Wiski

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa miejscowości jest trudna do wyjaśnienia. Może pochodzić od imienia Wysz/Wisz. Biorąc jednak pod uwagę lokalne warunki przyrodniczo-topograficzne nazwę można wiązać raczej ze staropolskim słowem „wisz”, określającym roślinność występującą na podmokłych łąkach, czy brzegach rzek lub jezior. Nazwa Wiski była dość stabilna. Sporadycznie tylko pojawiała się w formie Wyszki lub Wiszki.

Zaznaczyć należy, ze miejscowość o tej samej nazwie (i dużo wcześniejszej metryce), istnieje w gminie Komarówka Podlaska. J. Kukawski postawił dość efektowną, ale trudną do udowodnienia hipotezę, że pierwsi osadnicy w nowo założonej wsi mogli pochodzić właśnie z Wisek koło Komarówki i niejako „przynieśli” ze sobą nazwę dla nowej osady [Kukawski, 2019, s. 22–23] .

Ziemie, na których powstały Wiski, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Huszcza [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1928 r. mieszkańcy wsi uzyskali zgodę na jej przeniesienie do gminy Huszcza [APL, SPB, sygn. 225]. W 1933 r. utworzono gromadę Wiski [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Huszcza [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Podchoinie, Podlesie i Sosnowy Grunt [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W przeszłości posługiwano się następującymi nazwami terenowymi: Bagno, Dębiny, Dobruskie, Dunaj, Jasinka, Kąty, Kryszoły, Krzyk, Ochota, Ochóżka, Pastewniki, Piaszczyna, Podhuszcze, Rozdzielin, Siedzione, Stopczyny, Szerokie, Świniarki, Wąskie, Choina, Czeremszynowy Las, Dębiny, Dodatki, Piaski, Podlesie, Sowiniec, Stare Morgi, Struga i Średnie Ryski [Pińczuk, Kuszneruk, 2000, s. 284].

Nie znamy nazwisk pierwszych, plebejskich mieszkańców. Na przełomie lat 50 i 60. XVII w., Wiski zostały zasiedlone przez drobną szlachtę głównie z Mazowsza, Podlasia i ziemi łukowskiej. W inwentarzu z roku 1667 odnotowano m.in. następujących mieszkańców wsi: Osińska (wdowa), Michał Ossowski, Michał Czernacki (Czarnocki), Andrzej Piwonia, Piotr Jarota (Jarocki), Walenty Czernacki (Czarnocki), Stanisław Jarota (Jarocki), Gregor Jarota (Jarocki), Woytko Jarota (Jarocki), Szymon Jarota (Jarocki), Maksym Sielepko, Tomasz Kurowski, Jakub Osiński, Siemin Parfiowicz (Parfianowicz), Wojciech Rucki (Rudzki), Gres Lisiucha, Iwan Królikowicz, Matys Osiński [AGAD, AWR, XVII, sygn. 44, s. 11]. Podobny zestaw nazwisk występuje w Wiskach także w latach następnych. Poza tym jako mieszkańcy Wisek pojawiają się także: Ługowscy, Hołowniowie i Kocowie [Czarnocki, 2018, s. 226]. Dla XIX w. patrz dział Właściciele.

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2003 odkryto stanowisko o charakterze śladowym, na którym znaleziono odłupek krzemienny nieznanej chronologii [NID, AZP obszar 65-89].

Pierwsza znana wzmianka źródłowa mówiąca o Wiskach pochodzi z roku 1628. Wymienione zostały jako punkt orientacyjny w kontekście sporów granicznych między właścicielami dóbr kodeńskich i wisznickich [ANK, AMCh, sygn. 955, k. 146v]. Wieś powstała zapewne niewiele wcześniej.

