Tuczna
start
Powiat: bialski
Gmina: loco
Mapa miejscowości
end
Miejscowości – część ekspercka
W świecie cyfrowym
Wybrane informacje na temat gminy wiejskiej Tuczna (powiat bialski) dostępne online w dniach 10.11 lutego 2025 r.
Relatywnie niewielka w sensie powierzchni i potencjału demograficznego Gmina Tuczna (nie mylić z gminą Tuczno w powiecie wałeckim!) ma charakter typowo rolniczy z dużym udziałem terenów leśnych. Centra przemysłu, oświaty kultury i szeroko pojmowana dostępność dóbr kojarzy się z dość odległą powiatową metropolią w Białej Podlaskiej (ok. 30 km), klasycznie pogranicznymi i korzystającymi z tego położenia Małaszewiczami (ok. 37 km) oraz jeszcze dalej położonymi Międzyrzecem Podlaskim (ok. 65 km) i Leśną Podlaską (ok. 52 km). Optymizmem napawa fakt, że władze gminy starają się te obiektywne okoliczności (trudności) przekuwać na swoją korzyść.
W Ofercie Inwestycyjnej Gminy Tuczna z 2023 roku przeczytać można, że przecież przygraniczne położenie (obszar pogranicza polsko-białoruskiego) stanowić może atut gminy Tuczna. Podobnie atrakcyjnie wygląda kwestia dostępnej (stosunkowo taniej!) rolniczej przestrzeń produkcyjnej, korzystnych warunków agroklimatycznych i bardzo dobry stan środowiska naturalnego. Oby te argumenty znalazły zrozumienie ze strony potencjalnych inwestorów i tych, dla których pogranicze kulturowe regionu stanowić może atrakcję turystyczną. Oby szybkie zapoznanie się z walorami gminy z pomocą tego zestawienia internetowych linków podobnie dobrze przysłuży się sprawie promocji gminy Tuczna!
INFORMACJE OGÓLNE
Najważniejszym i najbardziej efektywnym źródłem skondensowanej informacji na temat jednostki samorządowej jest oficjalna strona Gminy Tuczna http://www.gminatuczna.pl/ W miarę sprawnemu poznaniu wspólnoty służą dane umieszczone na poziomym górnym pasku uporządkowane od lewej w następujący sposób –Urząd Gminy, Wójt Gminy, Aktualności, Jednostki (gminy). Ponieważ tytuły wymienionych zakładek nie zawsze odpowiadają umieszczonym w nim treściom (niektóre nie działają, inne wymagają pilnej aktualizacji), informacje, które się w nich znajdują zostały wykorzystane w następujących merytorycznych częściach niniejszego zestawienia – Informacje ogólne; Kultura, Oświata, Wychowanie; Atrakcje turystyczne.
Informations sur la commune de Tuczna (informacja w jęz. francuskim z 2019 r.)
GMINA WIEJSKA TUCZNA POWIAT BIALSKI (dane GUS, plik pdf., ss. 4)
RAPORT PODSUMOWUJĄCY KADENCJĘ SAMORZĄDU GMINY TUCZNA W LATACH 2014 – 2018 (folder, plik pdf., ss. 37)
Gmina Tuczna (folder promocyjne, plik pdf. ss. 6)
Lokalny Program Rewitalizacji dla Gminy Tuczna na lata 2017 – 2023 (plik pdf., ss. 219)
Oferta Inwestycyjna Gminy Tuczna, Tuczna 2023 (plik pdf., ss .15)
Raport o stanie gminy Tuczna za 2024 r. (plik pdf., ss. 51)
STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY TUCZNA, Biała Podlaska 2015 r. (plik pdf., ss. 160)
PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY TUCZNA, Biała Podlaska 2015 r. (plik pdf., ss. 45)
STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY TUCZNA. KIERUNKI ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO (2021) (plik pdf., ss. 46)
