Wólka Zabłocka, Wólka Zabłocka Kolonia

Patrz hasło: Tuczna.

Pierwszy człon nazwy Wólka/Wola jest bardzo często spotykany i nawiązuje do momentu reorganizacji lub zakładania nowej wsi, której mieszkańcy otrzymali czasowe zwolnienie od świadczeń na rzecz właściciela. Drugi człon nawiązuje do pobliskiego Zabłocia. Wcześniejsza (prawdopodobnie) nazwa Równowólka (Wólka Równa) być może nawiązuje do warunków topograficznych lub, co bardziej prawdopodobne, jest swego rodzaju grą słów, nawiązującą do pobliskiej Krzywowólki.

Ziemie, na których powstała Wólka Zabłocka, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Zabłocie [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromady Wólka Zabłocka Wieś i Wółka Zabłocka Kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś i kolonia weszły w skład gromady Zabłocie [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. we wsi posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Bołoto, Czarna, Goricze, Kolonie Dołgije, Łozina, Miedwiediny, Płaszczewszczina, Pridatki, Ryzki, Staryje Naddatki, Staroje Kładbiszce, Sytnik, Zabołotie, Zagumienie i Za Sosnowskim [APL, ZTL, sygn. 114].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Wólce Równej (późniejszej Wólce Zabłockiej?) m. in. następujących mieszkańców: Prokop Komaszka, Naum Koroszczyniec, Stepan Szypyło, Andrzej Worobej, Niczypor Samczuk, Waśko Samczuk, Choma Dzierdziuk, Mikita Kowalczuk, Zacharko Moczulski, Hordej Kowalczuk, Les Komaszka, Sak Komaszka, Jusko Nikoniuk, Tysz Onyszko, Semen Romaniuk, Les Romaniuk, Daniło Martyniuk, Wasyl Samczuk, Tysz Giewło, Petro Onyszko, Panas Kowalczuk [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 23].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Iwan Trietiak, Daniło Klimuk, Michaił Mieriecki, Mateusz Nazaruk, Jakim Marczuk, Piotr Szołucha, Grigorij Żerdij, Ławrientij Iwaniuk, Silwiestr Łuciuk, Taras Gordyjuk, Iwan Iwanczewski, Iwan Iwaniuk, Potiej Juszczuk, Michaił Juzwiuk, Roman Matysiuk, Matwiej Matysiuk, Iwan Chardyjuk, Semen Chardyjuk, Mielan Wierłoczuk, Trochim Komacha, Kuźma Semeniuk, Anton Żukowskij, Wasilij Żuk, Grigorij Nicziporuk, Afanasij Radkiewicz, Stiepan Semeniuk, Josif Dyrdowicz, Kondrat Martyniuk, Semen Nicziporuk i Pawieł Lewczuk [APL, ZTL, sygn. 114].

Wólka Zabłocka

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1990 odkryto 8 stanowisk. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej zidentyfikowano ślady osadnicze z bliżej nieokreślonej fazy wczesnego średniowiecza oraz pogranicza średniowiecza i okresu nowożytnego, także prawdopodobnie miejsca siedlisk (osady?) z nieznanej fazy nowożytności [NID, AZP obszar 64-90].

Oprócz tego w zbiorach MPP znajduje się fragment krzemiennego noża sierpowatego z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka?) lub późnej epoki brązu – wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka?) [Zakościelna, Libera 1991, 164; także Libera 2001, 177].

Wólka Zabłocka Kolonia

Brak jest informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP [NID, AZP obszar 64-90].

Po raz pierwszy nazwa Wólka Zabłocka (w zapisie Wulka Zabłocka) pojawia się w źródłach w roku 1790 [ANK, ZZG, sygn. 649, k. 7v]. Miejscowość ma jednak zapewne o wiele dawniejszą, może nawet XVI-wieczną, metrykę. Bardzo prawdopodobne jest, że istniała wcześniej pod innymi nazwami. A. Buczyło wysunął bardzo interesującą koncepcję, że Wólka Zabłocka to wcześniejszy, wymieniany już w latach 1579 i 1599 Zawitlyn [Buczyło, 2020a, s. 17–18]. Udało się jednak znaleźć wyraźne potwierdzenie źródłowe, że Zawitlyn przekształcił się w Krzywowólkę. Toczący się w 1642 roku spór graniczny między Mikołajem Sapiehą, a właścicielem dóbr sławatyckich Władysławem Leszczyńskim, dotyczył m. in. gruntów „wsi Zawitlyna alias Krzywey Woli” [ANK, AMCh, sygn. 956, k. 89]. Najprawdopodobniej Wólka Zabłocka, to wcześniejsza Równowólka (Wólka Równa), która po raz pierwszy pojawia się w źródłach w roku 1642 [ANK, AMCh, sygn. 955, k. 173 nn]. W roku 1621 obok Zabłocia i Zawitlyna wymieniona jest Plebańska Wólka [ANK, AMCh, sygn. 956, k. 19]. Być może Równowólka, a może także Wólka Plebańska, to wcześniejsze, wymieniane w 1579 i 1599 Popowicze [Sapiehowie, 1890, s. 333; VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 3v–4]. Podsumowując te rozważania uważamy, że z bardzo dużym prawdopodobieństwem Wólkę Zabłocką należy wiązać w Równowólką, bardziej zaś hipotetycznie, także w Plebańską Wólką i Popowiczami.

