Lipniak (gm. Sosnowica)

Patrz hasło: Sosnowica.

Nazwa wsi pochodzi od słowa ‘lipniak’, czyli lipowy lasek [NMP, 2005, t. 6, s. 141]. Pierwotna nazwa Majdan Lipniak wskazuje na genezę wsi jako powstałej w wyniku karczunku lasu, często dokonywanej przez przybyszów z innych części kraju, zwłaszcza ubogich chłopów z Galicji.

Wieś powstała w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. wieś znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Wola Wereszczyńska [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Wola Wereszczyńska, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Lipniak [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1846 r. we wsi gospodarstwa posiadali: Jakub Sokołowski, Piotr Ryciński, Filip Kosobudzki, Wawrzyniec Zieliński, Jan Suchorab, Marcin Izdebski i Maciej Suchorab [APL, KWLiRGL, RGL, sygn. skarb. 243].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Garliński Iwan, Garliński Wasilij, Piasecki Iwan, Piasecki Józef, Piasecki Paweł, Ryciński Iwan, Ryciński Tomasz, Suchorab Martin, Suchorab Seweryn i Zieliński Iwan [APL, ZTL, sygn. 3332].

Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1993 i doraźnych inspekcji w latach następnych znanych jest 26 stanowisk (zarówno ślady osadnicze, jak i obozowiska, siedliska). Jedynym zabytkiem znalezionym w nieznanych okolicznościach jest kamienny topór ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych) [Mazurek, Mazurek 1996, 103]. Na podstawie zebranych z AZP nielicznych wytworów krzemiennych i ułamków ceramiki naczyniowej w kilku przypadkach wyróżniono zabytki z paleolitu schyłkowego (ostrze liściowata typu Lyngby) i/lub mezolitu (ciosak) oraz późnego mezolitu (ostrze janisławickie). W kilku kolejnych wyróżniono ceramikę ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych), wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka), wczesnej epoki żelaza (okres lateński), także czasów historycznych (w zakresie XIV-XVIII w.). Nie określono chronologii zabytków pozbawionych charakterystycznych cech morfologiczno-technologicznych [NID, AZP obszar 73-87; także Libera 1998, 100].

Majdan Lipniak powstał w 1806 roku [APL, KWLiRGL, RGL, sygn. skarb. 244].

Lipniak powstał w dobrach Zienki Karola Godowskiego. Przed 1824 r. przeszły one na własność Jana Godowskiego, który był w ich posiadaniu przez kilkadziesiąt lat. Dopiero w 1880 spadek po nim przejęli Wiktor i Maria Babscy (1/2) i Józef, Karolina, Teodor, Konstancja, Klementy Osieccy i Maria z Osieckich Suchodolska (1/2). W 1881 r. rozpoczęli oni parcelację majątku [APL OCH, HW, sygn. 2/698, 2/699].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Lipniaku byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 7 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

W drugiej połowie XIX w. we wsi pojawili się nieliczni prawosławni należący do parafii prawosławnej w Woli Wereszczyńskiej. W 1880 r. zamieszkiwało tu 14 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na legalne przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, prawosławni zniknęli ze wsi [APL, KPCH, sygn. 984].

W okresie międzywojennym w Lipniaku funkcjonowała szkoła powszechna z jednym etatem nauczycielskim, do której uczęszczały dzieci z Lipniaka, Zbójna i kol. Janówka. W 1939 r. uczyło się w niej 31 dzieci [Sobiecki, 1974, s. 17–20].

W 1864 r. mieszkało tam 59 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 9 domach przebywało 91 osób [PKSG za 1887, s. 62]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 18 budynkach zamieszkiwały 132 osoby. Deklarowały one wyznanie i rzymskokatolickie – 129 i prawosławne – 3 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 95 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 38]. W 2021 r. we wsi mieszkało 10 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Lipniaka na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez oczynszowanych chłopów. Lipniak, założony został 1 I 1806 r. na mocy porozumienia Karola Godowskiego z osadnikami. W 1846 r. zamieszkiwało tam ich siedmiu. Każdy z nich posiadał gospodarstwo o powierzchni 12 mórg, w tym po 1 mordze siedliska i ogrodu, 8 mórg pola ornego i 3 mórg łąk, czyli w sumie mieli oni 84 mórg. Każdy z nich wysiewał rocznie 4 korce oziminy i 3 korce zbóż jarych. W zamian za otrzymaną ziemię chłopi ci zobowiązani byli do opłacania 9 rb. rocznego czynszu. Poza tym uiszczali podatki, podymny – 85 kop., liwerunkowy – 80 kop., szarwark drogowy – 90 kop., transportowy – 3 kop., rekrucki – 3 kop [APL, KWLiRGL, RGL, sygn. skarb. 243]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Lipniaka otrzymali na własność 369 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 7 gospodarzy. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Mogli paść swoje bydło na gruncie dworskim. Mieli prawo pobieraniu 78 wozów rocznie suszu i leżaniny na opał, drewna na poprawę i budowę swoich zabudowań, ogrodzenia i sprzęty gospodarcze. W Lipniaku porozumienie o zamianie serwitutów zawarto w 1893 r., ale tylko z niektórymi chłopami [APL, ZTL, sygn. 3332].

*** Latem 1863 r. oddział powstańczy dowodzony przez Karola Krysińskiego miał w Lipniaku stały obóz powstańczy.

*** W końcu marca 1944 r. pod Lipniakiem oddział partyzancki sowieckiej płka Iwana Banowa („Czornego”) stoczył bitwę z oddziałem niemieckim. Zniszczony został samochód pancerny, zginęło 16 Niemców [Jadczak, 2003, s. 77].

*** Lipniak stanowił bazę dla działalności antykomunistycznego podziemia w latach 1945–1951 – oddziału WiN braci Taraszkiewiczów („Jastrzębia”, a następnie „Żelaznego”).