaniu jeszcze przed przejściem tych obszarów we władanie Polski. Pierwszym, znanym przedstawicielem tej rodziny występującym w źródłach jest Stańko z Sosnowicy. Występuje on po raz pierwszy w źródłach w roku 1440 w sporze z Hrynczem synem Chodora, mieszczaninem z Brześcia [KZC, 2, 43v]. Nie jest on jedynym dziedzicem wsi, gdyż niemal w tym samym okresie (1445 r.) w źródłach pojawia się Fedor z Sosnowicy w sporze ze Stefanem, starostą horodelskim [KZC, 53, 9v]. Stańko, zapisywany również jako Mikołaj, pozostaje właścicielem wsi przez następne dziesięciolecia, gdyż w 1465 r. ma miejsce ugoda pomiędzy Stańką i Duchną dziedzicami Sosnowicy, a ich matką Oleną, obecnie żoną Rachoży z Weremowic w sprawie oprawy jej wiana w wysokości 50 grzywien zapisanych na wsi Sosnowica. Suma ta została zabezpieczona wdowie na wsi Czartowice, w zamian za odstąpienie jej roszczeń do dóbr w Sosnowicy [KZH, 1, 141–142; KZC, 1, 72; Jawor, Kołacz-Chmiel, Sochacka, 2023, s. 241–243; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 28]. Stańko Sosnowski pojawia się po raz ostatni w księgach ziemskich w 1476 roku. W kolejnych latach do dziedziczenia dochodzą jego potomkowie: Chwedor, Jonasz i Herchory (Jerzy) Sosnowscy [AGAD, ASK, I, 37, 241v; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 28–30]. Chwedor odkupił w 1516 r. część dziedzictwa brata Herchorego, który przeszedł z prawosławia na katolicyzm i przybrał imię Jerzego, a następnie został duchownym katolickim [APR, ZDP, 21242, 179].
Przedstawiciele tej rodziny odgrywają już pod koniec XV w. znaczącą rolę nie tylko w obrębie sąsiadujących włości, ale także całej ziemi chełmskiej, a nawet Królestwa Polskiego. Jeden z synów Stańki Sosnowskiego – Iwaszko był na przełomie wieków pisarzem króla Aleksandra Jagiellończyka [AVAK, t. XIX, s. 356]. W 1504 r. został przez tego władcę mianowany na stanowisko władyki chełmskiego i przybrał imię Jonasz [AVAK, t. XIX, s. 356; Gil, 1999, s. 88]. Pełnił ten urząd do 1508, kiedy Zygmunt Stary dokonał zmiany i odwoławszy Jonasza uczynił władyką chełmskim Filareta Obłaźnickiego. Po kilku jednak latach w 1533 r. Sosnowski zostaje ponownie władyką chełmskim i piastuje ten urząd do swojej śmierci w 1543 roku. W tym czasie udało mu się wyjednać u Zygmunta Starego potwierdzenie przywileju budzińskiego z 1443 r. zrównującego Cerkiew prawosławną z Kościołem katolickim [AVAK, t. XIX, s. 89–91]. Istnieją przypuszczenia, że następnym władyką chełmskim mógł być jego syn Michał Sosnowski [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 30]. Natomiast drugi z synów Stańki – Herchory Sosnowski, nie tylko zmienił wyznanie na katolickie i przyjął imię Jerzego, ale także został duchownym katolickim. W 1518 r. biskup Jakub Buczacki mianował go kanonikiem chełmskim [KZC, 2, 163–164v, 328; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 30].
Po śmierci Jonasza Sosnowskiego jego majątek uległ znacznemu rozdrobnieniu na skutek działów, które otrzymali jego synowie. Jego dobra w Sosnowicy, Turnie, Orzechowie Starym i Nowym zostały podzielone pomiędzy czterech synów: Konstantego, Hurkę, Michała i Eustachego. Podział przeprowadzono w 1549 r., cztery lata po śmierci ojca. Konstanty i Hurko otrzymali po sześć dworzyszcz (po trzy w każdej wsi), karczmę i część młyna w Sosnowicy oraz barcie w borach Pyszniowskim i Chomieńskim. Natomiast Michał i Eustachy otrzymali jednego kmiecia w Sosnowicy, pięciu kmieci i trzech zagrodników w Orzechowie, a także młyn i pszczoły w borze Masznowskim, Opatkowskim i Okunkowskim.
Równolegle część dóbr w Sosnowicy, Orzechowie i Turnie należała do Denisa Sosnowskiego, który prawdopodobnie był kolejnym synem Stańki. W późniejszych źródłach występuje on jako brat Jerzego. Po jego śmierci dobra te przeszły częściowo na Łukasza Bielskiego, który odziedziczył je po swojej ciotce Annie Okuskównie Bielskiej, córce Okuski Bielskiego i Marianny Sosnowskiej. Druga połowa XVI w. przyniosła dalsze rozdrobnienie majątku. Po śmierci Hurki Sosnowskiego w 1554 r. dobrami zarządzała jego wdowa Chwiedka wraz z synami Dobratynem i Iwanem. W 1556 r. synowie uzyskali już własne działy i występowali samodzielnie przed sądami. Wyjątkiem był Hieronym, który prawdopodobnie pozostawał we wspólnym dziale z Iwanem. W latach sześćdziesiątych XVI w. nastąpił kolejny podział dóbr pomiędzy syna Denisa – Andrzeja Sosnowskiego – oraz spadkobierców Łukasza Bielskiego: Fryderyka Wietrzyńskiego, Jana Horodeńskiego, Annę Bielecką i Anastazję Stawską. Rozdrobnienie majątku powodowało liczne spory dotyczące korzystania z lasów i jezior. Sprawy te zostały uregulowane w latach 1577 i 1579 przed sądem, gdzie wystąpili synowie Jonasza Sosnowskiego z jednej strony oraz dziedzice Denisa i Łukasza Bielskiego z drugiej. Pod koniec XVI w. Konstanty Sosnowski dokonał kolejnego podziału dóbr w 1581 r., przekazując je swoim synom: Janowi zwanemu Iwanem, Eustachemu i Mikołajowi. Z kolei synowie Michała Sosnowskiego – Mikołaj i Dobratyn – również uzyskali własne działy w Sosnowicy. W XVII wieku ród Sosnowskich pozostawał nadal głównym właścicielem dóbr w Sosnowicy. Z tej linii wywodził się Bogdan Sosnowski, syn Iwana Feciałowicza Sosnowskiego, który był aktywny w licznych sprawach majątkowych. Z jego potomstwa największą rolę odegrał Andrzej Sosnowski, który w 1624 r. został poborcą podatkowym ziemi chełmskiej. Funkcję tę pełnił wspólnie z Janem Mikołajem Daniłowiczem. Synami Andrzeja byli Aleksander, Jan i Andrzej. Z tej linii wywodził się także Oktawian Sosnowski, który w latach 1661–1664 pełnił funkcję poborcy podatkowego. W 1662 r. otrzymał także urząd miecznika bracławskiego. Uczestniczył w walkach z powstaniem Chmielnickiego i brał udział w bitwie pod Beresteczkiem. Z małżeństwa Oktawiana z Katarzyną Zamiechowską urodzili się synowie Paweł, Marcin i Albrecht. Paweł był generałem wojsk cudzoziemskiego autoramentu litewskiego i pełnił urząd skarbnika chełmskiego w latach 1760–1765. Marcin odziedziczył dobra sosnowickie, natomiast Albrecht pełnił urząd miecznika ziemi chełmskiej.