W okresie przedrozbiorowym Wólka Zabłocka była integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich (obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie) należała od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) fortunę odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi z Wólki Zabłockiej stali się właścicielami użytkowanych gospodarstw. W 1876 r. dobra kodeńskie, w tym i Wólkę odziedziczyły wnuki Zygmunta Krasińskiego (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz [SR BP, sygn. 246, 247]. W 1910 r. sprzedali oni ten majątek Włościańskiemu Bankowi Rolnemu. Wobec wybuchu I wojny światowej nie zdążono go rozparcelować. Po 1918 r. stały się one własnością Państwa Polskiego. W drugiej połowie lat 30. przeprowadzono jego parcelację. W jej wyniku powstała Wólka Zabłocka Kolonia [APL OR, HBP, sygn. 736].

W Wólce Zabłockiej w XIX w. dzierżawcą był m.in.: Józef Grabowski [Onyszczuk, 2016, s. 381].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii pw. św. Mikołaja w Zabłociu w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej.

W 1860 r. we wsi mieszkało 121 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 303]. W 1875 r. zlikwidowano wyznanie unickie, zmuszając wiernych do przyjęcia prawosławia. Stąd w 1904 r. w Wólce Zabłockiej zamieszkiwało 266 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 52]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 242 [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1919 r. prawosławni z Zabłocia zwrócili się do władz państwowych o otwarcie parafii prawosławnej we wsi [APL, SPB, sygn. 193]. Do parafii należały wsie: Zabłocie, Wólka Zabłocka, Krzywowólka, Rozbitówka, Leniuszki, Zalewsze i Szostaki. [APL, SBP, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego 94 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 285]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. Obecnie prawosławni ze wsi należą do parafii w Zabłociu.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafię neounicką w Zabłociu reaktywowano w 1927 r., która objęła m.in. wieś Wólka Zabłocka, Rozbitówka, Leniuszki, Międzyleś, Matiaszówka, Ogrodniki [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416]. W 1938 r. we wsi nie było już neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii w Tucznej. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

W 1928 r. we wsi działała dwuklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. szkoła ta już nie istniała [Falski, 1933, s. 148].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Wólce Równej (późniejszej Wólce Zabłockiej?) 21 domów, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 105–130 [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 23]. W 1863 r. mieszkało tam 122 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi odnotowano 258 osób [PKSG za 1887, s. 19]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 25 budynkach zamieszkiwało 143 osoby, w tym 129 wyznawców prawosławia i 14 rzymskich katolików. Z kolei w folwarku (dzisiejsza Kolonia) w 5 budynkach mieszkało 118 osób, z których deklarowały wyznanie prawosławne – 61, rzymskokatolickie – 52 i mojżeszowe – 5 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 5]. W 1943 r. we wsi egzystowało 187, w kolonii 347 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36], w 2021 r. w Wólce Zabłockiej mieszkało 62 a w Wólce Zabłockiej Kolonii 121 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Wólki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w folwarku w Kopytowie a potem powstał folwark we wsi.

Na początku XX w. wydzielone folwarki Wólka Zabłocka i Zygmuntów miały powierzchnię 957 mórg, w tym sama Wólka – 698 mórg (m.in. ogrody – 7, pola orne – 514, ługi – 106, pastwiska – 30, drogi i kanały – 34 oraz zabudowania – 3) [APL OR, HBP, sygn. 736].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Wólce Zabłockiej uwłaszczono 15 gospodarstw (22 właścicieli) mających po ok. 26 mórg. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono ośmiu właścicieli ogrodów oraz pastwisko (100 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 519 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i płotów oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 114]. Po uwłaszczeniu chłopów we wsi pozostał folwark, który w 1902 r. został wydzielony z dóbr kodeńskich. Obejmował on powierzchnię ok. 699 mórg

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne. W Wiskach znajdują się kapliczki przydrożne: pierwsza z drugiej połowy XIX w. i druga z połowy XX wieku.

W dawnych wiekach głody i epidemie były codziennością ówczesnych ludzi. Czasami przybierały one tragiczne rozmiary, np. w parafii unickiej Zabłociu w 1855 r. na cholerę zmarło aż 140 osób, a kolejnych 13 pochłonęła ona w 1856 r. [APL, CHKGK, sygn. 156].