Mościska (gm. Sosnowica)

Patrz hasło: Sosnowica.

W XVI w. Mościszcza. Nazwa pochodzi od słowa ‘mościsko’, czyli ‘stary, zniszczony most’ lub ‘miejsce, gdzie stał niegdyś most’ [NMP, 2007, t. 7, s. 263].

Wieś w XVII–XVIII wieku znajdowała się w granicach ekonomii brzeskiej w województwie brzesko-litewskim w Wielkim Księstwie Litewskim [Zawadzki, 2021, s. 167]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie parczewskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego, dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała najpierw do gminy Krzywowierzba a w 1851 r. (?) r. trafiła do gminy Zamołodycze [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Mościska [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do sołectwa Olchówka (patrz hasło: Olchówka).

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1839 r. w Mościskach gospodarstwa posiadali: Jędrzej Pradyszczuk, Sidoruk Tyfon, Mikołaj Danilczuk, Mikołaj Joszczuk, Stefan Duś, Teofil Łopatniuk, Maciej Łopatniuk, Roman Łopatniuk, Iwan Melańczuk, Iwan Skryński, Sylwester Zajączuk, Andrzej Zając, Teodor Hładkiewicz, Charyton Duś, Charyton Nikoniuk [APR, ZDP, sygn. 13056].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Duś Grigorij (I), Duś Grigorij (II), Duś Grigorij (III), Duś Kirył, Głotkiewicz Iwan, Jaszczuk Sidor, Łopatniuk Filip, Łopatniuk Roman, Łopatniuk Trockim, Melańczuk Afanazy, Melańczuk Iwan, Nikoniuk Charyton, Pradiuszczuk Oniska, Pradiuszczuk Sawka, Rolnik Jośka, Sidoruk Jakim, Zając Andrzej i Zając Anna [APL, ZTL, sygn. 3247].

Pierwszy ślad osadniczy dotyczy nielicznych ułamków ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) zebranych w roku 1997. W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 2001 i 2003 odkryto 6 stanowisk (głównie ślady osadnicze), na których zebrano pojedyncze wytwory krzemienne i ułamki ceramiki naczyniowej – w części z bliżej nieokreślonych pradziejów. W kilku przypadkach wyróżniono zabytki z mezolitu i wczesnej epoki brązu – nieokreślone kulturowo, także ze średniowiecza (m.in. XIV-XV w.) oraz czasów nowożytnych (XVII-XVIII w.). Z tych ostatnich okresów stanowią pozostałości po nieznanej aktywności gospodarczej, np. związanej z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól, a w kilku przypadkach być może po siedliskach [NID, AZP obszary: 70-86 i 71-86].

Powstała jako osada młyńska w XVII wieku.

Wieś Mościska w XVII i XVIII wieku należała do dóbr stołowych i znajdowała się w granicach ekonomii brzeskiej [Zawadzki, 2021, 167]. W XIX w. wieś należała do dóbr rządowych Krzywowierzba. W wyniku uwłaszczenia, w 1864 r. chłopi stali się posiadaczami wcześniej użytkowanej ziemi.

Dzierżawcy

W 1809 r. wieś razem z całymi dobrami narodowymi Krzywowierzba została oddana na zasadzie prawa emfiteutycznego Stanisławowi Grabowskiemu. Wobec tego, że nie uzyskał on zatwierdzenia tego nadania, w latach 1811–1821 był on ich dzierżawcą. Po tym, gdy został ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego, przekazał on dzierżawę Leonowi Dembowskiemu. W 1823 r. ponownie dzierżawcą został Grabowski. W 1826 r. odstąpił ją Wincentemu Arkuszewskiemu. Z kolei na licytacji w 1833 r. dzierżawcą został Antoni Mańkowski. W 1839 r. dokonano podziału dóbr na folwarki. Dzierżawcą folwarku Zamołodycze, na lata 1839/1851, pozostał Mańkowski [APR, ZDP, sygn. 13056].

Wieś należała do parafii greckokatolickiej w Kodeńcu. W 1759 r. we wsi mieszkało 29 grekokatolików [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48]. W 1880 r. zamieszkiwało tu 105 prawosławnych ( w 1875 r. władze carskie zlikwidowały wyznanie unickie) [APL, KPCH, sygn. 950]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi utrzymała się na podobnym poziomie 121 (1904) wobec 118 (1906) [APL, KPCH, sygn. 982, 984]. W 1875 r. za opór wobec przymusowego przejścia na prawosławie zesłano Nikołaja Łopatiuka w Mościsk [Tarasiuk, 2018, s. 75].

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący w Mościskach byli (i są nadal) związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy. W „Liber Conversorum” (księdze konwersji) parafii sosnowickiej znajdujemy zapisy o przejściach z prawosławia na katolicyzm. W latach 1905–1908 we wsi uczyniło to 14 osób [APRwSosnowicy, Liber Conversorum parochia sosnovicensis].

W 1864 r. mieszkało tam 110 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 19 budynkach zamieszkiwały 93 osoby. Deklarowali oni wyznanie prawosławne – 54, rzymskokatolickie – 25 i mojżeszowe – 14 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 104 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 16 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Mościsk na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Zamołodyczach.

Początkowo w 1735 r. wieś leżąca w kluczu krzywowierzbskim miała 75 morgów litewskich i zamieszkana była przez młynarzy, którzy nie odrabiali pańszczyzny [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461]. W 1791 r. była to już wieś zamieszkana przez 8 gospodarzy pańszyźnianych [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474].

W 1839 r. we wsi było 16 gospodarstw posiadających od 1 do 2 ćwierci (czyli od 7,5 do 15 mórg) pańszczyźnianych. Łącznie chłopi posiadali 27,5 ćwierci, 8 koni, 26 wołów, 45 sztuk innego bydła, 26 świń i 87 owiec. W zamian za dzierżawienie ziemi musieli oni odrabiać pańszczyznę, w wysokości dzień sprzężajny i dzień pieszy tygodniowo przez cały rok (z dwóch ćwierci), lub proporcjonalnie mniej. W czasie żniw obowiązywały ich dodatkowe dwa dni tłoki, czyli w ich przypadku pańszczyzny jednoosobowej. Poza tym musieli opłacać czynsz w wysokości 3 złp i 6 gr. polskich oraz podatki [APR, ZDP, sygn., 13056]. W latach 50 XIX stulecia wieś została skolonizowana i oczynszowana. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Mościsk otrzymali na własność 363 morgi ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 16 gospodarstw i jednego właściciela placu. Uwłaszczone gospodarstwa miały powierzchnię ok. 13–14 mórg. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Chłopi nie otrzymali praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3247].

Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i handlem. W 1905 r. w Mościskach działał sklep Lejby Rozenbaum [APL, Izba Skarbowa Siedlecka, sygn. 394, k. 168–182].

*** W dawnych czasach ludność była uzależniona od zbieranych plonów i zaburzeń politycznych. Widmo głodu nieraz zaglądało chłopom w oczy. W pierwszej połowie XIX w. w Mościskach szczególnie trudnymi latami były 1811/1812, 1823, 1832, 1835, itd. W wymienionych latach mieszkańcy musieli otrzymywać pomoc żywnościową z dworu [APR, ZDP, sygn. 13056].

*** 7 maja 1944 r. podczas pacyfikacji wsi Niemcy zamordowali 15 osób. Według „Raportu o stratach” we wsi w latach 1939–1944 z rąk okupantów niemieckich zginęło 29 osób [Raport, 2022, t. 3].