Z linii Marcina wywodził się Józef Sosnowski, który odziedziczył znaczną część dóbr w Sosnowicy, Orzechowie i Turnie. Był on najwybitniejszym przedstawicielem rodu. Karierę rozpoczął jako sekretarz w kancelarii hetmana wielkiego litewskiego Stanisława Denhoffa, a następnie został rotmistrzem pułku buławy wielkiej litewskiej. Później wszedł w krąg klienteli hetmana Ludwika Pocieja. Józef Sosnowski odgrywał także znaczącą rolę w życiu politycznym Rzeczypospolitej. Był posłem na sejm oraz deputatem do Trybunału Litewskiego. W 1754 r. objął urząd pisarza wielkiego litewskiego, a następnie starosty brzeskiego. W 1771 r. został mianowany wojewodą smoleńskim. Po pierwszym rozbiorze Polski otrzymał buławę polną litewską. Zgromadził znaczny majątek ziemski obejmujący m.in. Sosnowicę oraz dzierżawione dobra Kropiwki należące do ekonomii brzeskiej. Jego działalność gospodarcza była bardzo rozległa. Należał do grona założycieli Kompanii Manufaktur Wełnianych w 1766 roku. Dochody czerpał zarówno z urzędów, jak i z licznych dzierżaw i inwestycji finansowych. Józef Sosnowski był żonaty z Teklą Zenowiczówną, starościanką sznitowską. Z małżeństwa tego urodziły się dwie córki: Katarzyna i Ludwika. Katarzyna wyszła za Józefa Wincentego Platera, natomiast Ludwika poślubiła księcia Józefa Lubomirskiego. Po śmierci Józefa Sosnowskiego w 1783 r. majątek przeszedł w ręce jego żony Tekli Zenowiczowej [Kołacz, Tarasiuk 2007, s. 23–46].
Dobra ziemskie Sosnowica w 1802 r. od spadkobierczyń swojego kuzyna też Józefa Sosnowskiego, tj. Katarzyny z Sosnowskich Platerowej i Ludwiki z Sosnowskich Potockiej nabył Józef Sosnowski. Po jego śmierci spadek w 1823 r. przejęły jego dzieci: Tekla, Joanna i Stanisław Stefan. W 1824 r. Tekla sprzedała swoją część, przyszłemu jej mężowi Janowi Niepokojczyckiemu. Po kilku latach, w 1832 r. dokonano podziału majątku na trzy odrębne części, pomiędzy Janem Niepokojczyckim, Joanną z Sosnowskich, wówczas już po mężu Skarszewską i Stanisławem Sosnowskim. Majątek Sosnowica składający się z osady, wsi i folwarku Sosnowica, wsi Bohutyn, Górki, Olchówka, Leśniew i Żuławki otrzymał wówczas Stanisław Sosnowski. W 1864 r. część ziemi stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W 1871 r. dobra te stały się własnością jego siostrzenic Walerii Niepokojczyckiej i Sabiny z Niepokojczyckich Zembrzuskiej, żony Antoniego. W 1892 r. sprzedały one je Alfonsowi Libiszowskiemu. Waleria pozostawiła sobie przy tym, w dożywotnie używanie, sosnowicki dwór. Po rychłej śmierci nabywcy (zm. 1894) jego dobra przeszły w spadku na jego syna Teodora. Sprzedał on szybko Libiszów. Pozostała część pozostawała w jego posiadaniu do 1944 r., kiedy to została przejęta przez skarb państwa w wyniku nacjonalizacji [APL OCH, HW, sygn. 1/22, 2/495].
Stosunki etniczne i wyznaniowe
Już w średniowieczu wieś była zamieszkana przez ludność ruską wyznania prawosławnego. Wejście tych obszarów w obręb państwa polskiego w dobie panowania Jagiellonów nie przyniosło znaczących zmian pod względem etnicznym. W początkach XV stulecia zarówno właściciele wsi (wywodząca się z bojarstwa ruskiego rodzina Sosnowskich), jak i zamieszkująca Sosnowicę ludność chłopska była pochodzenia ruskiego i wyznawała prawosławie. Tereny te nie zostały objęte w przeciwieństwie do powiatu krasnostawskiego migracją ludności z obszarów sąsiedniej Lubelszczyzny ze względu na ich małą atrakcyjność dla rozwoju rolnictwa [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 23, 60–62; Kołacz-Chmiel, 2009, s. 35–36]. Nie doszło również w okresie XV i XVI stulecia do znaczących zmian pod względem wyznaniowym. Ludność chłopska bardzo niechętnie odnosiła się do konwersji na katolicyzm. Miało na to wpływ zapewne przywiązanie do tradycji i dawnych obrządków związanych z wiarą prawosławną, ale przede wszystkim brak kontaktów z religią katolicką i przedstawicielami tego wyznania. Trochę inaczej sprawa wyglądała w przypadku właścicieli ziemskich, wśród których kontakty z wyznawcami katolicyzmu, zwłaszcza przedstawicielami szlachty polskiej z czasem doprowadziły do przenikania wpływów kultury zachodniej. Zaowocowało to przejmowaniem przez część tej rodziny wyznania katolickiego. Przedstawicielem takiej postawy jest jeden z synów Stańki-Herchory Sosnowski. Nie tylko zmienił on wyznanie na katolickie i przyjął imię Jerzego, ale także został duchownym. W 1518 r. został mianowany przez biskupa Jakuba Buczackiego kanonikiem chełmskim [KZC, 2, 163–164v, 328; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 30]. Niecała rodzina przyjmowała wyznanie katolickie, znaczna jej część pozostawała przy prawosławiu, co nie przeszkadzało im w robieniu kariery zarówno w lokalnej hierarchii urzędniczej, jaki i na dworze królewskim. Przykładem jest tu drugi z synów Stańki – Iwaszko, który był pisarzem, przy królu Aleksandrze i wieloletnim władyką chełmskim [AVAK, t. XIX, s. 356; Gil, 1999, s. 88]. Rodziło to spory w obrębie rodziny, jak choćby ten dotyczący chrztu (w obrządku katolickim lub prawosławnym) Andrzeja, syna ich siostry Małgorzaty, żony Fiodora Wereszczyńskiego [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 30].
Wzrost zaludnienia i rozwój sieci osadniczej przyczynił się do powstania cerkwi w Sosnowicy. Pierwszą informacją wskazującą na jej istnienie w tejże wsi jest wzmianka na temat popa z 1510 r. [ASK, I, 37, 241v; Gil, 1999, s. 234]. Przypuszczać jednak można, że świątynia mogła istnieć nieco wcześniej. Niemniej pewne jest, że już na początku XVI w. w Sosnowicy istniała zorganizowana wspólnota wyznaniowa obrządku wschodniego. Po zawarciu unii brzeskiej w 1596 r. miejscowa cerkiew została włączona w struktury Kościoła unickiego. Najstarszy dokument potwierdzający funkcjonowanie parafii unickiej w Sosnowicy pochodzi z 1607 r. i zawiera zapis fundacyjny określony jako „Fundatio Ecclesia Sosnovicensis” [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 6]. Dokument ten potwierdza istnienie parafii oraz określa jej podstawy materialne. Uposażenie cerkwi obejmowało m.in. dziesięcinę snopową, wynoszącą jedną kopę zboża z każdej włóki należącej do właścicieli dóbr i ich poddanych [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 6]. Ponadto duchowny posiadał prawo do korzystania z gruntów cerkiewnych oraz z określonych przywilejów gospodarczych. Do uposażenia należała także włóka ziemi we wsi Górki oraz przymiarki gruntów w Olchowcu. Cerkiew posiadała również prawo do korzystania z zasobów naturalnych należących do dóbr sosnowickich. Kapłanowi przysługiwało prawo połowu ryb w jeziorach oraz prawo wyrębu drewna w lasach na potrzeby cerkwi i plebanii [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4-6].
