Sosnowica Dwór (Izabelin, Zacisze i Sosnowica Dwór)

Patrz hasło: Sosnowica.

Wszystkie ujęte w haśle miejscowości wydzieliły się z Sosnowicy. Jej nazwa pochodzi od przymiotnika ‘sosnowy’, z sufiksem -ica, lub od słowa ‘sosna’, z sufiksem -owica z członem odróżniającym ‘dwór’ [NMP, 2018, t. 15, s. 81]. Sosnowica–Dwór – początkowo nazywał się Lasek. Nazwa oznacza miejsce, w którym, znajdował się miejscowy dwór z folwarkiem. Z czasem powstał drugi folwark Sosnowica–Lasek, z niego wydzielono część nazwaną Izabelin, od imienia żony właściciela majątku Wojciecha Biernackiego [APL OCH, HW, sygn. 2/496].

W XVI–XVIII wieku wieś znajdowała się w granicach powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Sosnowica [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono gromadę Sosnowica-Dwór, w skład której weszły folwark Lasek–Sosnowica i kolonie Izabelin, Zacisze i Karolin [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. kolonie włączono do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) Izabelin i Zacisze mają status kolonii, a Sosnowica–Dwór jest osadą [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1933 r. w Izabelinie mieszkały osoby o nazwiskach: Antol, Bocian, Hordejuk, Kocyła, Król, Lisiecki, Siwek, Sokolnicki i Woźniak i Zygmunt Węcławowicz [APL OCH, HW, sygn. 2/500].

Sosnowica-Dwór

Brak informacji o dawnym osadnictwie z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2003 [NID, AZP obszar 71-86].

Izabelin kolonia

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2003 odkryto stanowisko, na którym znaleziono odpadki krzemienne z nieznanego okresu pradziejów oraz ułamek ceramiki naczyniowej z okresu nowożytnego (XVII-XVIII w.) [NID, AZP obszar 71-86].

Zacisze kolonia

Stanowisko śladowe odkryto w roku 1979, z którego pochodzi kilka ułamków ceramiki naczyniowej ze średniowiecza (XIV-XV w.). Brak informacji o dawnym osadnictwie z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2003 [NID, AZP obszar 71-87].

Sosnowica Dwór, dawniej Lasek. Izabelin wydzielono z folwarku Lasek w 1911 r. [APL OCH, HW, sygn. 500].

Sosnowica Dwór należała do rodziny Sosnowskich i zmiany stosunków własnościowych następowały w sposób analogiczny jak w przypadku Sosnowicy [zob. Sosnowica]. Dobra ziemskie Sosnowica w 1802 r. od spadkobierczyń swojego kuzyna też Józefa Sosnowskiego, tj. Katarzyny z Sosnowskich Platerowej i Ludwiki z Sosnowskich Potockiej nabył Józef Sosnowski. Po jego śmierci spadek w 1823 r. przejęły jego dzieci: Tekla, Joanna i Stanisław Stefan. W 1824 r. Tekla sprzedała swoją część, przyszłemu jej mężowi Janowi Niepokojczyckiemu. Po kilku latach, w 1832 r. dokonano podziału majątku na trzy odrębne części, pomiędzy Janem Niepokojczyckim, Joanną z Sosnowskich, wówczas już po mężu Skarszewską i Stanisławem Sosnowskim. Majątek Sosnowica składający się z osady, wsi i folwarku Sosnowica, wsi Bohutyn, Górki, Olchówka, Leśniew i Żuławki otrzymał wówczas Stanisław Sosnowski. W 1864 r. część ziemi stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W 1871 r. dobra te stały się własnością jego siostrzenic Walerii Niepokojczyckiej i Sabiny z Niepokojczyckich Zembrzuskiej, żony Antoniego. W 1892 r. sprzedały one je Alfonsowi Libiszowskiemu. Waleria pozostawiła sobie przy tym, w dożywotnie używanie, sosnowicki dwór. Po rychłej śmierci nabywcy (zm. 1894) jego dobra przeszły w spadku na syna Teodora. Początkowo Libiszowscy mieszkali w oficynie w Sosnowicy. Dopiero w 1913 r. zbudowali dwór w Lasku. Pozostała część pozostawała w jego posiadaniu do 1944 r., kiedy to została przejęta przez skarb państwa w wyniku nacjonalizacji [APL OCH, HW, sygn. 1/22; 2/495]. Właścicielem Izabelina od 1911 r. był Wojciech Biernacki, który dokonał częściowej jego parcelacji. W 1933 r. właścicielami przez zastrzeżenie były osoby o nazwiskach: Antol, Bocian, Hać, Hordejuk, Kocyła, Król, Kubel, Kubeluk, Lisiecki, Łoboda, Punda, Rabczewski, Siwek, Sokolnicki i Woźniak. Formalnie stali się oni właścicielami działek o łącznej powierzchni 194 ha w 1937 r. Sam majątek w 1944 r. będący własnością Zygmunta Węcławowicza został znacjonalizowany [APL OCH, HW, sygn. 2/500].