STRATEGIA ROZWOJU GMINY TUCZNA NA LATA 2008-2015, Tuczna 2008, (plik pdf., ss. 67)
PODSUMOWANIE STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO LOKALNEGO PROGRAMU REWITALIZACJI DLA GMINY TUCZNA NA LATA 2017 – 2023 (plik pdf., ss. 8)
Oferta Inwestycyjna Gminy Tuczna, Tuczna 2023 (plik pdf., ss. 15)
Aneks statystyczno-diagnostyczny do Zintegrowanej Strategii Rozwoju Przygranicznego Obszaru Funkcjonalnego „Aktywne Pogranicze” na lata 2015-2020 (plik pdf., ss. 121)
Mapy gminy Patrz także TUTAJ
Wykaz sołtysów kadencji 2019-2024
Bokinka Królewska (integralne części wsi to Bokinka Królewska: Czuble, Dębowy Lód, Dołga, Gaje, Kąt, Łysek, Mańkowice, Piaski, Sieleckie, Wierzbiny, Wieś, Zabłocie)
Wieś Bokinka Królewska w liczbach
Bokinka Pańska (integralne części miejscowości Bokinka Pańska: Koło Mądrego Drzewka, Końce, Mądre Drzewko, Pod Osowem, Przycinek)
Wieś Bokinka Pańska w liczbach
Choroszczynka (integralne części wsi Choroszczynka: Folwark, Brabina, Hołubka, Widły, Zalaski)
Dąbrowica Duża (integralne części wsi Dąbrowica Duża: Dubrowskie, Dworszczyzna, Podpyzele, Wołczycha)
Wieś Dąbrowica Duża w liczbach
Wieś Kalichowszczyzna w liczbach
Matiaszówka (integralne części wsi: Pieńki, Zadroże, Zawolskie)
Mazanówka (integralne części wsi Mazanówka: Pod Czarnym Lasem, Sad, Siedliszcze)
Międzyleś, Międzyleś POM (integralne części wsi: Piczowska, Pola, Przeciwsiole, Przywrocie, Rubczaki, Zagumienie, Zagrodzie)
Ogrodniki (integralne części wsi : Ogrodniki Duże, Ogrodniki Małe, Zdanówka)
Wiski (integralne części wsi Wiski: Podchoinie, Podlesie, Sosnowy Grunt)
Wieś Wólka Zabłocka w liczbach
Wieś Wólka Zabłocka-Kolonia w liczbach
AKTUALNOŚCI
Na stronie gminy znajduje się zakładka „Biuletyn informacyjny gminy Tuczna”, a po kliknięciu na nią pojawia się wyłącznie jeden egz. „Gmina Tuczna” Nr 26 z marca 2024 r Patrz numer 22 z 2021 r. Na stronie gminy nie ma archiwum czasopisma. Jego zdigitwlaizowane egzemplarze znajdują się w zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej (wydawanego od sierpnia 2005 r., nieregularnie jako miesięcznik)
„Słowo Podlasia” (z tagiem gmina Tuczna)
Biała 24 (z tagiem gmina Tuczna)
Radiobiper (z tagiem gmina Tuczna)
„Dziennik Wschodni” (z tagiem gmina Tuczna)
„Kurier Lubelski” (z tagiem gmina Tuczna)
KULTURA, OŚWIATA i WYCHOWANIE
Zespół Szkolno-Przedszkolny w Tucznej (w tej strukturze działa przedszkole oraz Szkoła Podstawowej im. T. Kościuszki)
Gminny Ośrodek Kultury i Sportu w Tucznej na FB
Działalność kulturalna w gminie prowadzona jest też przez Gminną Bibliotekę Publiczną w Tucznej Rolę ośrodków kultury pełnią: sala widowiskowa w OSP w miejscowości Tuczna, a także świetlice wiejskie znajdujące się w większości sołectw w gminie. Ważna rolę odgrywa też Środowiskowy Dom Samopomocy w Międzylesiu . W wymienionych placówkach odbywają się: wystawy, konkursy plastyczne i literackie oraz imprezy okolicznościowe itd. Na tej niwie aktywnie działają Koła Gospodyń Wiejskich i Ochotnicze Straże Pożarne (patrz poniżej – Organizacje pozarządowe)
Zespół „Tęcza” z Dąbrowicy Dużej („bohater wielu filmów i reportaży)
Stowarzyszenie „Razem na rzecz rozwoju gminy Tuczna” Patrz też: TUTAJ
Festiwale Pieśni Patriotycznej w Tucznej (XXII edycja w 20025 r.)