Opis wizytacyjny z XVIII w. zawiera także informacje o samej świątyni. Cerkiew w Sosnowicy była drewniana, posiadała pięć ołtarzy oraz osiem okien, z których część była oprawiona w ołów. Przy świątyni znajdowały się dwie dzwonnice z pięcioma dzwonami. Do zabudowań należących do parafii należały również budynki gospodarcze. Wizytacja wymienia m.in. spichlerz, stodoły, oborę oraz chlewy, które stanowiły zaplecze gospodarcze cerkwi [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 2–4]. Według wizytacji z 1761 r. parafia sosnowicka należała do protopopii lubelskiej w diecezji chełmskiej i obejmowała kilka okolicznych wsi, m.in. Górki, Olchówkę, Orzechów Stary i Nowy oraz Turno [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375].
Jednocześnie w Sosnowicy funkcjonowała społeczność rzymskokatolicka. W 1678 r. ufundowany został przez Katarzynę z Zamiechowskich Sosnowską kościół. Przeznaczyła ona na utrzymanie świątyni 6000 złotych polskich, zapisanych na części dóbr sosnowickich [AAL, Rep. 60A, sygn. 153, k. 246–248v]. Kościół ten otrzymał wezwanie Świętej Trójcy i początkowo funkcjonował jako filia parafii w Wereszczynie [AAL, Rep. 60A, sygn. 153, k. 246–248v]. W 1685 r. świątynia została podniesiona do rangi samodzielnej parafii rzymskokatolickiej. W tym czasie ukończono budowę drewnianego kościoła oraz zabudowań plebańskich [AAL, Rep. 60A, sygn. 153, k. 246–248v]. Rozwój parafii był związany z działalnością właścicieli dóbr sosnowickich, którzy pełnili funkcję jej kolatorów i zapewniali środki na utrzymanie świątyni. W 1696 r. przy plebanii wybudowano zabudowania gospodarcze należące do parafii. W źródłach wymieniono m.in. stodołę, browar, łaźnię oraz stajnię z wozownią, które stanowiły zaplecze gospodarcze parafii i umożliwiały jej samodzielne funkcjonowanie [AAL, Rep. 60A, sygn. 154, k. 418–419v].
Do końca okresu wczesnonowożytnego w Sosnowicy funkcjonowały obok siebie dwie instytucje kościelne – parafia unicka oraz parafia rzymskokatolicka. Katolicka świątynia, ufundowana przez rodzinę Sosnowskich, posiadała własne zaplecze gospodarcze i była ważnym elementem organizacji religijnej miejscowej społeczności.
W XIX w. parafia unicka w Sosnowicy należała do diecezji chełmskiej. Przynależność dekanalna parafii w XIX stuleciu zmieniała się kilkukrotnie. Początkowo wchodziła do dekanatu chełmskiego. Potem na kilka lat znalazła się w dekanacie siedliskim. Po kolejnej zmianie granic dekanatów na lata weszła ona w skład dekanatu parczewskiego. W 1867 r. w wyniku kolejnej reorganizacji unickiej sieci dekanalnej weszła do dekanatu włodawskiego. W 1818 r. do parafii wchodziły następujące miejscowości: Bobryk, Bohutyn, Górki, Lasek, Leśniów, Nowy Orzechów, Olchówka, Sosnowica, Stary Orzechów i Turno [APL, CHKGK, sygn. 480]. Proboszczami i administratorami parafii greckokatolickiej i prawosławnej (od 1875 r.) w Sosnowicy byli m.in. księża: Bartłomiej Nazarewicz (1780–1818), Mikołaj Skalski (1818–1825), Leon Łytkowski (1825–1828), Ignacy Eustachiewicz (1828–1869), Michał Somik (1871–1882), Kiprian Jurczakiewicz (1882–1884), Teodor Jurczakiewicz (1884–1896), Mikołaj Romanow (1896–1915), Mitrofan Stelmaszczuk (1918–1920), Meliton Jarmuż (1928–1928), Mikołaj Kość (1928–1931), Ksenofont Milkow (1931–1935), Bazyli Tylimoniuk (1935–1946), Władysław Kozłowski (1946–1947), Włodzimierz Chodak (1966–1971) [xxx]. W 1818 r. w Sosnowicy mieszkało 222 unitów [APL, CHKGK, sygn. 480]. W 1875 r. władze carskie zlikwidowały wyznanie unickie a wiernych zmuszono do przyjęcia prawosławia. W 1880 r. zamieszkiwało tu 359 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi nawet wzrosła z 545 (1904) do 560 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984].
Po wybuchu I wojny światowej w lipcu 1915 r., prawosławni mieszkańcy Sosnowicy zostali ewakuowani na wschód w głąb Rosji. Cerkiew pozostawała nieczynna do 1918 r., gdy pierwsi z nich wrócili do rodzinnej miejscowości. W 1919 r. reaktywowano parafię prawosławną w Sosnowicy, która liczyła wówczas 4128 wiernych. Należała do dekanatu włodawskiego prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej [Jadczak, 2003, s. 68]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji prawosławnej ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Sosnowicy wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie – 74 rodzin (239 osób) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73]. Natomiast według danych z włodawskiego oddziału PUR Sosnowicę opuściło 106 rodzin ukraińskich [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14]. Kilka rodzin wysiedlono rok później w ramach Akcji „Wisła” na tzw. Ziemie Odzyskane. Sześć osób pochodzenia ukraińskiego przeszło na katolicyzm w latach 1944–1946. Z całego terenu gminy Sosnowica uczyniło tak 111 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].
Porzucona cerkiew w latach 50. XX w. służyła jako magazyn zboża. Jej wyposażenie uległo w tym czasie całkowitemu zniszczeniu. Po 1956 r. prawosławni z Sosnowicy i okolic w liczbie około 200 osób zabiegali o erygowanie dla nich parafii. W 1963 r. proboszcz lubelskiej parafii prawosławnej ks. Piotr Kosacki podjął próbę przywrócenia świątyni do użytku liturgicznego, nielegalnie odprawiając nabożeństwo, za co władze zabroniły mu posługiwania na terenie całego powiatu. Zgodę na przywrócenie cerkwi w Sosnowicy do funkcji liturgicznych Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny otrzymał w 1966 r., jednak w latach 70. wykonano jedynie prace zabezpieczające cerkiew przed całkowitą ruiną [Wysocki, 2011, s. 175].