Wiski należały do dóbr królewskich. W roku 1589 dobra monarsze w województwie brzeskim przekształcono w tzw. ekonomie i podzielono na klucze. Powstałe nieco później Wiski stały się częścią klucza łomaskiego [więcej patrz: Łomazy – Właściciele i zarządcy]. Po dramacie demograficznym jaki dotknął wioskę na skutek wojen z połowy XVII, nastąpiła całkowita wymiana ludności. Na przełomie lat 50 i 60. XVII w., Wiski zostały zasiedlone (podobnie jak sto lat wcześniej Tuczna i Huszcza) głównie przez drobną szlachtę pochodząca z pogranicza Mazowsza, Podlasia i ziemi łukowskiej [Czarnocki, 2018, s. 225–226; Czarnocki, 2019/2020, s. 141–153; Makowski 1993, s. 114–115]. Ten stan rzeczy został formalnie usankcjonowany w roku 1680. Wówczas lustrujący dobra klucza łomaskiego królewscy komisarze zgodzili się nadać Wiskom status wsi szlacheckiej (na wzór Huszczy i Tucznej). Szlachta z Wisek płacić miała jedynie czynsz. Dodatkowo z własnej inicjatywy zobowiązała się do służby wojskowej na rzecz króla, bądź udziału w pospolitym ruszeniu. W tych latach, gdy rzeczywiście będą na wojnie, mieli być zwolnieni z czynszu, ale „żołnierza z dobrym rynsztunkiem, na koniach dobrych i wozem naładowanym z 10 włók jednego wystawić powinni” [AVAK, t. 5, s. 405–406; Czarnocki, 2018, s. 227, 232–234]. Rok później król Jan III Sobieski wydał przywilej potwierdzający postanowienia swoich komisarzy. Odtąd Wiski, wraz Tuczną i Huszczą stanowiły tzw. okolicę szlachecką o specyficznym statusie formalnoprawnym [szerzej patrz: Huszcza – Właściciele; Tuczna – Właściciele].

W 1818 r. właścicielami gospodarstw (73) we wsi Wiski byli: Tomasz Czarnocki, Krzysztof Hołownia, Antonina Rudzka, Szymon Rudzki, Stanisław Rudzki, Klara Rudzka, Kazimierz Jarocki, Andrzej Hołownia, Krzysztof Hołownia, Benedykt Piwoni, Krzysztof Jarocki, Piotr Kurowski, Jan Jarocki, Kacper Rudzi, Jan Kurowski, Walenty Kurowski, Wawrzyniec Czarnocki, Agnieszka Czarnocka, Maciej Kurowski, Katarzyna Jarocka, Marcin i Józef Czarnocki, Benedykt Ługowski, Bartłomiej Jarocki, Michał Piwoni, Maciej Piwoni, Maciej Piwoni, Kazimierz Piwoni, Wawrzyniec Piwoni, Wojciech Dobraszewicz, Kazimierz Piwoni, Paweł Rudzki, Tomasz Rudzki, Michał Jarocki, Krzysztof Rudzki, Jan Piwoni, Tomasz Piwoni, Wawrzyniec Piwoni, Marcin Jarocki, Kazimierz Jarocki, Wojciech Czarnocki, Jan Czarnocki, Paweł Koc, Jakub Rudzki, Franciszek Czarnocki, Józef Czarnocki, Wawrzyniec Zyberski, Kazimierz Kurowski, Tomasz Kurowski, Wojciech Jarocki, Michał Hołownia, Walenty Rudzki, Józef Jarocki, Mateusz Jarocki, Antoni Dąbraszewicz, Benedykt Rudzki, Katarzyna Rudzka, Piotr Czarnocki, Antoni Rudzki, Franciszek Czarnocki i Józef Jarocki [APL OR, Referowski, sygn. 7, k. 1154–1161].

