Pieszowola

Patrz hasło: Sosnowica.

W przeszłości posługiwano się różnymi formami zapisu nazwy: Piesia Wolia, Piesia Wola, Piesza Wola, Piesiawola i Pieszowola. Nazwa zestawiona ze słow ‘wola’ w znaczeniu i od nazwy osobowej Piesz (Piotr), z sufiksem –ia. Wtórnie w formie złożenia Pieszowola [NMP, 2009, t. 8, s. 447].

W XVI–XVIII wieku wieś znajdowała się w granicach powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1969 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Pieszowola (Piesiowola) [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Pieszowola i drugą gromadę Pieszowola–Dwór, w skład której weszły folwarki Pieszowola, Ludwiczyn Stary i Ludwiczyn Nowy [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Wołoskowola [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64] W 1969 r. przeniesiono ją do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) częścią składową wsi są Czerniów, Czołoma i Hołodyska [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Andrejuk Daniło, Andrejuk Paweł, Artiszuk Ilja, Bojarskij Karol, Budka Iwan, Chomiuk Nikołaj, Chwir Paweł, Czeberak Iwan, Czuprinskij Lludwik, Dembskij Anton, Demczuk Wasilij, Gawriluk Iwan, Gawriluk Josafat, Gawriluk Julian, Gawriluk Michaił, Gawriluk Stepan, Gawriluk Timofiej, Gawriluk Wasilij, Godun Iwan, Godun Timofiej, Grziwaczewskij Anton, Grziwaczewskij Iwan, Grziwaczewskij Jakow, Grziwaczewskij Michaił, Grziwaczewskij Nikołaj, Grziwaczewskij Paweł, Grziwaczewskij Paweł, Grziwaczewskij Piotr, Grziwaczewskij Wasilij, Guczko Andriej, Guczko Iwan, Kalinskij Dimitr, Kalita Iwan, Kalita Matwiej, Klimczuk Adam, Klipczuk, Kowalczuk Dawid, Kret Wasilij, Kuriesza Dimitr, Kwiatkowskij Iwan, Kwiatkowskij Josif, Maksimiuk Garasim, Miałkowskij Filip, Mielniczuk Andriej, Mielniczuk Timofiej, Nadolnik Iwan, Nadolnik, Nazaruk Warfłomiej, Niedzielskij Iwan, Niedzielskij Iwan, Niedzielskij Paweł, Ochrim Iwan, Ochrim Matwiej, Pipa Michaił, Poddubnyj Wawrin, Pristupa Grigorij, Pristupa Teodor, Radczeskij Ignatij, Sawczuk Matwiej, Sawczuk Klimentij, Skrynskij Gierasim, Szewczik Iwan, Szulak Iwan, Szulak Matwiej, Szulak Piotr, Tabenckij Denis, Timiejczuk Adam, Timiejczuk Gawriło, Timiejczuk Iwan, Timiejczuk Nikołaj, Timiejczuk Paweł, Timiejczuk Paweł, Timiejczuk Semen, Timiejczuk Stepan, Timiejczuk Stepan, Troć Nikołaj, Tyszczuk Isidor, Tyszuk Ilja, Zduniuk Ignatij, Zduniuk Josif, Zduniuk Józefat, Zduniuk Stepan, Zielinskij Daniło, Zielinskij Franc i Zielinskij Józef [APL, ZTL, sygn. 3262].

Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 13 stanowisk (ślady osadnicze). Pierwsze źródła archeologiczne pochodzą z amatorskich zbiorów S. Boratyńskiego z roku 1971. Dotyczą inwentarzy krzemiennych (m.in. fragment siekiery) i ułamków ceramiki naczyniowej – pochodzących ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych), wczesnego okresu epoki brązu (brak afiliacji kulturowej) oraz okresu nowożytnego [Bargieł, Zakościelna 1995, cz. 1, 87].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 13 stanowisk (ślady osadnicze), z których zebrane ułamki ceramiki naczyniowej datowano na późną epokę brązu (kultura łużycka?), średniowiecze (XIII-XIV w.) oraz okres nowożytny (XVII-XVIII w.). Ponadto na terenie kompleksu leśnego zlokalizowano blisko 80 kopców (cmentarzysko kurhanowe?) [NID, AZP obszar 72-87].

Ich uzupełnieniem są dwa topory kamienne znalezione w nieznanych okolicznościach z neolitu – wczesnego? (krąg kultur południowych?) [zbiory PMA II/3696 – tam: Piesza Wola] oraz późnego (kultura ceramiki sznurowej) [zbiory ML nr 529/ML/A; Libera 2014, 20].