Drugą grupę mieszkańców Sosnowicy stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Sosnowicy. W okresie rozbiorów kilkukrotnie zmieniała ona przynależność administracyjną. W chwili III rozbioru Rzeczypospolitej należała do dekanatu chełmskiego diecezji chełmskiej. Po reorganizacji struktury kościelnej w zaborze austriackim w 1805 r. znalazła się ona w diecezji lubelskiej. Następnie w latach 1818–1867 wchodziła w skład dekanatu parczewskiego diecezji podlaskiej. Po jej kasacie zaś ponownie weszła w skład diecezji lubelskiej, by w 1919 r. wrócić do diecezji siedleckiej (podlaskiej). W 1888 r. parafia obejmowała swoim zasięgiem wsie: Sosnowica, Bruss, Bohutyn, Górki, Jagodne, Kamień, Komarówka, Lipniak, Lejno, Lasek, Ludwiczyn, Łomnica, Marianka, Osmół, Nowy Orzechów, Stary Orzechów, Olchówka, Pieszowola, Skorodnica, Turno, Wołoskowola, Zbójno, Zienki, Zamłyniec i Żanecin [APL, Akta parafii rzymskokatolickich, Sosnowica, sygn. 1]. Parafią w Sosnowicy zarządzali m.in. księża: Ignacy Krychowski (1794–1815), Jakub Łuba (1815–1844), Feliks Pogorzelski (1844–1851), Franciszek Niemira (1851–1866), marianin Edmund Radomyski (1866–1876), Eustachy Szot (1876–1884), Antoni Kwiatkowski (1884–1896), Aleksander Arciszewski (1896–1905), Ignacy Gołkowski (1905–1911), Antoni Rozlaszyński (1911–1915), Tadeusz Tramercourt (1915–1921), Stanisław Stefanowicz (1921–1924), Antoni Hanicz (1924–1931), Piotr Patalong (1931–1932), Roman Ryczkowski (1932–1934), Józef Piasecki (1934–1942), Antoni Wielgosz (1942–1943), Stanisław Kazimierczak (1943–1972). W 1860 r. w Sosnowicy było tylko 75 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296]. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 27 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].
Władze rosyjskie od początku starały się zmniejszyć liczbę kontaktów pomiędzy zmuszonymi do przejścia na prawosławie grekokatolikami i duchowieństwem rzymskokatolickim. Księża katoliccy z Sosnowicy wielokrotnie byli karani za pełnienie posługi kapłańskiej dla tzw. „opornych” unitów. Już w okresie likwidacji cerkwi unickiej, do oporu przeciwko przyjmowaniu prawosławia namawiał unitów ówczesny proboszcz sosnowicki Edmund Radomyski, który za karę został w 1876 r. usunięty z probostwa. Jego następca ks. Eustachy Szot był kilkukrotnie podejrzewany o udzielanie sakramentów „prawosławnym”. Wielokrotnie karanym duchownym był ksiądz Aleksander Arciszewski, który jeszcze przed objęciem probostwa w Sosnowicy był w kręgu zainteresowania policji carskiej. W 1898 r. skazano go na roczny areszt w klasztorze w Mariampolu, jednak wyrok ten zamieniono na grzywnę. W 1905 r. gubernator zażądał przeniesienia Arciszewskiego do innej parafii poza terenami „rosyjskimi”, za udzielanie sakramentów „prawosławnym”. Jego następca Ignacy Gołkowski, okazał się równie szkodliwym dla „prawosławia”. Już w 1905 r. zapisał do Liber Conversorum małoletnią. Nie został za to ukarany, w wyniku opieszałości wymiaru sprawiedliwości, która doprowadziła do przedawnienia „przestępstwa”.
W 1918 r. parafia w Sosnowicy weszła w skład odnowionej diecezji podlaskiej. Jej obszar i liczebność uległy wkrótce znacznemu zmniejszeniu, ponieważ wiele miejscowości odeszło do nowo utworzonych parafii w Brusie, Lubieniu i Woli Wereszczyńskiej [Jadczak, 2003, s. 64]. W 1965 r. parafia w Sosnowicy liczyła ok. 2900 wiernych. Należały do niej wsie: Sosnowica, Bohutyn, Daleczkąt, Górki, Hola, Izabelin, Komarówka, Kropiwki, Lipniak, Mościcka, Olchówka, Orzechów Stary, Orzechów Nowy, Pieszowola, Turno, Zbójno, Zienki. Na terenie parafii zamieszkiwało w tym czasie ok. 70 rodzin prawosławnych i 5 rodzin Świadków Jehowy [AIPN w Lublinie, IPN Lu 199/24, t. 1]. Parafia miała swoje punkty katechetyczne w Sosnowicy, Górkach, Holi, Orzechowie Nowym i Starym, Pieszowoli i Zienkach.
Trzecią grupę mieszkańców Sosnowicy stanowili Żydzi, którzy osiedlali się w osadzie od XVIII wieku. Zajmowali się głównie rzemiosłem i handlem. W 1914 r. ich liczebność sięgnęła 719 osób [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 108]. Po pierwszej wojnie światowej ich populacja mocno się zmniejszyła (do 275 osób w 1921 r.), by w następnych latach ponownie wzrastać. Na początku lat 20. XX w. Żydzi z Sosnowicy należeli do gminy żydowskiej w Ostrowie Lubelskim [Zaporowski, 1998, s. 211–213]. Posiadali bożnicę w wynajętym domu, łaźnię (mykwę) oraz cmentarz (kirkut) znajdujący się na obrzeżach wsi, około 200–300 m na południowy zachód od skrzyżowania drogi w kierunku Włodawy i drogi w kierunku Urszulina. W 1922 r. powstała w Sosnowicy odrębna gmina żydowska, która skupiała wyznawców religii mojżeszowej z gminy Turno (1800) i Wola Wereszczyńska (400). Jednakże funkcjonowała tylko przez kilka lat. W 1926 r. Żydzi z Sosnowicy ponownie podlegali gminie w Ostrowie Lubelskim [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 170; https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/s/1652-sosnowica/99-historia-spolecznosci/138058-historia-spolecznosci].
Po zajęciu Sosnowicy na początku października 1939 r., Niemcy zamordowali 30 Żydów. W styczniu 1941 r. do Sosnowicy przybyły grupy żydowskich przesiedleńców z Mławy, a w marcu – duża grupa Żydów z Lublina. Latem 1941 r. w okolicy osady założony został obóz dla sowieckich jeńców wojennych. Po ucieczce kilku z nich, miejscowi Żydzi zostali oskarżeni o pomoc w zorganizowaniu ucieczki i ukrywanie więźniów; wskutek oskarżenia 7 Żydów zostało rozstrzelanych [Sosnowica, w: Encyclopedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 339]. W kwietniu 1942 r. Niemcy zabrali wszystkie dzieci żydowskie z Sosnowicy i wywieźli je w nieznanym kierunku. W listopadzie 1942 r. wszystkich znajdujących się w mieście Żydów przeniesiono do getta we Włodawie, skąd – wraz z ostatnimi Żydami z Włodawy – zostali oni wywiezieni do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w Treblince oraz Sobiborze. Przed wywózką znaczna grupa młodych ludzi zbiegła do okolicznych lasów, gdzie części z nich udało się przetrwać do końca okupacji [Sosnowica, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1220]. Na czele uciekinierów stanął mieszkaniec Sosnowicy Chil Grynszpan, który uformował z nich odział partyzancki liczący około 100 uzbrojonych ludzi. Odział partyzancki Grynszpana zajmował się przede wszystkim ochroną i zaopatrzeniem ukrywających się w Lasach Parczewskich żydowskich uciekinierów z okolicznych miejscowości. Dopuszczał się także mordów na mieszkańcach wiosek (Polakach i Ukraińcach) posądzonych o współpracę z Niemcami i wydawanie ukrywających się Żydów. Partyzanci Grynszpana zastrzelili m.in. sołtysów w Zienkach i Górkach [Bechta, 2014, s. 110–113].
