Olchówka

Patrz hasło: Sosnowica.

Nazwa pochodzi od przymiotnika olchowy (olcha), z sufiksem -ówka. Forma gwarowa białoruska [NMP, 2009, t. 8, s. 761].

W XVIII wieku wieś znajdowała się w granicach powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Sosnowica [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Olchówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Binos Michał, Budko Kirył, Budko Teodor, Chomiuk Korniej, Dudycz Semen, Dudycz Semen, Duś Andriej, Duś Filip, Duś Ilia, Grendzik Andriej, Jaszczuk Maksim, Jaszczuk Wawrzyniec., Kisielewski Stepan, Kubalik Piotr, Łopatniuk Józefat, Łopatniuk Marcin, Maksymiuk Michał, Michalczuk Adam, Michalczuk Wasilij, Panasiuk Stepan, Podbudnik Michał, Szulak Mark, Szulak Okientij, Szulak Semen i Zieliński Michał [APL, ZTL, sygn. 3253].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2003 odkryto 3 stanowiska. Na jednym zebrane wytwory krzemienne wydają się wskazywać na obozowisko prawdopodobnie z mezolitu (brak afiliacji kulturowej). Na kolejnych ułamki ceramiki naczyniowej – stanowią ślad osadniczy z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) oraz osadę z okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 71-86].

Wieś Olchówka powstała prawdopodobnie dopiero w XVIII wieku. W źródłach występuje od 1714 r., co czyni ją jedną z młodszych w kompleksie dóbr sosnowieckich istniejących w okresie przedrozbiorowym [Czopek, 1988, s. 185].

Jak już wspomniano, wieś Olchówka pojawia się w źródłach stosunkowo późno. W XVIII wieku należała do kompleksu dóbr sosnowickich, pozostających w rękach rodu Sosnowskich. Na przełomie XVII i XVIII stulecia znaczna część tych dóbr znalazła się w rękach Marcina Sosnowskiego, który posiadał m.in. Sosnowicę, Orzechów Stary i Nowy, Turno oraz inne okoliczne wsie. W skład tego majątku wchodziła również Olchówka.

Po Marcinie Sosnowskim dobra te odziedziczył jego syn Józef Sosnowski, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli rodu w XVIII wieku. Skupił on w swoich rękach znaczną część majątku sosnowickiego, a należące do niego dobra obejmowały m.in. Sosnowicę i okoliczne wsie, w tym także Olchówkę. W ten sposób miejscowość ta znalazła się w obrębie rozległego kompleksu majątkowego zarządzanego przez Józefa Sosnowskiego w drugiej połowie XVIII wieku [zob. Sosnowica]

Dobra ziemskie Sosnowica, do których należała Olchówka, w 1802 r. od spadkobierczyń swojego kuzyna też Józefa Sosnowskiego, tj. Katarzyny z Sosnowskich Platerowej i Ludwiki z Sosnowskich Potockiej nabył Józef Sosnowski. Po jego śmierci spadek w 1823 r. przejęły jego dzieci: Tekla, Joanna i Stanisław Stefan. W 1824 r. Tekla sprzedała swoją część, przyszłemu jej mężowi Janowi Niepokojczyckiemu. Po kilku latach, w 1832 r. dokonano podziału majątku na trzy odrębne części, pomiędzy Janem Niepokojczyckim, Joanną z Sosnowskich, wówczas już po mężu Skarszewską i Stanisławem Sosnowskim. Majątek Sosnowica składający się z osady, wsi i folwarku Sosnowica, wsi Bohutyn, Górki, Olchówka, Leśniew i Żuławki otrzymał wówczas Stanisław Sosnowski. W 1864 r. część ziemi stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W 1871 r. dobra te stały się własnością jego siostrzenic Walerii Niepokojczyckiej i Sabiny z Niepokojczyckich Zembrzuskiej, żony Antoniego. W 1892 r. sprzedały one je Alfonsowi Libiszowskiemu. Po rychłej śmierci nabywcy (zm. 1894) jego dobra przeszły w spadku na syna Teodora. Sprzedał on szybko Libiszów. Pozostała część pozostawała w jego posiadaniu do 1944 r., kiedy to została przejęta przez skarb państwa w wyniku nacjonalizacji [APL OCH, HW, sygn. 1/22, 2/495].

