Żuki

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa ma zapewne charakter odimienny i pochodzi o nazwiska/przydomka Żuk. W roku 1660 jako poszkodowanych przez wojskowe rabunki mieszkańców wsi wymieniono m. in. Iwana i Wasyla Żuków [ANK, AMCh, sygn. 968, k. 25]. Wzmianka z roku 1679 mówi o bojarach „kodeńskich” Żukach i ich łąkach pustoszonych przez zarządcę folwarku w Żdanówce [LBN, f. 103, teka 597, nr 826]. Z czasem Żukowie, zaczęli się pisać Żukowskimi. W XVIII w. do nazwy wsi zwykle dodawano określenie „Bojarskie”. Warto zaznaczyć, że nazwy Żuk/Żuki używano co najmniej od początków XVIII w. także na określenie młyna (młynów) leżących nad Bugiem niedaleko Dobratycz i Kołpinka.

Ziemie, na których powstały Żuki, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę osada należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Żuki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Mazanówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. po likwidacji tej gromady włączono ją do gromady Tuczna [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W roku 1679 odnotowano łąkę zwaną Dworzysko [LBN, f. 103, teka 597, nr 826]. W połowie XIX w. posługiwano się nazwami terenowymi: Bagniki, Biełyje Kamieni, Buława, Cegielnia, Cztira, Dołgije, Głubokija, Godynnik, Gontyska, Grabina, Grudje, Kamienieckie, Kołowrot, Koszarki, Kożuszek, Krajnyja Ryzki, Kutki, Łyski, Łysok, Niż, Ochużka, Panelnicja, Pastewniki, Pieriednaja, Pridatki pod Ryzkami, Pri Łuczynie, Rokitno, Sriednija Ryzki, Wolanskija, Zadnije, Zarowieczje, Zielonka, Złyszki i Żurawliniec [APL, ZTL, sygn. 122].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Żukach następujących gospodarzy: Wawrysz Kamiński, Niczypor Kamiński, Sydor Kamiński, Ichnat Żukowski, Petro Żukowski, Miszczycha (wdowa), Demko Kamiński, Homa Prudak, Mikita Hilczuk, Iwan Hilczuk, Stepan Kamiński, Dmiter Kamiński, Andrzej Samociuk, Zacharko Trzeciak, Prokop Nanczuk. Wspomniano także o chałupie, w której mieszka Żyd, jednak nie podano jego imienia [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 15].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Ustwin Kaminski, Jakim Mastwiesiuk, Jakow Mastwiesiuk, Roman Kłoczko, Kuźma Kamiński, Paweł Matysiuk, Daniło Jakukowski, Nescior Matysiuk, Semen Kuszneruk, Karp Jaroszuk, Paweł Miedwied, Paweł Niczyporuk, Andriej Niczyporuk, Aleksandr Dawidiuk, Roman Szipieluk, Jakow Szipieluk (I), Michaił Szipieluk, Jewdoki Onyszczuk, Ignat Jendrzejewicz, Daniło Żukowski, Melan Kondratiuk, Iwan Kaminski, Paweł Walczuk, Roman Szepieluk, Grigorij Matysiuk, Fiedor Bleszczuk, Ilja Kaminski (I), Ilja Kaminski (II), Dmitrij Szepieluk [APL, ZTL, sygn. 122].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2008 odkryto 2 stanowiska o charakterze śladowym, na jednym zebrano nieliczne fragmenty ceramiki naczyniowej z XIV-XV w. oraz XVI-XVIII w. Ponadto znaleziono odłupek krzemienny nieznanej chronologii [NID, AZP obszar 65-89].

Pierwsza znana nam wzmianka źródłowa o Żukach, pojawia się w roku 1660, w kontekście poczynionych we wsi rabunków wojskowych [ANK, AMCh, sygn. 968, k.21, 25]. Osada powstała jednak zapewne wcześniej. Może miała charakter efemeryczny lub zmieniała nazwę. Być może o późniejszych Żukach mówi wzmianka z roku 1599. Mikołaj Sapieha nadając kościołowi kodeńskiemu Kalichowszczyznę opisał jej położenie między Lipinkami a Perechodem z jednej, a Matiaszówką i gruntami „bojarzyna mojego Zańka Wołoszyna” z drugiej [Walicki, 1720, s. 88]. Usytuowanie wspomnianych gruntów bojara Zańka Wołoszyna idealnie odpowiada lokalizacji późniejszych Żuków. Oczywiście to tylko hipoteza, wymagająca weryfikacji. Warto też podkreślić, że Żuki były zawsze określane jako wieś bojarska. Często określenie „Bojarskie” traktowano wręcz jako część nazwy własnej miejscowości.

W okresie przedrozbiorowym Żuki były integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich (obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie) należa,la od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, którą kupiła od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) dobra odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1876 r. odziedziczyły go po niej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii pw. św. Mikołaja w Zabłociu w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej.

W 1860 r. we wsi mieszkało 205 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 303]. W 1875 r. zlikwidowano wyznanie unicke nakazując wiernym przejście na prawosławie. W 1904 r. w Żukach zamieszkiwało 212 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 52]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 53 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 112].

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni w latach do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej. We wsi obecnie funkcjonuje kaplica podległa tej parafii.

W Żukach w okresie zaborów działała cerkiewna szkoła parafialna [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1928 r. we wsi istniała jednoklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. szkoła już nie funkcjonowała [Falski, 1933, s. 148].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Żukach 17 domów, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 80–100 osób [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 15]. Według wykazu z 1827 r. w Żukach znajdowało się 21 domów zamieszkanych przez 147 ludzi [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 335]. W 1863 r. egzystowało tam 195 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwały 244 osoby [PKSG za 1887, s. 37]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 37 budynkach zamieszkiwało 210 osób, w tym 202 wyznania rzymskokatolickiego i 8 prawosławnego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1943 r. odnotowano 330 [Amtliches, 1943, s. 36], zaś w 2021 r. tylko 96 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Żuk na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Bokince Pańskiej.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Żukach uwłaszczono 19 pełnych gospodarstw mających w większości po ok. 25 mórg, czterech właścicieli ogrodów oraz pastwisko wspólnotowe (198 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 742 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i płotów oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Serwituty zostały wykupione przez właścicieli majątku w 1903 r. [APL, ZTL, sygn. 122].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne. W Żukach jest drewniana kapliczka św. Jana pierwszej połowy XX wieku. W XIX w. we wsi powstał cmentarz epidemiczny (tzw. „Cholerskije Mogiłki”). Obecnie ślad po nim uległ zatarciu.

*** 14 września 1942 w ramach akcji pacyfikacyjnej okupanci niemieccy aresztowali mieszkańców wsi: Antoniego Felkowskiego (21 l.); Franciszka Kurowskiego (20 l.); Józefa Andrzejewicza (20 l.); Józefa Bandzarewicza (25 l.). Tylko ostatni z nich przeżył pobyt w obozie [„Słowo Podlasia”, 2010, nr 11].

*** W czasie II wojny światowej na terenie wsi pochowano jeńca radzieckiego Wasyla Kondraszuka i żołnierza węgierskiego Franca Kamińskiego [APL OR, AGTuczna, sygn. 191].

*** 3 lutego 1945 r. oddział polskiego podziemia rozstrzelał, w obecności wezwanych świadków, sołtysa wsi.