Po II wojnie światowej sosnowiccy Żydzi, którzy przetrwali niemiecką okupację nie powrócili do rodzinnej miejscowości. Dziś nie ma już niemal śladów po społeczności żydowskiej w osadzie. Na miejscu kirkutu rośnie las. Dewastacja cmentarza rozpoczęła się w czasie drugiej wojny światowej i była kontynuowana po jej zakończeniu. Nagrobki zostały wykorzystane przez niektórych mieszkańców do prac budowlanych. W wyniku zniszczeń niemal wszystkie naziemne ślady cmentarza uległy zatarciu. Widoczny jest jedynie długi, prostokątny wał ziemny [Kubiszyn, 2011, s. 372].
Oświata
Szkoła w Sosnowicy powstała w XVIII wieku. Rosyjską szkołę założono w osadzie w latach 70. XIX wieku. Polska szkoła powszechna rozpoczęła działalność w roku 1919. W roku szkolnym 1930/1931 miejscowa szkoła polska posiadała cztery etaty nauczycielskie, uczęszczało do niej 239 uczniów [Falski, 1933, s. 176]. W 1937 r. placówka została podniesiona do rangi 6-klasowej Szkoły Publicznej III stopnia i miała 380 uczniów. Po pożarze z 1932 r., podjęto decyzję o budowie nowego obiektu szkolnego. W tym celu powołano Koło Towarzystwa Budowy Publicznych Szkół Powszechnych. Budowę rozpoczęto latem 1938 r., lecz przerwał ją wybuch wojny. W okresie okupacji niemieckiej szkoła w trudnych warunkach kontynuowała swoją działalność. W latach 1940–1944 w Sosnowicy funkcjonowała także odrębna szkoła ukraińska. Po reorganizacji szkół w 1975 r. utworzono w Sosnowicy Zbiorczą Szkołę Gminną. 1 września 1999 r. powstał Zespól Szkół Publicznych w Sosnowicy, złożony ze szkoły podstawowej i gimnazjum. Wcześniej z powodu małej liczby dzieci zlikwidowano szkoły podstawowe w Pieszowoli i Orzechowie Starym, przekształcając je w placówki filialne szkoły w Sosnowicy [Zarys dziejów oświaty, 2005, s. 71–72].
Informacje statystyczne, gospodarka w dziejach
Dane dotyczące liczby ludności Sosnowicy w XVIII w. pochodzą z wizytacji parafialnych. Według wizytacji biskupa chełmskiego i bełskiego Maksymiliana Ryłły z 1761 r. w parafii sosnowickiej znajdowało się około 200 osób „sposobnych do spowiedzi”, czyli dorosłych wiernych [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Kolejna wizytacja z 1788 r. podaje znacznie większą liczbę ludności. Według jej zapisów w parafii znajdowało się około 200 osad (gospodarstw), w których mieszkało około 800 osób zdolnych do spowiedzi [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4]. Porównanie obu wizytacji wskazuje więc, że w drugiej połowie XVIII w. liczba dorosłych mieszkańców parafii sosnowickiej wzrosła z około 200 do około 800 osób [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375; sygn. 479, k. 4]. Na podstawie tych danych można przypuszczać, że całkowita liczba mieszkańców parafii była wyższa, ponieważ wizytacje nie obejmowały dzieci.
Według wykazu z 1827 r. w osadzie znajdowało się 24 domów zamieszkanych przez 107 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 188]. W 1864 r. w osadzie mieszkało 159 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we osadzie w 44 domach przebywały 312 osoby [PKSG za 1887, s. 99]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w osadzie, wsi i folwarku w 95 budynkach zamieszkiwało 616 osób. Deklarowali oni wyznanie mojżeszowe – 275, prawosławne – 174 i rzymskokatolickie – 167 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. żyło tam 768 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 641 osób [https://www.polskawliczbach.pl].
Obszary, na których powstała wieś Sosnowica w średniowieczu przez długi czas były mało atrakcyjne dla osadnictwa. Wpływ miała na to sytuacja polityczna. Ziemie te stanowiły pole rywalizacji pomiędzy Rusią, Polską, Litwą i Węgrami, a także były nękane najazdami Mongołów [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 15–22]. Ponadto obszary te charakteryzowały się mało urodzajnymi i ciężkimi w uprawie glebami, oraz dużym zabagnieniem i zalesieniem [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 23]. Z tego powodu zostały one stosunkowo późno objęte akcją osadniczą. Dopiero stabilizacja polityczna i przyłączenie tych ziem do Polski po 1387 r. przyczyniły się do wzrostu zainteresowania tymi obszarami. Nie bez znaczenia było zapewne także nasycenie osadnictwem terenów bardziej atrakcyjnych [Czarnecki, 1997, s. 9–63].
Gospodarka we wsi Sosnowica oparta była w dużej mierze na wykorzystaniu lokalnych zasobów wodnych i leśnych, w mniejszym zaś stopniu na rolnictwie [Kołacz, Tarasiuk, 2007, 49–59]. Przez całe średniowiecze rozwijało się w niej bartnictwo. Pierwszą wzmiankę na temat danników miodowych (ludność chłopska utrzymująca się głównie z bartnictwa i płacąca daniny w miodzie) zamieszkałych w Sosnowicy mamy już z 1455 r. [KZC, 2, 309v]. O znaczeniu tej gałęzi gospodarki świadczą sprawy o naruszanie praw do barci i osadzonych w nich pszczół. Najczęściej dotyczyły one wycięcia drzew z barciami lub zatarcia znaków granicznych w lesie [KZC, 3, 86v, 417; 6, 10v]. Spotykamy się też z ochroną rojów pszczelich w postaci zakazu łapania rojów pszczelich w borach należących do Sosnowicy oraz Orzechowa Starego i Nowego. W przypadku jego nieprzestrzegania groziła kara jednej grzywny, którą rozdzielano pomiędzy wszystkich właścicieli dóbr [KZC, 6, 10v]. Podobnie dużą rolę, jak bartnictwo odgrywały dochody z gospodarki rybnej. Tereny te sprzyjały zakładaniu stawów i prowadzeniu w nich hodowli. Ślady takiej działalności odnaleźć można jeszcze w końcu średniowiecza, gdzie znajdujemy informację na temat jezior i stawów w tej wsi [KZL, 2, 10v]. Z gospodarką wodną związany był również młyn usytuowany na należącym do wsi uroczysku Leśniów odnotowany w źródłach w roku 1485 [KZC-dek, 1, 108]. Był to młyn o jednym kole walnym (podsiębiernym), o czym wspominają XVI-wieczne rejestry poborowe [ASK, I, 34, 741–742v, 36, 175, 37, 241v, 307–307v].
Rolnictwo nie stanowiło podstawy utrzymania mieszkańców, ale było raczej gałęzią pomocniczą. Widać to w przypadku ludności chłopskiej, gdzie ich świadczenia feudalne nie mają charakteru czynszu pieniężnego ani danin w postaci zboża, ale przybierają formę daniny miodowej, charakterystycznej dla obszarów opartych o dochody z gospodarki leśnej, głównie bartnictwa [Kołacz, Tarasiuk, 2007, 58], która utrzymuje się aż do końca XVI wieku [KZC, 2, 309v; 6, 74v].