Wieś po raz pierwszy wzmiankowana w rejestrze poborowym z 1564 roku jako Piesia Wolya [ŹD, t. VII, s. 171].

Pieszawola od momentu pojawienia się w źródłach w XVI w. była własnością drobnoszlachecką. W 1564 r., kiedy miejscowość została odnotowana w rejestrze poborowym ziemi i powiatu chełmskiego należała do wielu współwłaścicieli. Wśród nich wymieniono Daniela Chojeńskiego, Michała i Iwana Andrzejewskich, Dietukową, Joannę Juskowicz Andrzejewską, Joannę Chojeńską Kostwicz, Steczkę i Hieronima Andrzejewskich oraz Sebastiana Chojeńskiego. Wskazuje to, że już w XVI stuleciu wieś była podzielona na drobne działy należące do kilku rodzin szlacheckich, przede wszystkim Andrzejowskich, Chojeńskich i Dietuków, które posiadały również dobra w sąsiednich miejscowościach, takich jak Andrzejów, Brus, Wytyczno czy Wołosza [ŹD, t. VII, s. 171].

W latach osiemdziesiątych XVII wieku jako właściciel Pieszowoli występował Adam Andrzejowski, wraz ze swoimi braćmi Aleksandrem, Florianem, Ditrichiem i Tomaszem Andrzejowskimi. Majątek odziedziczyli oni po swojej matce Katarzynie Andrzejewskiej. Część gruntów w drodze spadku otrzymał także ich kuzyn Paweł Gruszecki, co dodatkowo zwiększyło rozdrobnienie własności [Czopek, 1988, s. 186].

Na początku XVIII w. dobra te nadal pozostawały w rękach rodziny Andrzejowskich, związanej z Pieszowolą od XVI stulecia. W drugiej połowie XVIII wieku nastąpiły kolejne zmiany własnościowe. Około połowy stulecia część dóbr Piesiej Woli przeszła w ręce rodziny Poletyłów. Następnie w 1791 r. Wojciech Poletyło przekazał część majątku Michałowi Węglińskiemu. Kilka lat później, w 1796 r., Węgliński odkupił pozostałą część dóbr Piesiej Woli oraz wieś Wołoskowola od Karola Dobieckiego, co doprowadziło do ponownego skupienia znacznej części majątku w jednych rękach.

Do końca XVIII wieku własność wsi przeszła więc drogę od silnie rozdrobnionej własności drobnoszlacheckiej w XVI stuleciu, poprzez dominację rodu Andrzejowskich w XVII i na początku XVIII wieku, aż do przejęcia większej części dóbr przez Poletyłów, a następnie Węglińskich, którzy pod koniec XVIII wieku stali się głównymi właścicielami Pieszowoli [Jadczak, 2003, s. 80].

Michał Węgliński otrzymał część Pieszowoli jako donację w 1791 r. od Wojciecha Poletyło, a kolejną część otrzymał w 1796 r. od Karola Marcina Dobieckiego. Po Michale odziedziczyła dobra jego córka Felicjanna z Węglińskich, potem po mężu Załuska. W 1834 r. sprzedała ona tę część majątku Tyburcemu Krassowskiemu. W 1842 r. odziedziczył ją jego syn Franciszek Krassowski. W 1864 r. na drodze publicznej licytacji sądowej w drodze przymusowego wywłaszczenia przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskiego dobra te nabył Antoni Zaleski, który kilka lat później, w 1867 r., odsprzedał je Władysławowi i Ludwikowi Krassowskim. Od 1873 r. jedynym właścicielem dóbr był Ludwik. W 1902 r. przejęły je w spadku jego dzieci: Bronisława, Zofia, Helena, Grzymisław i Ludwika. Z czasem jedynym właścicielem dóbr pozostał Grzymisław. Był nim do 1944 r., gdy jego majątek został znacjonalizowany.

Kolejna niewielka część Pieszowoli należała do dóbr Sosnowica. W 1802 r. od spadkobierczyń po Józefie Sosnowskim (I), Katarzyny z Sosnowskich Platerowej i Ludwiki z Sosnowskich Potockiej nabył je Józef Sosnowski (II) [APL OCH, HW, sygn. 22]. Po jego śmierci spadek w 1823 r. przejęły jego dzieci: Tekla, Joanna i Stanisław Stefan. W 1827 r. pozostającą w ich rękach część Pieszowoli nabył Wojciech Węgliński. W 1832 r. jej właścicielami zostali Seweryn i Franciszek Węglińscy, którzy w 1836 r. sprzedali ją Felicjannie Załuskiej, którą odkupił potem Tyburcy Krassowski [APL OCH, HW, sygn. 1/20, 1/22, 1/26, 2/439].

Chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Pod względem wyznaniowym mieszkańcy Pieszowoli znajdowali się na obszarze pogranicza polsko-ruskiego, gdzie współistniały tradycje obrządku wschodniego i łacińskiego. W XVI wieku wieś należała do okręgu parafialnego kościoła rzymskokatolickiego w Sawinie. Według rejestru z 1564 r. w skład parafii w Sawinie wchodziła m.in. Pieszowola [AGAD, ASK, dz. I, RPC, sygn. 36, k. 175–176].

Jednocześnie znaczna część ludności tego regionu była związana z tradycją prawosławną. Po zawarciu unii brzeskiej w 1596 r. struktury cerkiewne na tym obszarze zostały włączone do Kościoła unickiego. W XVII i XVIII wieku mieszkańcy okolicznych wsi, w tym także Pieszowoli, uczestniczyli w życiu religijnym skupionym wokół cerkwi w Wołoskowoli [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Mieszkańcy Pieszowoli wyznania rzymskokatolickiego od 1685 r. należeli z kolei do parafii z siedzibą w Sosnowicy [Jadczak, 2003, s. 61].

W XIX wieku wieś należała nadal do parafii greckokatolickiej w Wołoskowoli. W 1875 r. zlikwidowano to wyznanie zmuszając jego wiernych do przyjęcia prawosławia. W 1880 r. zamieszkiwało tu 520 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901].

Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 657 (1904) do 632 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Pieszowoli wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie, 76 rodzin (271 osób) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73]. Część osób pochodzenia ukraińskiego pozostała we wsi dzięki przejściu na katolicyzm. Według danych parafii w Sosnowicy w latach 1944–1948 uczyniło tak 17 mieszkańców Pieszowoli [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Pieszowoli byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W 1860 r. we wsi było 137 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296]. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 25 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

W okresie II Rzeczypospolitej we wsi funkcjonowała szkoła powszechna z jednym etatem nauczycielskim, do której w roku szkolnym 1930/31 uczęszczało 76 uczniów [Falski, 1933, s. 176]. Pod koniec lat 20. Wzniesiono murowany budynek szkoły, który przetrwał do czasów obecnych. W czasie okupacji niemieckiej szkoła funkcjonowała do 1942 r. Równolegle istniała szkoła ukraińska. Po II wojnie światowej reaktywowana polska szkoła podstawowa w Pieszowoli stopniowa się rozwijała, posiadając w szczytowym momencie siedem klas. Od 1974 r. została zredukowana do czterech klas. Starsi uczniowie dojeżdżali do Sosnowicy. Ostateczna likwidacja placówki nastąpiła w 2004 roku [Jadczak, 2005a, s. 73–74].

Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 75 domów zamieszkanych przez 508 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 88]. W 1864 r. mieszkało tam 418 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 74 domach przebywały 652 osoby [PKSG za 1887, s. 81]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 80 budynkach zamieszkiwało 429 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 241 i prawosławne – 188, a w folwarku w 3 domach mieszkało 61 osób, w tym wyznania rzymskokatolickiego – 31, prawosławnego – 29 i ewangelik [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 711 a w dworze 75 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 105 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Podstawą funkcjonowania gospodarki wiejskiej była jednak produkcja rolna prowadzona w gospodarstwach chłopskich oraz w miejscowym folwarku. W XVIII wieku chłopi w Pieszowoli zobowiązani byli do odrabiania pańszczyzny w wymiarze 3 dni tygodniowo w okresie letnim oraz 2 dni w okresie zimowym dla gospodarstw posiadających parę wołów. Oprócz tego funkcjonował obowiązek dodatkowej robocizny określanej jako „pomocne”, wykonywanej przez kobiety z gospodarstw chłopskich, który wynosił 2 dni pracy w tygodniu latem oraz 1 dzień zimą [APL, KGC-RMO, Akta luźne, sygn. 58, k. 328]. Poza robocizną chłopi zobowiązani byli również do świadczeń naturalnych, wśród których ważne miejsce zajmowała dziesięcina snopowa w wysokości 15 snopów z każdej półwłóki ziemi. Jednocześnie mieszkańcy dóbr posiadali pewne uprawnienia w zakresie korzystania z zasobów dworskich. Do takich należało prawo do tzw. „wrębu wolnego”, które pozwalało na pozyskiwanie drewna z lasów należących do właściciela dóbr na potrzeby budowy i utrzymania gospodarstw [APL, KGC-RMO, Akta luźne, sygn. 58, k. 328].

Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Pieszowoli.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Pieszowoli otrzymali na własność 2164 morgi ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 60 gospodarstw o powierzchni ok. 37–38 mórg, i wielu mniejszych właścicieli. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Właściciele 66 osad mieli prawo pobierania w okresie od 1/13 października do 1/13 kwietnia po dwa wozy suszu i leżaniny na opał, który mogli rąbać siekierami, drewna na poprawę i budowę swoich zabudowań, ogrodzenia i sprzęty gospodarcze. W 1907 r. porozumiano się w sprawie zamiany serwitutów w Pieszowoli. W zamian za nie tamtejsi chłopi otrzymali 803 mórg ziemi. Każde pełne gospodarstwo otrzymało po 10 mórg ziemi ornej i łąk oraz 3 morgi lasu, pozostałe połowę tego areału. 6 chłopów, którzy nie zgodzili się na ich zamianę, nadużywało swoich praw, co zmusiło ich właściciela Grzymisława Krassowskiego do dochodzenia swoich praw przed komisarzem do spraw włościańskich powiatu włodawskiego. W Pieszowoli ziemię otrzymaną za serwituty podzielono 9 III 1911 r. [APL, ZTL, sygn. 3194].

Na początku XX stulecia powstały stawy rybne w Pieszowoli. Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i handlem. W 1905 r. w Pieszowoli działał sklep Szlomy Golicblat [APL, Izba Skarbowa Siedlecka, sygn. 394, k. 168–182]. W 1939 r. istniał w Pieszowoli tartak parowy [Kołacz, Tarasiuk, 2007nowica, s. 163]. Od końca lat 30. do 1947 r. w Pieszowoli funkcjonowała Spółdzielnia Spożywców „Plon” [AAN, Związek Rewizyjny Spółdzielni RP, sygn. 1860]. W 1944 r. majątek Grzymisława Krassowskiego został znacjonalizowany. Stawy przejęło Państwowe Gospodarstwo Rybackie w Sosnowicy [Jadczak, 2003, s. 81].

Pozostałości zespołu pałacowo-parkowego Krassowskich – z XIX wieku: budynek powozowni, murowany z czerwonej cegły, z wykorzystaniem licznych granitowych głazów, z końca XIX w., park podworski z XIX w., z kilkoma 300-letnimi pomnikowymi dębami szypułkowymi.

Cmentarz rodziny Krassowskich, tzw. „Mogiłki” (XVIII–XX w.). Położony w polu, na północ od szosy i zespołu dworskiego.

*** Rewolucyjne nastroje opanowały część polskiego społeczeństwa na przełomie lat 50–60 XIX w. Wśród inicjatorów tworzenia struktur niepodległościowych byli Franciszek Krassowski – właściciel Pieszowoli i jego syn Rajmund [Deskur, 1966, s. 78].

*** W nocy z 22 na 23 I 1863 r. atak na Parczew miał poprowadzić Rajmunda Krassowski z Drewnowskim, a na Włodawę – Ludwik Krassowski. Seweryn Liniewski ostrzegł spiskowców przygotowujących się do ataku w Horostycie, o stacjonowaniu w Parczewie znacznych sił rosyjskich i odradzał beznadziejny atak. R. Krassowski odpowiedział mu, że ,,Pójdziemy na świadectwo prawdzie”. L. Krassowski wobec małej liczby ochotników, którzy stawili się do jego oddziału, uznał atak na Włodawę za niemożliwy i poszedł do Łomaz, gdzie dołączył do tworzonego przez Aleksandra Szaniawskiego oddziału powstańczego. R. Krassowski, rozpuścił spiskowców, a sam z Drewnowskim wyruszył w kierunku Radzynia, aby dołączyć do partii Bronisława Deskura. Rano 23 stycznia zostali oni pod Radzyniem złapani z bronią przez carskich żandarmów i osadzeni w piwnicach pałacu radzyńskiego. Po krótkim śledztwie, na którym Krassowski pomimo tortur nikogo nie wydał, 6 II 1863 r. zostali rozstrzelani.

*** W nocy 27 na 28 maja 1947 r. poukraińskie zabudowania mieszkalne w Pieszowoli zostały niemal doszczętnie spalone przez oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii [AAN, Kancelaria Sejmu Ustawodawczego, sygn. 382].