Pod względem wyznaniowym mieszkańcy Sosnowicy Dworu funkcjonowali w obrębie dwóch struktur kościelnych istniejących w samej Sosnowicy. Pierwszą z nich była parafia unicka, powstała na bazie wcześniejszej cerkwi prawosławnej, która po unii brzeskiej z 1596 r. znalazła się w strukturze diecezji chełmskiej i należała do protopopii lubelskiej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375].

Drugą instytucją kościelną była parafia rzymskokatolicka w Sosnowicy. Została ona utworzona po fundacji kościoła pod wezwaniem Świętej Trójcy dokonanej w 1678 r. przez Katarzynę z Zamiechowskich Sosnowską, która przeznaczyła na jej utrzymanie 6000 złotych polskich zapisanych na dobrach sosnowickich [AAL, Rep. 60A, sygn. 153, k. 246–248v]. Początkowo świątynia funkcjonowała jako filia parafii w Wereszczynie, a w 1685 r. została podniesiona do rangi samodzielnej parafii.

W rezultacie w XVII i XVIII wieku w Sosnowicy oraz w należącej do niej części dworskiej funkcjonowały równolegle struktury Kościoła unickiego i rzymskokatolickiego, co było charakterystyczne dla obszaru pogranicza polsko-ruskiego.

W 1818 r. w Lasku mieszkało 41 a w Leśniowie 10 unitów [APL, CHKGK, sygn. 480]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, prawosławni zniknęli z miejscowości [APL, KPCH, sygn. 984].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w dworze sosnowickim od 1685 r. związani są z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W 1860 r. w Lasku było 15 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296].

Według wykazu z 1827 r. we wsi i folwarku Sosnowica znajdowało się 36 domów zamieszkanych przez 205 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 188]. W 1864 r. we wsi i folwarku mieszkały 252 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi i folwarku w 41 domach przebywało 380 osób [PKSG za 1887, s. 99]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w folwarku Sosnowica–Lasek w 8 budynkach zamieszkiwało 128 osób, w folwarku Zacisze w 3 budynkach żyło 17 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 133 i prawosławne – 12 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. w Sosnowicy Dwór żyło 235 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkały 102 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców opisywanych miejscowości na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa i służby dworskiej. Sosnowica Dwór stanowiła część majątku sosnowickiego i była związana z funkcjonowaniem gospodarki folwarcznej w tym kompleksie dóbr. W drugiej połowie XVI wieku wprowadzono regulacje dotyczące użytkowania zasobów należących do współwłaścicieli dóbr w Sosnowicy oraz w sąsiednich wsiach. W latach 1577–1579 ustalono zasady korzystania z lasów, barci i akwenów wodnych, które stanowiły istotny element lokalnej gospodarki [APL, KZC-zap., sygn. 6, k. 10–11; APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 33v–42]. W wyniku tych regulacji przyjęto m.in. zasadę, że barcie należą do właściciela gruntu, na którym się znajdują, a ich bezprawne użytkowanie zagrożone było karą pieniężną [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 36]. Jednocześnie określono zasady korzystania z niewodów oraz utrzymywania stawów i grobli [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 36v–41v; sygn. 6, k. 10v]. Gospodarka Sosnowicy–Dworu była powiązana z funkcjonowaniem majątku sosnowickiego i opierała się przede wszystkim na eksploatacji zasobów leśnych oraz wodnych, a także na organizacji gospodarstwa folwarcznego. Akt dzierżawy dóbr Sosnowica Józefowi Czerkawskiemu z Wojciechowa na 9 lat od 1840, informował, że arendator miał opłacać roczny czynsz w wysokości 20 tys. złp. Dzierżawca zobowiązywał się do niewykorzystywania chłopów pańszczyźnianych poza dobrami, nie wywożenia poza ich obręb słomy. Remonty miały być wykonywane tylko przez miejscowych robotników, a drzewo na nie miał dawać dziedzic, który zostawił w swoim używaniu dom mieszkalny, ogrody, pole Zwierzyniec i wygon oraz wieś Bohutyn, czterech gajowych i jedną pustkę z budynkami w uroczysku Leśniów. Ponadto w piątki miał otrzymywać 10 funtów ryb oraz dodatkowo do 500 funtów rocznie. Dzierżawca miał również wybudować dom folwarczny, a dziedzic dawał mu starą oficynę murowaną na browar, gdyż ten przejmował prawo do propinacji. W wypadku jakichkolwiek klęsk żywiołowych obydwie strony miały pokrywać straty po połowie [APL OCH, HW, sygn. 84].