W XVII i XVIII stuleciu gospodarka Sosnowicy w dalszym ciągu powiązana była przede wszystkim z eksploatacją zasobów leśnych i wodnych. Nadal jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki w Sosnowicy było bartnictwo. W wyniku regulacji własnościowych w dobrach szlacheckich ustalono, że barcie powinny należeć do właściciela gruntu, na którym się znajdują. Zasada ta obejmowała wszystkie barcie, niezależnie od tego, czy znajdowały się w lasach, czy na gruntach chłopskich. Naruszenie tych ustaleń zagrożone było karą w wysokości 1000 grzywien [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 36]. Wprowadzenie tych regulacji wskazuje, że wcześniej stosunki własnościowe w zakresie bartnictwa były bardziej złożone. Zdarzało się bowiem, że barcie znajdujące się na gruntach jednego właściciela należały do bartników związanych z innymi dobrami. W takich przypadkach po wprowadzeniu nowych zasad bartnicy mogli nadal korzystać z barci, byli jednak zobowiązani do uiszczania czynszu właścicielowi gruntu lub do pracy przy barciach zgodnie z obowiązującym zwyczajem [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 36–36v; Kołacz, Tarasiuk 2007, s. 59].
Drugą ważną gałęzią gospodarki w Sosnowicy było rybołówstwo. Dochody z gospodarki stawowej w XVI–XVIII wieku uważano za bardzo wysokie, a duży staw mógł przynosić dochód porównywalny z dochodem z folwarku. Z tego względu znaczną wagę przywiązywano do regulacji dotyczących korzystania ze zbiorników wodnych. W drugiej połowie XVI stulecia wprowadzono szczegółowe regulacje dotyczące użytkowania jezior i stawów znajdujących się w Sosnowicy. W przypadku połowów ryb ustalono, że każda ze stron może korzystać z jednego niewodu. Sprzęt rybacki miał być wspólny dla wszystkich współwłaścicieli danej części jeziora, którzy zobowiązani byli do udziału w kosztach jego utrzymania [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 36v–41v]. Prowadzenie gospodarki stawowej wymagało również utrzymywania infrastruktury. W 1577 roku postanowiono, że naprawa grobli powinna być wykonywana przez tę stronę, po której znajdował się odcinek wymagający naprawy [APL, KZC-zap., sygn. 6, k. 10v]. W późniejszym okresie wprowadzono jednak zasadę wspólnego ponoszenia kosztów tych prac przez wszystkich współwłaścicieli stawów. Właściciele byli zobowiązani do dostarczania zarówno pieniędzy, jak i ludzi potrzebnych do wykonania niezbędnych robót [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 40–40v].
Mimo mniejszego znaczenia rolnictwa Sosnowscy podejmowali w XVI i XVII wieku próby organizowania gospodarstw folwarcznych. Najstarsza wzmianka o folwarku w Sosnowicy pochodzi z 1577 roku, kiedy pojawiają się informacje o polach dworskich funkcjonujących w tej miejscowości [APL, KZC-zap., sygn. 6, k. 10v]. W XVIII stuleciu liczba folwarków w Sosnowicy stopniowo rosła. Obok folwarku należącego do rodziny Sosnowskich funkcjonowały również inne gospodarstwa folwarczne należące do różnych właścicieli. Przykładem jest folwark Antoniego Łępkowskiego, podstolego kijowskiego, który w 1730 roku został podzielony pomiędzy jego spadkobierców [APL, KGCRMO, sygn. 131, k. 42–45]. W tym samym czasie istniało także mniejsze gospodarstwo folwarczne należące do Franciszka Choroszyńskiego [APL, KGCRMO, sygn. 154, s. 17–26].
W drugiej połowie XVI wieku w Sosnowicy młyny funkcjonowały przy okolicznych stawach, między innymi przy stawie Wielkim, Bohutyńskim oraz Leśniowskim [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 39v–41]. Ważnym elementem życia gospodarczego była również działalność karczem. Już w 1525 roku pojawia się wzmianka o karczmarzu Bogdanie, od którego imienia funkcjonująca w Sosnowicy karczma była później nazywana Bogdanówką [APL, KGC-zap., sygn. 2, k. 149v]. W późniejszym okresie w miejscowości funkcjonowała również karczma z browarem, w której znajdowały się między innymi kotły do warzenia piwa oraz urządzenia do produkcji gorzałki [APL, KGC-RMO, Akta luźne, sygn. 58, k. 327v–328]. W pierwszej połowie XVIII wieku pojawia się również informacja o tartaku funkcjonującym w Sosnowicy w pobliżu pól dworskich należących do jednego z właścicieli dóbr [APL, KGC-RMO, sygn. 131, k. 45]. W tym samym okresie planowano także budowę cegielni, dla której wyznaczono specjalny teren [APL, KGC-RMO, sygn. 157, k. 284v]. W 1758 r. zezwolenie na wyszynk gorzałki i piwa na własne potrzeby otrzymał proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy [Stanek 1989, 31].
Podstawą egzystencji ludności chłopskiej w Sosnowicy były gospodarstwa rolne, których powierzchnia wynosiła najczęściej około pół łanu. W początkach XVII wieku zaczęto również stosować jednostkę powierzchni zwaną włóką, jednak przez pewien czas funkcjonowała ona równolegle z wcześniejszym systemem miar [APL, KZC-zap., sygn. 12, k. 164]. Obowiązki chłopów wobec właścicieli dóbr obejmowały czynsze, daniny oraz pańszczyznę. Początkowo pańszczyzna była stosunkowo niewielka i miała charakter sezonowy. Dopiero na przełomie XVII i XVIII wieku zaczęła się upowszechniać pańszczyzna tygodniowa związana z rozwojem gospodarki folwarcznej. W tym okresie w okolicach Sosnowicy wynosiła ona najczęściej trzy dni pracy w tygodniu latem oraz dwa dni zimą dla gospodarstwa posiadającego parę wołów [APL, KGC-RMO, Akta luźne, sygn. 58, k. 328].
Ważnym wydarzeniem w dziejach gospodarczych Sosnowicy było otrzymanie w 1759 r. przywileju na organizację raz w roku tygodniowego jarmarku. Funkcja handlowa zapewne stymulowana była także położeniem Sosnowicy na węźle dróg biegnących z Włodawy do Parczewa i Ostrowa oraz kontaktom z Chełmem [Zimmer 1993, s. 144; Maroszek 1990, s. 242].
Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.
Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Sosnowicy otrzymali na własność 1463 morgi ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tu 30 gospodarstw, będących w posiadaniu 45 osób, dziesięciu właścicieli placów i nieużytki. Uwłaszczone gospodarstwa miały powierzchnię ok. 46 mórg. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. W Sosnowicy chłopi mogli paść według potrzeb bydło i konie w lasach i po polach dworskich. Ponadto gospodarstwa nr 1–30 miały prawo otrzymywać po 104 wozy opału rocznie, który mogli zbierać z siekierą, ale bez prawa rąbania go na pniu. Otrzymywali również kołki i chrust na ogrodzenie według potrzeb, oraz materiał na koła i wozy. Pozostali mieli jedynie serwitut leśny. Ponadto mogli łowić ryby w jeziorze Wielkim, w miejscu, gdzie ich ziemie przylegały do brzegu. Chłopi zrezygnowali z serwitutów w 1892 roku. Każde z gospodarstw (nr 1–30) dostało w zamian ponad 7 ha ziemi, w tym połowę ok. 4 ha stanowił las a resztę wygon. Pozostali chłopi dostali po ok. 3 ha ziemi [APL, ZTL, sygn. 3278]. W 1866 r. w osadzie Sosnowica uwłaszczono, poza tym 24 place, będące w posiadaniu 32 osób [APL, ZTL, sygn. 3279].