Pierwsi mieszkańcy Wisek to zapewne pochodzący z najbliższych okolic chłopi wyznania prawosławnego. Po dramacie demograficznym jaki dotknął wioskę na skutek wojen z połowy XVII, nastąpiła całkowita wymiana ludności. Na przełomie lat 50 i 60. XVII w., Wiski zostały zasiedlone (podobnie jak sto lat wcześniej Tuczna i Huszcza) przez drobną szlachtę pochodząca z pogranicza Mazowsza, Podlasia i ziemi łukowskiej [Czarnocki, 2018, s. 225–226; Czarnocki, 2019/2020, s. 141–153; Makowski 1993, s. 114–115].

Nowi mieszkańcy wsi byli w ogromnej większości wyznania rzymskokatolickiego i należeli do parafii w pobliskiej Huszczy. Parafia w Huszczy borykała się z poważnymi kłopotami materialnymi, które pogłębiły zniszczenia wojenne z połowy XVII w. [APL OR, HBP, sygn. 464]. W 1713 r. król August II, mając wzgląd na zasługi i wierność Jana Sapiehy i wziąwszy pod uwagę ogromne zniszczenia należącego do Sapiehy Kodnia, postanowił przyłączyć parafię w Huszczy do parafii infułackiej w Kodniu. W ten sposób Wiski znalazły się w parafii kodeńskiej [LNB, Archiwum Romanowskie Sapiehów, teka 394, cz. 2, k. 434–435]. W 1865 r. ponownie wróciły do parafii huszczańskiej. Po jej likwidacji przez władze carskie w 1882 r. trafiły do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej. Po pierwszej wojnie światowej wieś wróciła do parafii w Huszczy.

W Wiskach po powstaniu styczniowym działała rosyjska szkoła ministerialna [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1928 r. we wsi nie było szkoły powszechnej [APL, SPB, sygn. 225].

Według inwentarza z roku 1667 r w Wiskach odnotowano łącznie 27 „dymów” (w tym 4 „ubogie”) [AGAD, AWR, XVII, sygn. 44, s. 11]. Pozwala to szacować liczbę ludności na ok. 135–165 osób. Według wykazu z 1827 r. w Wiskach znajdowało się 74 domów zamieszkanych przez 396 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 271]. W 1863 r. mieszkało tam 279 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi odnotowano 429 osób [PKSG za 1887, s. 15]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 59 budynkach zamieszkiwało 319 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2], zaś w 1928 r. 348 [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi przebywało 343 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Wiskach odnotowano 96 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Wisek na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Szlachta utrzymywała się z uprawy niewielkich indywidualnych gospodarstw rolnych. W roku 1792 działała w Wiskach karczma, którą określono jako niedawno wybudowaną. Przy niej lustratorzy odnotowali także m. in. browar, słodownię, chlew i studnię [LVIA, f. 11, sygn. 1474, k. 15].

*** Wieś została całkowicie zniszczona i wyludniona w wyniku działań wojennych z lat 50. XVII w. Lustrujący w roku 1680 klucz łomaski królewscy urzędnicy, stwierdzili, że „podczas inkursyi woienney od Węgier, kozaków y Moskwy, ta wieś od nieprzyiaciela wycięta y spalona została” [AVAK, t. 5, s. 405].

*** W czasie akcji poszukiwania winnych zamordowania rodziny Gontarewiczów (27 lipca 1942 r.) z Curyna, żandarmeria niemiecka aresztowała w Wiskach: Marię Górecką, Karolinę Frończuk, Apolonię Rudzką i Leokadię Falińską. 5 sierpnia tr. zostały one rozstrzelane w Białej Podlaskiej [Pińczuk, Kuszneruk, 2000, s. 285–286].

*** 14 września 1942 w ramach akcji pacyfikacyjnej okupanci niemieccy aresztowali mieszkańców wsi: Stanisław Papiński (30 l.); Franciszek Domański (35 l.); Andrzej Piwoni (43 l.); Franciszek Rudzki (38 l.). Wszyscy oni zginęli w obozie [„Słowo Podlasia”, 2010, nr 11].