Lejno

Patrz hasło: Sosnowica.

W przeszłości nazwę zapisywano jako: Lejno, Leyno, Lin, Lino. Nazwa wsi pochodzi od słowa ‘lej’, ‘leja’, albo ‘lija’, czyli 'deszcz ulewny’ z sufiksem –no, określająca wieś, w której często pada [NMP, 2005, t. 6, s. 45].

W XVI–XVIII wieku wieś znajdowała się w granicach powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała najpierw do gminy Lejno a potem do gminy Wola Wereszczyńska [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Wola Wereszczyńska, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Lino (!), w skład której weszły Lino i Zamłyniec [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Orzechów Nowy [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. przeniesiono ją do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz.63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) częścią składową wsi jest Zamłyniec [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Baran Gawriło, Baran Matwiej, Baron Piotr, Bielecki Iwan, Bieleckij Damian, Boleckij Demian, Brejt Franciszek, Charłamnowicz Jakim, Cyrliński Grigorij, Demczuk Nikołaj, Demianiuk Stepan, Deptak Iwan, Deptak Iwan, Deptak Michaił, Dibicz Stepan, Dmitruczuk Roman, Dmitruk Aleksandr, Dmitruk Aleksandr, Dmitruk Anton, Dmitruk Fiedor, Dmitruk Fiedor, Dmitruk Josafat, Jakobicz Piotr, Jakobicz Prakseda, Jakobicz Stepan, Kon Grigorij, Kot Iwan, Kret Adam, Kret Adam, Kret Aleksandr, Kret Anton, Kret Łuka, Kret Łuka, Kret Matwiej, Kriszuk Wasilij, Kriszuk Michaił, Lis Łuka, Madaliński Iwan, Matieruk Stepan, Melanczuk Iwan, Melanczuk Nikołaj, Mielniczuk Iwan, Mielniczuk Nikołaj, Mielnik Josif, Milańczuk Wasil, Miszczuk Anton, Miszczuk Dmitrij, Niewiadomskij Józefat, Prażmowski Adam, Prażmowski Iwan, Prażmowski Josif, Pristupa Adam, Pristupa Fiedor, Pristupa Łukaa, Prokopiuk Iwan, Prokopiuk Józafat, Prokopiuk Michaił, Prokopiuk Paweł, Staśko Iwan, Staśko Matwiej, Staśko Paweł, Staśko Prokop, Szpica Anton, Tariło Andriej, Tariło Michaił, Timieniecki Iwan, Timoszczuk Iwan, Timoszczuk Josafat, Timoszczuk Josif, Timoszczuk Józefat, Timoszczuk Maksim, Timoszczuk Wasilij, Timoszuk Grigorij, Timszczak Matwiej i Waszczuk Josif [APL, ZTL, sygn. 3230].

Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1994 odkryto 38 stanowisk (głównie ślady osadnicze, także siedliska). Pierwsze materiały krzemienne (półsurowiec) zebrał S. Boratyński. Kolejne pochodzące z AZP to pojedyncze wytwory krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej – w części z bliżej nieokreślonych pradziejów. W kilku przypadkach wyróżniono zabytki z neolitu (kultura: pucharów lejkowatych, ceramiki sznurowej?), epoki brązu – wczesnej (kultura: mierzanowicka, trzciniecka) i późnej (kultura łużycka) oraz wczesnej epoki żelaza (kultura pomorska). Na dwóch stanowiskach zarejestrowano osady (kultura: trzciniecka, łużycka). Znaleziono również pojedyncze monety nowożytne – szeląg Jana Kazimierza oraz brązową bliżej nieokreśloną [NID, AZP obszar 73-86; także Mazurek, Mazurek 1997, tabl. I: 4; II: 2-5].

Wieś po raz pierwszy występuje w źródłach z 1541 r., chociaż jej nazwa dopiero kształtowała się, gdyż w rejestrze poborowym ziemi i powiatu chełmskiego z 1564 r. występuje pod nazwą Lieyno [Czarnecki, 2000, s. 47; Czopek, 1988, s. 176].

Wieś Lejno prawdopodobnie od powstania znajdowała się w rękach rodu Wereszczyńskich. Pierwsi znani właściciele występujący w rejestrze poborowym z 1564 r. to Stanisław, Andrzej i Bogdan Wereszczyńscy. Część wsi posiadał także Albert Uniszowski [ŹD, t. VII, s. 183]. W następnych stuleciach Lejno pozostawało nadal w rękach Wereszczyńskich. W XVIII wieku właścicielem wsi był Leon Wereszczyński, pełniący urzędy chorążego krasnostawskiego oraz stolnika chełmskiego. Był on ostatnim przedstawicielem rodu dziedziczącym tę miejscowość. W 1771 r. ufundował w Lejnie cerkiew unicką oraz doprowadził do utworzenia parafii unickiej [Jadczak, 2003, s. 74].