Z handlu oraz rzemiosła utrzymywała się ludność, w większości żydowska, zamieszkująca miasteczko, a po utracie praw miejskich osadę Sosnowica. W 1905 r. działały tu następujące sklepy: Abrama Lernera, Srula (?), Idny Lerne, Zelda Pietruszki, Jankiela Mejer Lejzera, Rychtera Pintera, Bencjana Palucha, Idla Wasersztrum, Dwojry Tanenbaum, Szmula Grabsztajna, Wasersztruma, Rozalii Brauer, Matysa Sapira (zarządza Szyfra Lerner), Szmula Abramskiego, Teodora Libiszowskiego, Puchlarza, Franciszka Marciszewskiego oraz apteka Aleksandry Klepackiej [APL, Izba Skarbowa Siedlecka, sygn. 394, k. 168–182]. Według Księgi adresowej Polski z 1930 r. w Sosnowicy działały następujące placówki handlowe i rzemieślnicze: bławatne – L. Dembiak. M. Erlich, I. Flomenbaum, Ch. Lederman, C. Liberman, M. Rotbin, L. Wasserstrum; czapnik – L. Pomeranc; kamasznik – H. Litwak; kaszarnie – M. Lerner, Sz. Todbiner; handel końmi – F. Winograd i M. Grynszpan; kowal – S. Jachimski; krawcy – M. Hadro, M. Grynberg; młyn parowy – K. Strzelec; handel nierogacizną – P. Borysiuk i Krupka; olejarnia – Sz. Turbiner; piekarze – D. Rychter, M. Zylbersztajn; rzeźnik – S. Jungsztajn; spirytualia – A. Drozd; artykuły spożywcze – L. Fajgenbojm; B. Gryf, W. Kowalczuk, Ch. Lederman, M. Salcer, M. Szczupak, L. Terperkorn, M. Turbiner, G. Winograd; szewc – A. Burdal; wiatrak – L. Mańkowski; żelazo – J. Tennenbaum, I. Winderbaum [KAP, 1930]. Ponadto funkcjonowała apteka Ignacego Zawadzkiego i restauracja Władysława Waszkiewicza. Jesienią 1933 r. otwarto w Sosnowicy samorządowy ośrodek zdrowia, obejmujący swoim zasięgiem obszar gmin Wołoskowola, Wola Wereszczyńska i Krzywowierzba [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 163–164].
W Sosnowicy powstała Kasa Stefczyka, przyjęta w grudniu 1930 r. do Związku Rewizyjnego Spółdzielni Rolniczych w Warszawie. Liczyła 51 członków i swoim zasięgiem działania obejmowała także okoliczne miejscowości: Górki, Zienki Zbójno, Janówkę, Lipniak, Pieszowolę, Turno, Izabelin, Olchówkę, Holę, Mościska, Kropiwki, Bohutyn, Walerianów, Zacisze, i Orzechów Stary [AAN, Rada Spółdzielcza, sygn. 17386].
Spółdzielnia Spożywców „Zgoda” została zarejestrowana w 1932 r. Swoją działalnością obejmowała Sosnowicę i okolice w promieniu do 10 km. Lokal spółdzielni mieścił się w domu Antoniego Burdala. Według sprawozdania z 1934 r. spółdzielnia liczyła 61 członków, w tym 18 robotników, 17 rolników, 12 urzędników, 5 kobiet [AAN, Rada Spółdzielcza, sygn. 17387]. Po II wojnie światowej Spółdzielnia „Zgoda” przestała istnieć, a jej majątek przejęła utworzona Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” [Geresz, 2003, s. 86].
W 1944 r. w wyniku reformy rolnej został znacjonalizowany majątek Libiszowskich. Utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne i Państwowe Gospodarstwo Rybackie w Sosnowicy. Na początku lat 70. Przedsiębiorstwo Wielozakładowe PGR w Sosnowicy składało się z czterech gospodarstw – w Zienkach, Turnie, Pasiece i Ochoży, posiadając w sumie 2 tys. hektarów użytków rolnych [Geresz, 2003, s. 95].
W 1960 r. utworzono Nadleśnictwo Sosnowica, złożone z dotychczasowej wschodniej części Nadleśnictwa Parczew i zachodniej części Nadleśnictwa Kołacze. Składało się z sześciu leśnictw: Hola, Borek, Sosnowica, Orzechów, Wola Wereszczyńska, Brzeziczno. W 1973 r. połączono dotychczasowe nadleśnictwa Parczew (z siedzibą w Makoszce) i Sosnowica, tworząc Nadleśnictwo Parczew z siedzibą w Sosnowicy. W skład nadleśnictwa weszło dziesięć leśnictw: Borek, Laski, Łowiszów, Hola, Wola Wereszczyńska, Makoszka, Sosnowica, Białka, Orzechów, Jedlanka, siedem obwodów nadzorowanych lasów nie państwowych, składnica przejściowa drewna w Białce, gospodarstwo szkółkarskie Uhnin oraz grupa remontowo-budowlana. Powierzchnia całkowita Nadleśnictwa wynosiła w 1976 r. 17887 ha [Sado, Zubkowicz, 2019, s. 242–250].
W 1961 r. zakończono budowę kanału Wieprz–Krzna, przebiegającego przez Sosnowicę i inne miejscowości gminy. W Sosnowicy zbudowano śluzę oraz budynki Zarządu Eksploatacji Kanału. Powstała także Stacja Dydaktyczno-Badawcza (SD-B) w Sosnowicy, administrowana przez Ośrodek Badawczo-Eksploatacyjny Rejonu Kanału Wieprz–Krzna, natomiast od 1986 roku należąca do Katedry Łąkarstwa i Kształtowania Krajobrazu Akademii Rolniczej w Lublinie [https://up.lublin.pl/wp-content/uploads/2021/01/1-Stacja-Dydaktyczno-Badawcza-w-Sosnowicy-2021.pdf ].
Zabytki i obiekty przyrodnicze
Dworek Kościuszki – oficyna północna, zabytek zbudowany jest na rzucie kwadratu. Piwnica i parter mają sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Dach mansardowy z lukarnami pokryty gontem. Zewnętrzny wystrój architektoniczny tworzą cztery szerokie lizeny przebiegające przez dwie kondygnacje każdej z elewacji. Z dawnej posiadłości Sosnowskich pozostały do dziś część drewnianego dworu oraz oficyna północna. Ta barokowa budowla mająca charakter pawilonu parkowego wzniesiona została w 1753 r. W budynku mieszkał Tadeusz Kościuszko.
Kościół rzymskokatolicki Trójcy Świętej – w stylu klasycystycznym z elementami barokowymi. Wybudowany z inicjatywy Tekli z Zenowiczów Sosnowskiej. Jego budowę ukończono w 1797 r. Uroczystej konsekracji dokonał zaś 21 X 1804 r. biskup chełmski i lubelski Wojciech Skaryszewski. Obiekt jednonawowy, wzniesiony na rzucie prostokąta z półkolistą apsydą i dwoma zakrystiami. Wyposażenie wnętrza kościoła pochodzi w całości z końca XVIII w. Ołtarze murowane. Obrazy ołtarzowe: Św. Trójcy, Matki Bożej Różańcowej, Św. Józefa pędzla Smuglewicza. Obraz przedstawiający św. Piotra oraz figura Pana Jezusa Ukrzyżowanego nieznanego mistrza. Ławki, konfesjonały oraz balustrada w stylu rokoko. Chrzcielnica i ambona wsparte na ramionach klęczących aniołków. Organy barokowo-klasyczne.
