Bohutyn

Patrz hasło: Sosnowica.

W przeszłości nazwę zapisywano jako Bohutyn, Bohutyń, Bochutyn. Pochodzi ona od nazwy osobowej Bohuta z sufiksem –yn [NMP, 2004, t. 1, s. 263].

W XVI–XVIII w. wieś znajdowała się w granicach powiatu chełmskiego w ziemi chełmskiej [Ćwik, Reder, 1977, s. 29; Kołacz, Tarasiuk, 2007, s. 20]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Sosnowica [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono gromadę Bohutyn, w skład której weszły wieś i kolonia Zawady–Bór [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. osadę włączono do sołectwa Sosnowica (patrz hasło Sosnowica).

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. wymieniono następujące nazwy terenowe we wsi: Czeremcha, Kołodiazok, Krugłyje, Pod Junami, Pszczolniki, Stawy, Wygon i Zamłyny [APL, ZTL, sygn. 3188].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Makarczuk Jakub, Panasiuk Adam, Panasiuk Paweł, Semeniuk Anton, Semeniuk Ignacy, Semeniuk Nikołaj, Semeniuk Piotr i Szelemiet Michał [APL, ZTL, sygn. 3188].

Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2003 znanych jest 5 stanowisk (ślady osadnicze, obozowiska). Pierwsze penetracje w rejonie jeziora Białego prowadził archeolog-amator Stanisław Cercha na początku XX w., weryfikowane przez Jana Machnika z ośrodka krakowskiego w roku 1963, który zebrał materiały krzemienne pochodzące z bliżej nieokreślonej części pradziejów oraz ceramiczne ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych) i wczesnego średniowiecza [Machnik 1969, 377 – tam: Jezioro Białe, stan. 5 i 6; także Żółkowski 1988, 51-53].

W trakcie badań AZP w roku 2003 odkryto ślady osadnicze – wytwory krzemienne z późnego mezolitu (kultura janisławicka) oraz ułamki ceramiki naczyniowej z późnego średniowiecza, kolejne stanowią pozostałości po siedliskach z okresu nowożytnego (XVII-XVIII w.) [NID, AZP obszar 71-86; Banasiewicz-Szykuła 2004, tabl. I: 6].

Pierwsza informacja o Bohutynie wiąże się z podziałem dóbr należących do rodu Sosnowskich. W 1485 r. doszło do podziału majątku pomiędzy Stańka Sosnowskiego a jego bliską krewną Marię. W wyniku tego podziału wydzielono dwa uroczyska: Leśniów oraz Bohutyn [Jadczak 2003, s. 71]. Zasadniczo jednak powstanie Bohutyna jako odrębnej wsi datuje się na okres przed 1714 r. [Czopek, 1988, s. 160].

Jak już wspomniano, najstarsza wzmianka dotycząca Bohutyna pojawia się w kontekście podziału dóbr sosnowickich dokonanego pomiędzy Stańkiem Sosnowskim a jego krewną Marią. W wyniku tego podziału powstały dwa uroczyska: Leśniów oraz Bohutyn. Leśniów przypadł Stańkowi Sosnowskiemu, natomiast Bohutyn otrzymała Maria, która miała tam założyć własny staw. Zasadniczo obszar ten w kolejnych stuleciach należał do kompleksu dóbr rodziny Sosnowskich [zob. Sosnowica]. Po 1714 r. i następnie śmierci Marcina Sosnowskiego głównym właścicielem dóbr, obejmujących Sosnowicę oraz należące do niej wsie, został jego syn Józef Sosnowski. Był on najwybitniejszym przedstawicielem tej linii rodu w XVIII wieku i jednym z najważniejszych magnatów związanych z tym obszarem. Sprawował liczne funkcje państwowe i wojskowe – był m.in. pisarzem wielkim litewskim, starostą brzeskim oraz wojewodą smoleńskim. W jego rękach znajdował się rozległy kompleks majątkowy obejmujący Sosnowicę oraz okoliczne wsie, w tym także Bohutyn. Po śmierci Józefa Sosnowskiego w 1783 r. zarząd nad dobrami objęła jego żona Tekla z Zenowiczów Sosnowska, która zarządzała majątkiem w imieniu rodziny. W okresie jej gospodarowania kontynuowano funkcjonowanie klucza majątkowego z centrum w Sosnowicy, do którego należał również Bohutyn [Kołacz, Tarasiuk 2007, s. 36–46].

