Nowy Orzechów

Patrz hasło: Sosnowica.

Nazwa pochodzi od słowa ‘orzech’ lub od nazwy osobowej Orzech, z sufiksem –ów. W nazwach zestawionych człony odróżniające od przymiotników stary, nowy [NMP, 2009, t. 8, s. 152–153].

W XVI–XVIII wieku wieś znajdowała się w granicach powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu lubelskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Orzechów Stary [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Uścimów, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Orzechów Nowy [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Orzechów Nowy [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. przeniesiono ją do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz.63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. we wsi wymieniano uroczyska Ulinki i Szczucze [APL, ZTL, sygn. 3256].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Antoniuk Iwan, Bakulski Wasilij, Buchta Adam, Burdeł Jakub, Doroszyński Taras, Doroszyński Wasyl, Dudek Anton, Dudek Maksym, Dudek Prokop, Junulski Piotr, Kołodziej Matwiej, Kowalczuk Jakub, Kowalczuk Józefat, Kowalczuk Nikołaj, Kowaluk Anton, Kowaluk Chwedor, Kowaluk Daniło (I), Kowaluk Daniło (II), Kowaluk Dmitrij, Kowaluk Ignacy, Kowaluk Iwan (I), Kowaluk Iwan (II), Kowaluk Stepan, Krawczuk Oleksa, Kulawiuk Maksym, Kulawiuk Nikita, Kulawiuk Roman, Kulawiuk Wasyl, Kuźmiuk Konstanty, Łukowiecki Kondrat, Łukowski Hryć, Maliniuk Stepan, Michalczuk Prokop, Panasiuk Dmitrij, Panasiuk Iwan, Panasiuk Wasyl, Rola Nikita, Romaniuk Andriej, Romańczuk Anton, Saj Jakub, Sawicz Józefat, Struk Józefat, Sytyczuk Iwan, Sytyk Adam, Szafran Ilia, Szafran Oleksa, Szubski Kuźma, Tokaruk Józef, Wień Gierasim, Zamski Josif i Zieńczuk Nikołaj [APL, ZTL, sygn. 3256].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 4 stanowiska (ślady osadnicze), z których zebrane ułamki ceramiki naczyniowej. Pochodzą one z późnej epoki brązu (kultura łużycka?), średniowiecza (XIII-XIV w.) oraz okresu nowożytnego (XVII-XVIII w.) [NID, AZP obszar 73-85].

Wieś Nowy Orzechów wyodrębniła się z istniejącego już wcześniej Starego Orzechowa, co nastąpiło jeszcze w XVI wieku na skutek działów majątkowych przeprowadzanych przez rodzinę Sosnowskich [Jadczak, 2003, s. 78]. W 1577 r. w Nowym Orzechowie funkcjonował już urząd sołtysa [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 56].

Na przełomie XVI i XVII wieku dobra sosnowickie znajdowały się w rękach rodu Sosnowskich. Wśród właścicieli Nowego Orzechowa występuje Bogdan Sosnowski, syn Iwana Feciałowicza Sosnowskiego, którego potomkowie utrzymywali posiadłości w tej części ziemi chełmskiej. Z tej linii wywodził się Andrzej Sosnowski, pełniący w 1624 r. funkcję poborcy podatkowego ziemi chełmskiej. W tym czasie Nowy Orzechów pozostawał częścią należących do niego dóbr. W drugiej połowie XVII wieku znaczną część majątku odziedziczył Oktawian Sosnowski, który w latach 1661–1664 pełnił funkcję poborcy podatkowego, a w 1662 r. otrzymał urząd miecznika bracławskiego. Dobra obejmujące Sosnowicę i okoliczne wsie, w tym Nowy Orzechów, pozostawały wówczas w rękach jego rodziny. W 1678 r. wystawili oni dwór w Nowym Orzechowie, co świadczy o wzroście znaczenia wsi w całym kompleksie [Rolska-Boruch, 1999, s. 213].

W XVIII wieku właścicielem dóbr sosnowickich był Marcin Sosnowski, po którym majątek odziedziczył jego syn Józef Sosnowski – jeden z najwybitniejszych przedstawicieli rodu. Pełnił on liczne funkcje państwowe, m.in. pisarza wielkiego litewskiego, starosty brzeskiego oraz wojewody smoleńskiego, i zgromadził znaczny majątek ziemski obejmujący Sosnowicę oraz należące do niej wsie. W skład tych dóbr wchodził również Orzechów Nowy. Po śmierci Józefa Sosnowskiego w 1783 r. zarząd nad dobrami przejęła jego żona Tekla z Zenowiczów Sosnowska, która administrowała majątkiem obejmującym Sosnowicę i należące do niej wsie, w tym także Nowy Orzechów. W rezultacie w XVII i XVIII wieku Orzechów Nowy pozostawał częścią klucza dóbr sosnowickich i znajdował się w rękach kolejnych przedstawicieli rodu Sosnowskich, przechodząc wraz z całym kompleksem majątkowym z pokolenia na pokolenie [zob. Sosnowica]