Wieś należała do parafii greckokatolickiej w Sosnowicy, w strukturze diecezji chełmskiej, należącej do protopopii lubelskiej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. W wizytacji z 1761 r. Olchówka została wymieniona wśród wsi należących do parafii sosnowickiej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Oznacza to, że w XVIII wieku życie religijne mieszkańców wsi było związane z cerkwią w Sosnowicy.

W 1818 r. we wsi mieszkało 131 unitów [APL, CHKGK, sygn. 480]. Po likwidacji wyznania unickiego w 1875 r. przez władze carskie, jego wyznawców zmuszono do przyjęcia prawosławia. W 1880 r. zamieszkiwało tu 177 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 256 (1904) do 209 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Olchówki wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie, 36 rodzin (101 osób) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Olchówce od 1685 r. związani są z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W 1860 r. we wsi było tylko 6 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296]. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 56 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

W Olchówce od 1899 r. do 1915 r. działała cerkiewno-parafialna szkoła [APL, KPCH, sygn. 982].

Wizytacja biskupa chełmskiego i bełskiego Maksymiliana Ryłły z 1761 r. podaje, że w parafii znajdowało się około 200 osób „sposobnych do spowiedzi”, czyli dorosłych wiernych objętych obowiązkiem spowiedzi wielkanocnej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Kolejna wizytacja przeprowadzona w 1788 r. wskazuje na znacznie większą liczbę ludności. W parafii odnotowano około 200 osad (gospodarstw) oraz około 800 osób zdolnych do spowiedzi [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4]. Ponieważ Olchówka wchodziła w skład tej parafii, jego mieszkańcy byli uwzględnieni w tych zestawieniach statystycznych.

Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 19 domów zamieszkanych przez 122 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 59]. W 1864 r. mieszkało tam 109 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 20 domachprzebywało 165 osób [PKSG za 1887, s. 65]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 42 budynkach zamieszkiwały 163 osoby. Deklarowali oni wyznanie prawosławne – 116 i rzymskokatolickie – 47 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 204 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 28 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Olchówki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Pod koniec XVIII wieku właściciele majątku sosnowickiego dysponowali między innymi przymiarkiem gruntów położonym w Olchowcu (Olchówce), który stanowił część ich zaplecza gospodarczego [APL, KGC-RMO, sygn. 157, k. 284v]. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Sosnowicy.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Olchówki otrzymali na własność 331 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 19 gospodarstw, będących w posiadaniu 24 osób i ziemie wspólnotowe. Uwłaszczone gospodarstwa miały powierzchnię ok. 48 mórg. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Mogli oni paść bydło na gruncie dworskim. Mieli prawo pobieraniu w okresie od 1/13 października do 1/13 kwietnia po dwa wozy suszu i leżaniny na opał, który mogli rąbać siekierami, drewna na poprawę i budowę swoich zabudowań, ogrodzenia i sprzęty gospodarcze. Chłopi zrezygnowali z serwitutów w 1892 r. We wsi uwłaszczono również jednego chłopa poduchownego [APL, ZTL, sygn. 3253].

Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i handlem.

*** Jesienią 1943 r. Anastazja Joszczuk i Andrzej Budko zostali rozstrzelani przez Niemców za pomoc zbiegłym jeńcom sowieckim [AIPN, Lu 501/62, Ankiety Okręgowej Komisji Badani Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie, 1969, gm. Sosnowica].

*** 19 kwietnia 1944 r. w rejonie Olchówki brygada partyzancka im. Wandy Wasilewskiej pod dowództwem Stanisława Szelesta stoczyła walkę z Niemcami. Zabito i raniono około 20 Niemców oraz zniszczono 1 samochód [Gronczewski, 1966, s. 145].