Na przełomie XIX i XX stulecia Teodor Libiszowski szukając ratunku przed bankructwem postawił na hodowlę ryb. Pierwsze stawy rybne zaczęto budować w okolicach dzisiejszego Libiszowa, w okolicach jeziora Białego. Musiał jednak je sprzedać, wtedy rozpoczął budowę nowych stawów (m.in. Anielski, Hetman) w okolicach Sosnowicy. W 1939 r. działała w Izabelinie cegielnia [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 163].

Niespełniona miłość Tadeusza Kościuszki

Z rodziną Sosnowskich wiąże się historia niespełnionej miłości Tadeusza Kościuszki do Ludwiki, córki Józefa Sosnowskiego. Przyszły naczelnik powstania trafił do Sosnowicy po ukończeniu przez niego Szkoły Rycerskiej i studiów wojskowych w Paryżu w 1774 r. Niestety po powrocie do kraju został on pozbawiony rodzinnego majątku przez brata i pozostawał bez środków utrzymania. W tej sytuacji, po bezskutecznych próbach wstąpienia do szkoły wojskowej, został zatrudniony przez Józefa Sosnowskiego, jako guwerner jego dwóch córek. Dodatkowo miał się zająć również zaprojektowaniem parku wokół dworu w Sosnowicy.   W tym czasie między Tadeuszem a Ludwiką Sosnowską zrodziło się głębokie uczucie, o którym dowiadujemy się z zachowanej korespondencji. Natomiast w tym samym czasie Józef Sosnowski starał się o wydanie córki za przedstawiciela jednej z najbardziej wpływowych rodzin – księcia Józefa Lubomirskiego. Z kandydaturą książęcą do ręki Ludwiki nie mógł w żaden sposób konkurować pozbawiony majątku Tadeusz Kościuszko. Z tego względu, mimo przychylności Ludwiki, jego prośba o rękę córki została przez Józefa Sosnowskiego odrzucona. Urażony ojciec miał rzekomo powiedzieć, że: „Synogarlice nie dla wróbli a córki magnackie nie dla drobnych szlachetków”. Ludwika została wywieziona przez ojca do pobliskiego Ratna, skąd uciekła do klasztoru kamedułek w Kowlu. Ludzie Sosnowskiego podstępem porwali ją z klasztoru wiosną 1776 r. i wydano ją, zgodnie z wolą ojca, za Józefa Lubomirskiego. Tymczasem zrozpaczony i urażony Tadeusz Kościuszko wyjechał do Ameryki [Kołacz, Tarasiuk, 2007, 40-45]. Do niedawna w Sosnowicy rosły  splecione ze sobą dąb „Tadeusz” i sosna „Ludwika”, według tradycji symbol miłości tej pary. Kilka lat temu sosna niestety uschła.

*** Od lutego 1942 r. w Sosnowicy–Dwór stacjonowała żandarmeria niemiecka w sile 30 osób. W siedzibie posterunku żandarmerii znajdował się areszt tymczasowy, w którym przetrzymywano aresztowanych mieszkańców Sosnowicy i okolic [AIPN, Lu 501/62, Ankiety Okręgowej Komisji Badani Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie, 1969, gm. Sosnowica].