Dobra Lejno, do końca XVIII w. należącły do rodu Wereszczyńskich. Po śmierci ostatniego z nich Leona, przeszły na własność jego zamężnych córek Teodory Wydzga i Wiktorii Liniewskiej, żony Stanisława. Po śmierci Teodory jej dobra odziedziczyły córki, Ludomilla Świeżawska i Martyna Wilczopolska. Następnie druga z nich sprzedała swoją część siostrze. Po śmierci Ludomilli, w 1829 r. majątek przeszedł na własność jej dzieci, syna Wincentego i córki Marianny Keyzorowej. Trzy lata później, w 1832 r. sprzedali oni ten majątek Józefowi Liniewskiemu. Ten ostatni był już w tym czasie właścicielem drugiej części dóbr Lejno, która w 1819 r. otrzymał od matki Wiktorii z Wereszczyńskich Liniewskiej. Po Józefie dobra przeszły na własność syna Józefa Seweryna. W 1888 r. musiał sprzedać on cały zadłużony majątek. Nabywcą był Szloma Eusten (Entin) [APL OCH, HW, sygn. 1/15, 1/16].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Pod względem wyznaniowym ludność Lejna należała początkowo do wspólnoty prawosławnej, a po unii brzeskiej z 1596 r. do Kościoła unickiego, który przejął struktury dawnej cerkwi prawosławnej w Sosnowicy. Parafia unicka funkcjonowała w strukturze diecezji chełmskiej i należała do protopopii lubelskiej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Mieszkańcy Lejna w większości wchodzili w skład wspólnoty obrządku wschodniego, podczas gdy wyznawcy katolicyzmu pojawiali się w regionie w większej liczbie dopiero od drugiej połowy XVII wieku wraz z powstaniem parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. Z zachowanych informacji wynika więc, że mieszkańcy Lejna w XVI–XVIII wieku należeli przede wszystkim do wspólnoty obrządku wschodniego skupionej wokół cerkwi w Sosnowicy, która stanowiła główny ośrodek życia religijnego, chociaż w XVI stuleciu funkcjonowała tutaj jeszcze mniejszość znajdująca się w zasięgu oddziaływania parafii rzymskokatolickiej w Sawinie. W 1564 r. Lejno wchodziło w skład parafii tego kościoła [AGAD, ASK, dz. I, RPC, sygn. 36, k. 175–176; ŹD, XVIII, s. 181–183].

W XIX w. parafia w Lejnie należała do diecezji chełmskiej. Przynależność dekanalna parafii w XIX stuleciu zmieniała się kilkukrotnie. Początkowo wchodziła do dekanatu chełmskiego. Potem na kilka lat znalazła się w dekanacie siedliskim. Po kolejnej zmianie granic dekanatów na lata weszła ona w skład dekanatu parczewskiego. W 1867 r. w wyniku kolejnej reorganizacji unickiej sieci dekanalnej weszła do dekanatu włodawskiego. W 1846 r. do parafii należały wsie Lejno i Łomnica. Proboszczami i administratorami parafii greckokatolickiej i prawosławnej (od 1875 r.) w Sosnowicy byli m.in. księża: Joachim Koczurzyński (?–1832), Symeon Makowski (1832–1861), Mikołaj Charłampowicz (1861–1867), Aleksander Tonkiel (1868–?), Jeronim Bluś (1880–1889), Emilian Kulmatycki (1889–1901), Foma Słominski (1901–1908), Simeon Cybruk (1908–). W 1846 r. w Lejnie mieszkało 346 grekokatolików. W 1880 r. zamieszkiwało tu 247 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi utrzymała się na podobnym poziomie – 441 (1904) wobec 443 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984].

Kwestią wyznaniową, która wywoływała w drugiej połowie XIX stulecia wiele kontrowersji było przymusowe przyłączenie unitów do Cerkwi prawosławnej. Ośrodkiem oporu była unicka plebania w Lejnie, której proboszczem był spolonizowany duchowny Aleksander Tonkiel. Już w okresie manifestacji patriotycznych przed powstaniem styczniowym regularnie intonował on po każdym nabożeństwie pieśń „Boże, coś Polskę…”. On też przez lata wspierał opór swoich wiernych. W 1875 r. najpierw okazał opór wobec władz, następnie jednak zastraszony przeszedł na prawosławie. Parafia prawosławna w Lejnie została zlikwidowana w 1918 r. Drewniana cerkiew została rozebrana jako ruina w 1929 r. [Śladami wschodniosłowiańskiej, 2007, s. 70].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Lejnie byli związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W 1860 r. we wsi było tylko 26 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296]. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 20 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis]. Obecnie Lejno należy do parafii pw. św. Izydora w Woli Wereszczyńskiej. Według wykazu ludności gminy Wola Wereszczyńska z 15 marca 1945 r. w miejscowości było 67 rodzin pochodzenia ukraińskiego (240 osób) i 20 rodzin polskich (70 osób) [APL OCH, Akta gminy Wola Wereszczyńska, sygn. 162].

Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Lejna wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie – 30 rodzin (103 osoby) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73].