Dobra ziemskie Sosnowica, do których należał Bohutyn, w 1802 r. od spadkobierczyń swojego kuzyna też Józefa Sosnowskiego, tj. Katarzyny z Sosnowskich Platerowej i Ludwiki z Sosnowskich Potockiej nabył Józef Sosnowski. Po jego śmierci spadek w 1823 r. przejęły jego dzieci: Tekla, Joanna i Stanisław Stefan. W 1824 r. Tekla sprzedała swoją część przyszłemu jej mężowi Janowi Niepokojczyckiemu. Po kilku latach, w 1832 r. dokonano podziału majątku na trzy odrębne części, pomiędzy Janem Niepokojczyckim, Joanną z Sosnowskich, wówczas już po mężu Skarszewską i Stanisławem Sosnowskim. Majątek Sosnowica składający się z osady, wsi i folwarku Sosnowica, wsi Bohutyn, Górki, Olchówka, Leśniew i Żuławki otrzymał wówczas Stanisław Sosnowski. W 1864 r. część ziemi stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W 1871 r. dobra te stały się własnością jego siostrzenic Walerii Niepokojczyckiej i Sabiny z Niepokojczyckich Zembrzuskiej, żony Antoniego. W 1892 r. sprzedały one je Alfonsowi Libiszowskiemu. Waleria pozostawiła sobie przy tym w dożywotnie używanie, sosnowicki dwór. Po rychłej śmierci nabywcy (zm. 1894) jego dobra przeszły w spadku na syna Teodora. Sprzedał on szybko Libiszów. Pozostała część pozostawała w jego posiadaniu do 1944 r., kiedy to została przejęta przez skarb państwa w wyniku nacjonalizacji [APL OCH, HW, sygn. 1/22, 2/495].

Mieszkańcy Bohutyna należeli do parafii unickiej w Sosnowicy, która funkcjonowała w strukturze diecezji chełmskiej i należała do protopopii lubelskiej [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Cerkiew w Sosnowicy posiadała własne uposażenie i przywileje gospodarcze. Duchowny miał prawo do dziesięciny snopowej w wysokości jednej kopy zboża z każdej włóki należącej do właścicieli dóbr oraz ich poddanych [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 6]. Do uposażenia parafii należały również grunty, m.in. włóka ziemi we wsi Górki oraz przymiarki gruntów w Olchowcu [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4v]. Oznacza to, że w XVIII wieku ludność Bohutyna należała do wspólnoty religijnej skupionej wokół cerkwi unickiej w Sosnowicy, która była głównym ośrodkiem życia religijnego.

W XIX wieku wieś nadal należała do parafii greckokatolickiej w Sosnowicy. W 1818 r. we wsi mieszkało 42 unitów [APL, CHKGK, sygn. 480]. W 1875 r. władze carskie zlikwidowały wyznanie unickie a jego wiernych zmuszono do przyjęcia prawosławia.W 1880 r. zamieszkiwało tu 44 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 901]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi utrzymała się na podobnym poziomie – 94 (1904) i 92 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984]. Na przełomie czerwca i lipca 1946 r. w ramach przymusowej deportacji ludności ukraińskiej do Związku Sowieckiego z Bohutyna wysiedlono, według danych ze Starostwa Powiatowego we Włodawie – 6 rodzin (21 osób) [APL OCH, Starostwo Powiatowe we Włodawie, sygn. 73]. Natomiast według danych z włodawskiego oddziału PUR wieś opuściło 7 rodzin ukraińskich Większość gruntów po nich objęła ich bliska rodzina [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Bohutynie byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W 1860 r. we wsi było tylko 2 jej wiernych [APR, ZDP, sygn. 15296]. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniła to jedna osoba [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

Bohutyn należał w XVIII w. do parafii unickiej w Sosnowicy. Dane dotyczące liczby ludności pochodzą z wizytacji parafialnych przeprowadzonych przez biskupa chełmskiego i bełskiego Maksymiliana Ryłłę. Według wizytacji z 1761 r. w parafii znajdowało się około 200 osób „sposobnych do spowiedzi”, czyli dorosłych wiernych [APL, CHKGK, sygn. 110, k. 375]. Wizytacja z 1788 r. podaje znacznie wyższe liczby. W parafii odnotowano około 200 osad (gospodarstw) oraz około 800 osób zdolnych do spowiedzi [APL, CHKGK, sygn. 479, k. 4].

Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 4 domy zamieszkane przez 24 osoby [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 31]. W 1864 r. przebywały tu 22 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. we wsi w 4 domach zamieszkiwały 34 osoby [PKSG za 1887, s. 6]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 6 budynkach egzystowało 28 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 18 i prawosławne – 10 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 71 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 26 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

W XVI–XVIII w. jednym z podstawowych – obok rolnictwa – elementów gospodarki Bohutyna była gospodarka stawowa i rybacka. W źródłach pojawia się wzmianka o stawie Bohutyńskim, który należał do systemu zbiorników wodnych funkcjonujących w okolicy Sosnowicy. Ustalono, że współwłaściciele zbiornika mogli korzystać z jednego niewodu, a koszty utrzymania sprzętu rybackiego ponosili wspólnie [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 39v–41]. Z funkcjonowaniem stawu związany był również system grobel. Utrzymanie tych urządzeń wymagało okresowych napraw, w których uczestniczyli współwłaściciele dóbr posiadających udziały w zbiorniku. Prace obejmowały między innymi umacnianie grobli oraz regulowanie odpływu wody. Gospodarka wodna w Bohutynie była także powiązana z działalnością młynarską. W źródłach pojawiają się informacje o młynach funkcjonujących przy okolicznych stawach, w tym przy stawie Bohutyńskim. Młyny te wykorzystywały energię wody do napędzania kół wodnych i stanowiły ważny element lokalnej gospodarki przetwórczej [APL, KZC-zap., sygn. 7, k. 39v–41].

Podstawą utrzymania ludności w Bohutynie pozostawała jednak gospodarka rolna prowadzona w gospodarstwach chłopskich. Gospodarstwa te miały zwykle niewielką powierzchnię i funkcjonowały w ramach systemu pańszczyźnianego charakterystycznego dla dóbr szlacheckich w regionie. Chłopi byli zobowiązani do świadczeń na rzecz właścicieli dóbr, obejmujących zarówno czynsze, jak i prace pańszczyźniane wykonywane na rzecz folwarku [Kołacz, Tarasiuk 2007, s. 59].

W XVIII wieku chłopi zamieszkujący dobra sosnowickie obciążeni byli szeregiem świadczeń na rzecz dworu, obejmujących zarówno robociznę pańszczyźnianą, jak i daniny naturalne. Gospodarstwa dysponujące parą wołów zobowiązane były do odrabiania pańszczyzny w wymiarze 3 dni tygodniowo w okresie letnim oraz 2 dni w okresie zimowym. Oprócz tego funkcjonował obowiązek dodatkowej robocizny określanej jako „pomocne”, wykonywanej przez kobiety z gospodarstw chłopskich, która wynosiła 2 dni pracy w tygodniu latem i 1 dzień zimą [APL, KGC-RMO, Akta luźne, sygn. 58, k. 328]. Poza robocizną chłopi zobowiązani byli także do świadczeń w naturze. Do najważniejszych należała dziesięcina snopowa, wynosząca 15 snopów z każdej półwłóki uprawianej ziemi. Jednocześnie mieszkańcy dóbr posiadali pewne uprawnienia w zakresie korzystania z zasobów dworskich, w tym prawo do tzw. „wrębu wolnego”, które pozwalało na pozyskiwanie drewna z lasów pańskich na potrzeby budowlane i gospodarcze [APL, KGC-RMO, Akta luźne, sygn. 58, k. 328]. Bohutyn należał do kompleksu dóbr sosnowickich, w związku z czym świadczenia te obejmowały również mieszkańców wsi.

Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Sosnowicy.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Bohutyna otrzymali na własność 279 mórg ziemi. W oparciu o prawo z 1864 uwłaszczono tu 4 gospodarstwa, będące w posiadaniu 8 osób gospodarzy. Uwłaszczone gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Mogli oni paść bydło na gruncie dworskim. Mieli prawo pobierania w okresie od 1/13 października do 1/13 kwietnia po dwa wozy suszu i leżaniny na opał, który mogli rąbać siekierami, drewna na poprawę i budowę swoich zabudowań, ogrodzenia i sprzęty gospodarcze. Chłopi zrezygnowali z serwitutów w 1893 r. [APL, ZTL, sygn. 3188].

*** Na początku XX w. w związku z budową stawu „Hetman” wieś Bohutyn została przeniesiona o ponad kilometr.