Kropiwki

Patrz hasło: Sosnowica.

W przeszłości nazwę zapisywano jako: Kropiwki, Kropiewki, Kropiwka. Nazwa wsi pochodzi od staroruskiego słowa ‘kropiwa’ (pol. pokrzywa) [NMP, 2003, t. 5, s. 328].

Wieś w XVII–XVIII wieku znajdowała się w granicach powiatu brzeskiego w województwie brzesko-litewskim w Wielkim Księstwie Litewskim [Zawadzki, 2021, s. 167]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1959 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1958, nr 76, poz. 392]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Kropiwki należały do gminy Hola [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono gromadę Kropiwki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Hola [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1959 r. trafiła do gromady Sosnowica [DzU, 1958, nr 76, poz. 392]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnowica [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX stulecia we wsi posługiwano się następującymi nazwami terenowymi: Bór, Łoskoszczyzna, Olchowa, Ośniak, Pasieka, Pasternak, Podlaskoszczyzna, Podtureniem Siedziecze, Wilczyska, Wowcze i Zaliśniochoża [APL, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 460].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Bartosz Iwan, Bartoszuk Gordej, Bartoszuk Martin, Bartoszuk Osip, Borisiuk Dmitrij, Borisiuk Josafat, Borisiuk Korniła, Borsuk Ignat, Borsuk Iwan, Borsuk Jakub, Borsuk Paweł, Dawiediuk Grigorij, Dawydiuk Jewtych, Dawydiuk Paweł, Donieluk Michaił, Gebski Iwan, Kociuba Mitruk, Korniluk Adam, Kostejuk Stepan, Kowalczuk Semen, Kozaczuk Nikołaj, Kozak Anisim, Kozak Denis, Kozak Fiedor, Kozak Korniło, Kozak Nikołaj, Kromoruk Iwan, Moniuk Andriej, Papławskij Osip, Prodyszczuk Adam, Prodyszczuk Jefimia, Prodyszczuk Jekatierina, Prodyszczuk Jewa, Prodyszczuk Paweł, Sawczuk Stepan, Tysziło Stepan, Wegieruk Łukasz, Wownysz Anton i Wownysz Daniła [APL, ZTL, sygn. 3227].

Pierwsze ślady osadnicze dotyczą ceramiki nowożytnej (m.in. XVII-XVIII w.) uzyskanej z dwóch stanowisk w bliżej nieznanych okolicznościach. W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 odkryto 6 stanowisk (głównie ślady osadnicze, także siedliska), na których zebrano nieliczne wytwory krzemienne i ułamki naczyń z nieokreślonych pradziejów. Pozostała ceramika pochodzi z bliżej nieokreślonego wczesnego średniowiecza oraz czasów późniejszych (w zakresie XVI-XVIII w.). Z tych ostatnich okresów stanowią pozostałości po nieznanej aktywności gospodarczej, np. związanej z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól, a na dwóch stanowiskach być może po siedliskach [NID, AZP obszary: 70-86 i 71-86].

Początki wsi niejasne, powstała zapewne w XVII wieku.

Wieś Kropiwki w XVII i XVIII w. należała do dóbr stołowych i znajdowała się w granicach ekonomii brzeskiej. W drugiej połowie XVIII stulecia, do śmierci w 1783 r. dzierżawcą wsi był właściciel kompleksu dóbr sosnowickich, hetman Józef Sosnowski [Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 41]. W XIX w. wieś należała do dóbr rządowych, do ekonomii Krzywowierzba [APL, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 460]. W 1864 r. chłopi stali się właścicielami wcześniej użytkowanej ziemi.

Wieś należała do parafii greckokatolickiej w Holi. W 1759 r. we wsi mieszkało 106 grekokatolików [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48]. W 1880 r. zamieszkiwało tu 275 prawosławnych (W 1875 r. zlikwidowano wyznanie unickie) [APL, KPCH, sygn. 950]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 373 stałych i 108 tymczasowych mieszkańców (1904) do 310 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Kropiwkach byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 26 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Kropiwek wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie, 24 rodziny (73 osoby) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73]. Natomiast według danych z włodawskiego oddziału PUR Kropiwki opuściło 36 rodzin ukraińskich [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14].

Przed pierwszą wojną światową powstała szkoła cerkiewno-parafialna w Kropiwkach [APL, KGCH, sygn. 366]. Przed wybuchem II wojny światowej w 1939 r. we wsi funkcjonowała szkoła powszechna, w której uczyło się 100 dzieci, w tym 62 rzymskokatolickich, 34 prawosławnych i 5 żydowskich [Sobiecki, 1974, s. 17–20].

Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 33 domów zamieszkanych przez 171 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 243]. W 1887 r. we wsi w 31 domach przebywało 288 osób [PKSG za 1887, s. 57]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 50 budynkach zamieszkiwało 176 osób. Deklarowali oni wyznanie prawosławne – 148, rzymskokatolickie – 25 i mojżeszowe – 3 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 203 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 10 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców wsi na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Holi.

W 1850 r. Kropiwki zostały skolonizowane, a dwa lata później oczynszowane. Oczynszowani gospodarze posiadali po ok. 20–21 mórg ziemi, za które musieli oddawać czynsz w zbożu (9–13 korców rocznie) [APR, ZDP, sygn. 13938]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Kropiwek otrzymali na własność 1008 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 31 gospodarzy i ziemie wspólnotowe. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię, od 20 do 22 morgi. Chłopi z tej wsi nie otrzymali praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3227].

W 1926 r. we wsi usługi świadczył wiatrak należący do Dymitra Strupaka [KAP, 1927, s. 1186]. W 1940 r. we wsi istniała Spółdzielnia Związkowa „Solidarność” [Statystyka Spółdzielni Związkowych, 1941, s. 62].

*** W dawnych czasach życie ludzkie było bardzo uzależnione od czynników zewnętrznych. Jednym z nich były choroby epidemiczne, które dotykały nie tylko ludzi, ale i zwierzęta. W Kropiwkach od połowy lipca do połowy września 1855 r. w wyniku księgosuszu padło 77 (spośród 133 posiadanych przez włościan) sztuk bydła rogatego [APR, ZDP, sygn. 13938].

*** 7 maja 1944 r. pod Kropiwkami doszło do potyczki partyzantów sowieckich ze zgrupowania im. Nikity Chruszczowa z oddziałem niemieckim z 25 pułku policji SS. Niemcy stracili kilka samochodów i 6 zabitych. W odwecie wieś została zbombardowana przez Luftwaffe podczas akcji antypartyzanckiej „Maigewitter” („Burza majowa”) [Jadczak, 2003, s. 74].

*** Według „Raportu o stratach” we wsi w latach 1939–1944 z rąk okupantów niemieckich zginęło 11 osób [Raport, 2022, t. 3].

*** Jesienią 1942 r. Niemcy złapali i rozstrzelali na miejscu ukrywające się we wsi dwie rodziny żydowskie (8 osób).

*** 9 lipca 1946 r. wieś została spalona przez oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii [Motyka, 1999, s. 218–219].