W Lejnie przed pierwszą wojną światową działała szkoła [APL, KPCH, sygn. 982]. W okresie II Rzeczypospolitej we wsi powstała szkoła powszechna. W 1939 r. uczyło się w niej 78 dzieci, pracował jeden nauczyciel [Wawryniuk, Gołoś, 2009, s. 25]. Szkoła kontynuowała swoją działalność po II wojnie światowej. Uczęszczały do niej także dzieci z Zamłyńca, Komarówki i Daleczkąta.

Wizytacja biskupa chełmskiego i bełskiego Maksymiliana Ryłły z 1761 r. podaje, że w parafii znajdowało się około 200 osób „sposobnych do spowiedzi”, czyli dorosłych wiernych objętych obowiązkiem spowiedzi wielkanocnej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Kolejna wizytacja przeprowadzona w 1788 r. wskazuje na znacznie większą liczbę ludności. W parafii odnotowano około 200 osad (gospodarstw) oraz około 800 osób zdolnych do spowiedzi [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4]. Ponieważ Lejno wchodziło w skład tej parafii, jego mieszkańcy byli uwzględnieni w tych zestawieniach statystycznych.

Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 45 domów zamieszkanych przez 368 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 265]. W 1864 r. mieszkało tam 377 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 57 domach przebywało 416 osób [PKSG za 1887, s. 61]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 37 budynkach zamieszkiwało 228 osób. Deklarowali oni wyznanie prawosławne – 184 i rzymskokatolickie – 44 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 404 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 38]. W 2021 r. we wsi mieszkały 142 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Lejna na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W początku XVII wieku na obszarze sąsiadującym z Sosnowicą pojawiły się nowe gospodarstwa folwarczne. Jednym z nich był folwark w Lejnie, założony w tym czasie przez Mikołaja Brodowskiego, pisarza lubelskiego. Pierwsza wzmianka o jego funkcjonowaniu pochodzi z 1608 roku [APL, KGC-dek., sygn. 16, k. 138, 1608].

Powstanie folwarku w Lejnie wpisywało się w szerszy proces rozwoju gospodarki folwarcznej w okolicach Sosnowicy. Właściciele tych dóbr dążyli do organizowania gospodarstw opartych na pracy poddanych chłopów i produkcji rolnej przeznaczonej na potrzeby właściciela majątku. Proces ten nasilił się szczególnie w XVII i XVIII wieku, kiedy nastąpił wzrost znaczenia pańszczyzny w gospodarce wiejskiej. Folwark w Lejnie stanowi przykład takiego ośrodka gospodarczego funkcjonującego w bezpośrednim sąsiedztwie Sosnowicy. Jednocześnie gospodarka tych terenów nadal w dużym stopniu opierała się na wykorzystaniu zasobów naturalnych – zwłaszcza lasów i wód – które w dalszym ciągu stanowiły ważne źródło dochodów [zob. Sosnowica].

Istnienie folwarku powstałego w początku XVII wieku miało swoje konsekwencje dla struktury majątku jeszcze w początku XIX wieku. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Lejnie.

Wiele rodzin ziemiańskich w XIX w. wpadło w pułapkę zadłużenia, z której nie mogło się uwolnić. Przykładem takiej rodziny byli Liniewscy, cały czas borykający się z problemami finansowymi. Ich dobra wielokrotnie były wystawiane na licytację, np. w 1846, 1848, 1851 i 1857 roku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Lejna otrzymali na własność 1775 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 34 gospodarstw będących w posiadaniu 46 osób. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię po ok. 42–43 morgi. Natomiast tylko według prawa z 1864 r. kolejnych 66 osób i pastwisko. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu łąkach oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Mogli paść swoje bydło na gruncie dworskim. Mieli prawo pobierania 78 wozów rocznie suszu i leżaniny na opał, drewna na poprawę i budowę swoich zabudowań, ogrodzenia i sprzęty gospodarcze [APL, ZTL, sygn. 3230].

Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i handlem. W 1905 r. w Lejnie działały następujące sklepy: Iwana Bileckiego, (mięso świńskie i słonina, tabaka, nafta, mąka, sól, cukier, kasza i herbata), Wasila Kreta (mięso świńskie i słonina, tabaka, nafta, mąka, sól, cukier, kasza i herbata) i Jankiela Nejmana (mąka, kasza, sól, cukier, herbata, nafta, mydło) [APL, Izba Skarbowa Siedlecka, sygn. 394, k. 168–182].

Cmentarz unicki (XVIII–XIX w.) – położony wśród pól przy drodze gruntowej do Orzechowa, z widocznymi śladami po cerkwi unickiej.

Cmentarz prawosławny (koniec XIX w.) – położony za zachód od zabudowy wsi, 150 metrów od drogi z Lejna do Orzechowa.

Kapliczka murowana (lata 20. XX w.).

*** Nastroje rewolucyjno-niepodległościowe zaczęły nasilać się wiosną 1861 r. Jednym z najpowszechniejszych sposobów okazywania uczuć patriotycznych w tamtych czasach był udział w różnego rodzaju manifestacjach religijno-patriotycznych. W Lejnie w akcję narodową włączył się również proboszcz unicki. W cerkwi śpiewano na każdym nabożeństwie ,,Boże coś Polskę” [Liniewski, 1966, s. 143].