Dobra ziemskie Sosnowica, do których należał Nowy Orzechów, w 1802 r. od spadkobierczyń swojego kuzyna, też Józefa Sosnowskiego, tj. Katarzyny z Sosnowskich Platerowej i Ludwiki z Sosnowskich Potockiej nabył Józef Sosnowski. Po jego śmierci spadek w 1823 r. przejęły jego dzieci: Tekla, Joanna i Stanisław Stefan. W 1824 r. Tekla sprzedała swoją część, przyszłemu jej mężowi Janowi Niepokojczyckiemu. Po kilku latach, w 1832 r. dokonano podziału majątku na trzy odrębne części, pomiędzy Janem Niepokojczyckim, Joanną z Sosnowskich, wówczas już po mężu Skarszewską i Stanisławem Sosnowskim. Majątek Orzechów, składający się z folwarku i wsi Nowy i Stary Orzechów otrzymał Jan NIepokojczycki. W 1837 r. sprzedał go Helenie ze Znamierowskich Łuszczyńskiej. W 1843 r. stał się on własnością Michała Szwykowskiego. Wobec problemów z zapłatą za transakcję, w 1845 r. przepisano prawo własności ponownie na poprzednio właścicielkę, ale już w 1849 r. przeszedł on na własność spadkobierców Szwykowskiego, wdowy Józefy z Malskich i dzieci Stefanii i Konstantego. Dwoje ostatnich w 1881 r. sprzedało swoje części Israelowi Kirszenbergowi, Beniaminowi Kirszenbergowi i Mendlowi Bayerowi. W 1884 r. całość dóbr nabył Srul Grinberg. Ten w 1893 r. pozostawił sobie 180 mórg, a resztę sprzedał Alfonsowi Libiszowskiemu, Pinkusowi Elbaumowi i Mejerowi Szlewinowi. W 1894 r. Srul Grinberg odkupił majątek i w 1895 r. rozpoczął jego parcelację [APL OCH, HW, sygn. 1/22, 2/422, 2/423].

Wieś należała do parafii greckokatolickiej w Sosnowicy, która wchodziła w skład diecezji chełmskiej i należała do protopopii lubelskiej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. W wizytacji z 1761 r. Nowy Orzechów został wymieniony wśród wsi należących do tej parafii obok Sosnowicy, Górek, Olchówki, Orzechowa Starego oraz Turna [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375], co potwierdza, że w XVIII wieku życie religijne mieszkańców wsi koncentrowało się wokół cerkwi w Sosnowicy.

W 1818 r. we wsi mieszkało 288 unitów [APL, CHKGK, sygn. 480]. W 1875 r. władze carskie zlikwidowały to wyznanie zmuszając wiernych do przyjęcia prawosławia. W 1880 r. zamieszkiwało tu 505 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 665 (1904) do 565 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Nowego Orzechowa wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie, 14 rodzin (139 osób) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73]. Część osób pochodzenia ukraińskiego pozostała we wsi dzięki przejściu na katolicyzm. Według danych parafii w Sosnowicy w latach 1944–1948 uczyniło tak 30 mieszkańców Nowego Orzechowa [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

Jednocześnie w XVI wieku miejscowość ta należała do okręgu parafialnego kościoła rzymskokatolickiego w Sawinie. Według rejestru z 1564 r. w skład tej parafii wchodziły m.in. Nowy Orzechów [AGAD, ASK, dz. I, RPC, sygn. 36, k. 175–176; ŹD, XVIII, s. 181–183]. Po 1685 r. Nowy Orzechów wszedł w skład parafii w Sosnowicy. Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Nowym Orzechowie byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W 1860 r. we wsi było tylko 20 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296]. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 187 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis]. W 1985 r. we wsi wybudowano kaplicę rzymskokatolicką pw. Miłosierdzia Bożego, która należy do parafii w Sosnowicy.

Przed pierwszą wojną światową powstała szkoła cerkiewno-parafialna w Nowym Orzechowie [APL, KGCH, sygn. 366]. W 1916 r. powstała we wsi szkoła prywatna z polskim językiem wykładowym. Od 1919 r. funkcjonowała państwowa szkoła powszechna, w której uczyły się także dzieci z Orzechowa Starego i Zagłębocza. W roku szkolnym 1930/31 do szkoły z dwoma etatami nauczycielskimi uczęszczało 116 uczniów [Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/31, pod red. M. Falskiego, Warszawa 1933, s. 176]. W okresie II wojny światowej szkoła nie funkcjonowała. Wznowiła swoją działalność w 1946 r. [Jadczak, Parczew 2005a, s. 75–76].