Prawosławna cerkiew pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła – po rozebraniu w 1890 r. starej, jeszcze XVI-wiecznej, drewnianej świątyni, rozpoczęto w 1891 r. wznoszenie nowej cerkwi wg projektu Wiktora Syczowa (prace zakończono w 1893 r.) na koszt rządu carskiego. Zbudowana w stylu bizantyjsko-klasycystycznym jednonawowa cerkiew została poświęcona w roku 1894. Świątynia wpisana jest do rejestru zabytków. Obiekt założony na planie krzyża łacińskiego, składa się z kwadratowej nawy z kaplicami bocznymi tworzącymi ramiona krzyża oraz prostokątnego babińca i kruchty. Od wschodu zamknięta jest trójbocznym prezbiterium. Posiada, w fasadzie nad kruchtą, wieżę – dzwonnicę zwieńczoną, podobnie jak nawa, baniastymi kopułami.
Cmentarz rzymskokatolicki i prawosławny – z początku XIX w., znajdują się na nim m.in. groby powstańców styczniowych.
Atrakcje turystyczne
Ważne wydarzenia
*** Nastroje rewolucyjno-niepodległościowe w okolicach zaczęły nasilać się wiosną 1861 r. Jednym z najpowszechniejszych sposobów okazywania uczuć patriotycznych w tamtych czasach był udział w różnego rodzaju manifestacjach religijno-patriotycznych. W Sosnowicy „ku pamięci zabitych w Warszawie, stawiano prawie wszędzie krzyże dębowe na okrągło i z korą. Takiż krzyż parafianie sosnowiccy, przeważnie dwory, wystawiliśmy” [Liniewski, s. 142].
*** 14 marca 1863 r. doszło do pierwszej bitwy powstańczej w Sosnowicy. Stacjonujące tu wojska rosyjskie zostały zaatakowane z sukcesem przez oddziały powstańcze dowodzone przez Gustawa Zakrzewskiego i Walentego Lewandowskiego.
*** Na cmentarzu rzymskokatolickim w Sosnowicy pochowano 14 powstańców zabitych w bitwie pod Górkami oraz powstańców z partii Jankowskiego i Adama Zielińskiego, zabitych 1 września 1863 r. pod Białką.
*** W sierpniu 1915 r., odwrót wojsk carskich łączył się z zastosowaniem taktyki spalonej ziemi i związanym z nią wypędzaniem ludności w głąb imperium rosyjskiego. Przy tym były duże różnice w liczbie uchodźców w zależności od wsi. Z Sosnowicy na wygnanie udali się prawie wszyscy mieszkańcy, na czele z proboszczem rzymskokatolickim księdzem Antonim Rozlaszyńskim.
*** W czasie wojny polsko-bolszewickiej 11 sierpnia 1920 r. Sosnowicę zajęły nacierające na zachód odziały Armii Czerwonej. Bolszewicy splądrowali dwór i kościół oraz okradli zamożniejszych polskich chłopów. 17 sierpnia 1920 r. pod Sosnowicą polska 4 Brygada Jazdy ppłk. Adama Nieniewskiego (nacierająca od południa) stoczyła całodzienny bój z bolszewickim międzynarodowym dywizjonem kawalerii z tzw. Grupy Bojowej Dotola. Po zwycięskim starciu brygada ruszyła w pogoń za przeciwnikiem w kierunku Wisznic [Jadczak, 2003, s. 47].
*** Po bitwie z Armią Czerwoną pod Wytycznem, stoczonej 1 października 1939 r. oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza pod dowództwem gen. Wilhelma Orlika-Rückemana wycofywały się w kierunku Sosnowicy. Na rozkaz dowódcy rozbrajały się między Sosnowicą i Laskiem. Baon KOP „Bereźne” pod dowództwem mjr. Antoniego Żurowskiego stoczył bój z czołgami sowieckimi przy drodze na Włodawę, niszcząc dwa z nich [Jadczak, 2007a, t. 2, s. 136–137].
*** Już w październiku 1939 r. w Sosnowicy narodził się ruchu oporu. Pierwsze struktury konspiracji tworzyli bracia Stanisław i Józef Armacińscy. Niestety, zadenuncjowany przez miejscowych Ukraińców Stanisław Armaciński wpadł w ręce gestapo i zginął w więzieniu w Lublinie. Podobny los spotkał innego konspiratora z Sosnowicy – Karola Wajsa. Na początku 1940 r. powstała grupa Narodowej Organizacji Wojskowej pod dowództwem Karola Topolskiego, ps. Kobra, która weszła następnie w skład Armii Krajowej [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 174]. Placówka AK w Sosnowicy wchodziła w skład Rejonu II: Wola Wereszczyńska-Wołoskowola–Krzywowierzba–Wyryki w ramach obwodu włodawskiego. Komendantem rejonu był ppor. Bronisław Harmaciński ps. Tajfun. 2 czerwca 1943 r. żołnierze AK przeprowadzili nocną akcję na urząd gminy, pocztę i mleczarnię w Sosnowicy. Zniszczono dokumentację i zastrzelono kolaborującego z Niemcami sekretarza gminy [Caban, 1994, s. 110, 135]. W dniach 14 i 17 stycznia oraz 31 marca 1944 r. partyzanci Armii Ludowej z Lasów Parczewskich dokonali kolejnych trzech ataków na siedzibę zarządu gminy w Sosnowicy w celu zniszczenia dokumentacji kontyngentowej [Jadczak, 2003, s. 52].
*** Po 1944 r. w rejonie Sosnowicy działało aktywnie antykomunistyczne podziemie niepodległościowe. 18 stycznia 1946 r. oddział WiN „Jastrzębia” natknął się w Sosnowicy na grupę operacyjną MO z Włodawy w sile 12 funkcjonariuszy. Doszło do gwałtownej wymiany ognia. Ranny sierżant MO Jan Romaneczko, pochodzący z Orzechowa Starego został wzięty do niewoli. Po przesłuchaniu partyzanci rozstrzelali go w lesie nieopodal wsi Lipówka [Makus, 2008, s. 28]. W nocy z 1 na 2 czerwca 1946 r. oddział WiN „Jastrzębia” zaatakował posterunek MO w Sosnowicy. Zginęło trzech milicjantów. Ponowny atak na ten posterunek przeprowadził „Żelazny” 6 września 1947 r. zabijając również trzech milicjantów [Jadczak, 2003, s. 56]. 17 stycznia 1947 r. z wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego został publicznie rozstrzelany Czesław Czaplicki „Jur”, zastępca komendanta rejonu WiN z Dębowej Kłody [Bechta, Pogrom 2012, s. 236].
*** W nocy 27 na 28 maja 1947 r. zabudowania mieszkalne we wsi Sosnowica zostały niemal doszczętnie spalone przez oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii, który liczył około 50 ludzi przebranych w polskie mundury. Stacjonujący w pobliskiej Dębowej Kłodzie oddział Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego nie udzielił mieszkańcom pomocy. Klub opozycyjnego PSL złożył w Sejmie Ustawodawczym interpelację w tej sprawie [AAN, Kancelaria Sejmu Ustawodawczego, sygn. 382].
Małe ojczyzny – strefa regionalistów
Współczesność, strategie rozwoju
Punkt 1
Punkt 2
Punkt 3
Samorząd, organizacje
Kościoły i związki religijne
Życie kulturalne
Oświata i szkolnictwo
Sport
Wybitne postacie
Rodziny – pamiątki
Wspomnienia, albumy rodzinne
Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa
Walory turystyczne
Folklor
Miejsca pamięci