Stowarzyszenie Naszym Dzieciom w Dąbrowicy Dużej
Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Tucznej – woj. lubelskie
ORGANIZACJE POZARZĄDOWE, STOWARZYSZENIA, FUNDACJE
Ochotnicza Straż Pożarna Tuczna
Ochotnicza Straż Pożarna Matiaszówka
Ochotnicza Straż Pożarna Bokinka Pańska
Ochotnicza Straż Pożarna Mazanówka
Ochotnicza Straż Pożarna Wiski
Ochotnicza Straż Pożarna Bokinka Królewska
Ochotnicza Straż Pożarna Choroszczynka
Ochotnicza Straż Pożarna w Matiaszówce
Ochotnicza Straż Pożarna w Dąbrowicy Dużej (założona w 1957 roku)
Koło Gospodyń Wiejskich DĄBROWICA DUŻA
Koło Gospodyń Wiejskich Choroszczynka
Koło Gospodyń Wiejskich Bokinka Królewska
Koło Gospodyń Wiejskich Międzyleś
Koło Gospodyń Wiejskich Babeczki Z wioseczki Żuki
Koło Gospodyń Wiejskich Ogrodniki
Koło Gospodyń Wiejskich „Niezłe Ziółka” w Wólce Zabłockiej
ŻYCIE RELIGIJNE
Parafia św. Anny w Tucznej Do parafii należą wierni z miejscowości: Tuczna wieś i kolonia, Bokinka Królewska, Dąbrowica Duża, Janówka-Puchary, Leniuszki, Międzyleś, Matiaszówka, Ogrodniki, Rozbitówka, Władysławów, Wólka Zabłocka, Wólka Zabłocka-Kolonia. We wsi Żuki parafia posiada kaplicę dojazdową.
Opis parafii na stronie diecezji siedleckiej (Dekanat terespolski)
Parafia Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Choroszczynce (Do parafii należą wierni także z miejscowości Choroszczynka, Połoski Stare, Trojanów oraz Zahorów)
Parafia Ścięcia św. Jana Chrzciciela, Choroszczynka
Opis parafii na stronie diecezji siedleckiej Rys historyczny
Kościół Chrystusowy w Międzylesiu Patrz też TUTAJ: Kościół stanowi placówkę misyjną Kościoła „Zbawienie w Jezusie” w Białej Podlaskiej, części Kościoła Chrystusowego w Rzeczypospolitej Polskiej (protestanckiego). W 2024 roku Kościół liczył 7365 wiernych (w tym 444 duchownych) w 52 zborach.
Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w Choroszczynce patrz także TUTAJ:
We wsi Leniuszki mieszkają prawosławni należący do parafii św. Mikołaja w Zabłociu
Parafia św. Anny – parafia prawosławna w Międzylesiu (w dekanacie Terespol diecezji lubelsko-chełmskiej, siedziba dziekana) We wsi Matiaszówka znajduje się rawosławna kaplica Opieki Matki Bożej, należąca do parafii w Międzylesiu
Cerkiew św. Anny w Międzylesiu
ATRAKCJE TURYSTYKI KULTUROWEJ
(zabytki, miejsca pamięci, infrastrutktura turystyczna)
Magiczne miejsca. Vademecum Powiatu Bialskiego (album-folder, plik pdf., ss.161)
Atrakcje turystyczne gminy Tuczna
KGW w Wólce Zabłockiej Kolonii wydało publikację „Gmina Tuczna. Uroki i atrakcje” (sama publikacja, niestety, nie jest dostępna online)
Kościół św. Anny w Tucznej (świątynia wzniesiona w latach 1879–1882)
Kościół pod wezwaniem św. Anny w Tucznej
Kościół Męczeństwa Jana Chrzciciela w Choroszczynce
Dawny kościół w Choroszczynce (obecnie w skansenie w Zaborku)
Cerkiew św. Anny w Międzylesiu (1906–1938)
Cmentarz prawosławny w Choroszczynce
Wojewódzka Wystawa Koni Zimnokrwistych w Tucznej (to cykliczna impreza odbywająca się nad zbiornikiem retencyjnym, prezentująca najlepsze ogiery i klacze tego typu. Wydarzenie (XVII edycja w 2025 r.) skupia hodowców z regionu)
Piknik historyczny w Mazanówce (upamiętniający bitwę Powstania Styczniowego z dnia 26 maja 1863 r.)