Wizytacja biskupa chełmskiego i bełskiego Maksymiliana Ryłły z 1761 r. podaje, że w parafii znajdowało się około 200 osób „sposobnych do spowiedzi”, czyli dorosłych wiernych objętych obowiązkiem spowiedzi wielkanocnej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Kolejna wizytacja przeprowadzona w 1788 r. wskazuje na znacznie większą liczbę ludności. W parafii odnotowano około 200 osad (gospodarstw) oraz około 800 osób zdolnych do spowiedzi [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4]. Ponieważ Nowy Orzechów wchodził w skład tej parafii, jego mieszkańcy byli uwzględnieni w tych zestawieniach statystycznych.

W 1864 r. mieszkały tam 353 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 67 domach zamieszkiwały 563 osoby [PKSG za 1887, s. 77]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 86 budynkach przebywały 424 osoby. Deklarowali oni wyznanie prawosławne – 223, rzymskokatolickie – 187 i mojżeszowe – 14 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 644 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 44]. W 2021 r. we wsi mieszkało 267 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Od wyodrębnienia się Nowego Orzechowa w osobną jednostkę osadniczą, co nastąpiło jeszcze w XVI wieku, właściciele dóbr wprowadzali liczne regulacje dotyczące korzystania z zasobów leśnych i wodnych, które były podstawą życia gospodarczego wsi. W latach 1577–1579 dokonano ustaleń regulujących prawa wszystkich właścicieli działów znajdujących się w Nowym Orzechowie, dotyczących m.in. korzystania z lasów, barci oraz akwenów wodnych [APL, KZC-zap., sygn. 6, k. 10–11; sygn. 7, k. 33v–42]. W wyniku tych decyzji ustalono między innymi zasady własności barci. Przyjęto zasadę, że barcie powinny należeć do właściciela gruntu, na którym się znajdują, niezależnie od tego, kto wcześniej je zakładał. Naruszenie tych postanowień obwarowane było karą pieniężną w wysokości 1000 grzywien [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 36]. O szczególnej roli bartnictwa w gospodarce Nowego Orzechowa świadczy fakt wprowadzenia tutaj przepisów chroniących roje pszczele [APL, KZC-zap., sygn. 3, k. 86v].

W tym czasie przeprowadzono także podział jezior i stawów w Nowym Orzechowie. Ustalono zasady korzystania z akwenów wodnych oraz prowadzenia połowów ryb. W przypadku połowów przy użyciu niewodów każda ze stron mogła korzystać z jednego niewodu, natomiast koszty utrzymania sprzętu rybackiego ponoszono wspólnie [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 36v–41v]. Doprecyzowano także, iż naprawa grobli powinna być wykonywana przez tę stronę, po której znajdował się odcinek wymagający naprawy. W późniejszym czasie wprowadzono zasadę wspólnego ponoszenia kosztów prac przy groblach i spustach przez wszystkich współwłaścicieli stawów [APL, KZC-zap., sygn. 6, k. 10v; sygn. 7, k. 40–40v].

W rezultacie gospodarka Nowego Orzechowa w XVI–XVIII wieku opierała się przede wszystkim na wykorzystaniu zasobów naturalnych – lasów i wód. Szczególne znaczenie miały bartnictwo oraz rybołówstwo. Funkcjonowanie wsi w ramach większego kompleksu dóbr sosnowickich sprawiało, że organizacja gospodarki była ściśle powiązana z decyzjami właścicieli ziemskich oraz z regulacjami dotyczącymi wspólnego użytkowania zasobów naturalnych.

Jednocześnie do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Orzechowie.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Nowego Orzechowa otrzymali na własność 1890 mórg ziemi. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. W Orzechowie Nowym chłopi pełnorolni otrzymali prawo pobierania 26 wozów zbieraniny drewna na opał, z prawem rąbania krzaków, drewna na remonty zabudowań i narzędzia rolnicze według potrzeby oraz prawo wypasania bydła rogatego. W 1882 r. wobec kontrowersji o ilość przypadającego chłopom drzewa spisano szczegółowo prawa chłopów w tym zakresie. Chłopi mieli też prawo łowienia ryb w jeziorze Domaszewo. Chłopi zrezygnowali z serwitutów dopiero w 1894 r. [APL, ZTL, sygn. 3256].

Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i handlem. W 1905 r. w Orzechowie Nowym działał sklep Jakuba Braszuka (mąka, kasza, sól, cukier, herbata, nafta, mydło, śledzie, „bakaleja”) [APL, Izba Skarbowa Siedlecka, sygn. 394, k. 168–182]. W 1940 r. we wsi istniała Spółdzielnia Związkowa „Nowa Zgoda” [Statystyka Spółdzielni Związkowych, 1941, s. 62].

*** W okresie II wojny światowej ofiarą represji niemieckich (rozstrzelania i wywózki do obozów koncentracyjnych i więzień) padło ośmioro mieszkańców wsi [AIPN, Lu 501/62, Ankiety Okręgowej Komisji Badań Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie, 1969, gm. Sosnowica].