Kalichowszczyzna Pomnik 100 lat Niepodległości
Patriotyczny szlak konny Choroszczynka-Dąbrowica Duża
Szlak Rowerowy Południowego Podlasia
Ponadregionalny szlak turystyczny Green Velo”
Produkt turystyczny „Wypoczynek w Dolinie Bugu”
HISTORIA
Poszukiwania bibliograficzne warto zacząć od katalogu Biblioteki Narodowej . W zasobach Polona nie ma obiektów aktywnych/dostępnych pod hasłem „Tuczna”.
STANOWISKA ARCHEOLOGICZNE ZLOKALIZOWANE NA TERENIE GMINY TUCZNA. Wykaz (plik pdf., s. 36-38)
Tuczna w zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej (519 obiektów)
Tuczna w zasobach TeatruNN (wyniki wyszukiwania dla: „Tuczna”)
J. Lipka, Monografia wsi Tuczna: materiały monograficzne zaścianka szlacheckiego Tucznej, Warszawa 1935, ss. 160. (praca dyplomowa). Nie jest dostępna online inna ważna praca, Jana Kukawskiego, Zaścianek Szlachecki Tuczna XVI–XX Wiek, 2019, patrz: https://oceanksiazek.pl/pl/n/230 . O podobnej pracy Jana Czernika, historyka i regionalisty, a także wieloletniego nauczyciela w Szkole Podstawowej nr 3 w Białej Podlaskiej, pt. „Monografia Bokinki Królewskiej” z 2020 patrz
Bitwa pod Mazanówką (Powstanie Styczniowe, 26 V 1863 r.) Patrz też TUTAJ
Dąbrowica Duża (historia wsi i okolic)
Choroszczynka (mn. Ukraińska)
Choroszczynka – historia małej społeczności na Podlasiu
Pacyfikacja wsi Mazanówka W dniu 23 grudnia 1942
T. Czernik, Historia Dąbrowicy Dużej
SPORT I REKREACJA
Na terenie gminy w miarę zorganizowana działalność sportowa realizowana jest na boiskach sportowych i w sali sportowej przy zespole szkół w miejscowości Tuczna. Z istniejącej, skromnej infrastruktury sportowej korzysta głównie Uczniowski Ludowy Pożarniczy Klub Sportowy „SPRINT” przy Zespole Szkół w Tucznej (poz. 45) Władze gminy organizują cykliczne turnieje i zawody. Swoją tradycję ma już Turniej Piłki Błotnej w Tucznej (edycja 2025). O imprezach sportowych informuje na FB Gminny Ośrodek Kultury i Sportu w Tucznej
VIDEOTEKA
Materiały filmowe dotyczące Tucznej i wiosek gminnych są nieliczne. Znaleźć je można na fb Biblioteki Gminnej i Gminnego Ośrodka Kultury i Sportu. Ilustrują one ważne wydarzenia (święta, jubileusze, rocznie etc.) „Bohaterem” wielu filmów i reportaży jest Zespół „Tęcza” z Dąbrowicy Dużej . Dość ciekawe filmy znaleźć można na kanale Youtube (z tagiem gmina Tuczna). To produkcje BiperTV o wspomnianym okolicznościowym charakterze.
Nazwa, przynależność administracyjna
Nazwa pochodzi zapewne od słowa tuczny, co w staropolszczyźnie znaczyło przede wszystkim tłusty, ale także obfity, pełen czegoś, urodzajny.
Ziemie, na których powstała Tuczna, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Tuż po zawarciu unii lubelskiej, w roku 1569, m. in. Tuczna na krótko znalazła się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii Eustachego Wołłowicza starosty brzeskiego i wohyńskiego, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należała także Tuczna) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).
Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 wieś leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].
W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.
Gmina
Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Huszcza [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Tuczna [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Tuczna [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. do gromady włączono wsie Bokinka Królewska, Dąbrowica Duża, Bokinka Pańska, Kalichowszczyzna, Mazanówka i Żuki [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Z kolei w 1962 r. dołączono do niej też wieś Choroszczynka [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś jest siedzibą gminy [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].
Wójtami gminy (od 1927 r.) byli m.in.: Skolimowski (1933), Franciszek Posłuszny (1945), Józef Kukawski (1945) [APL OR, AGTuczna, sygn. 64, 77].
Mikrotoponimia
Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Błoto, Dąbrowa, Gajki, Grądziki, Grobelka, Kolonia Bokińska, Paragwaj, Pod Gajem, Pod Krajszczyzną, Pod Ogrodnikami, Podzdany, Sawiniec, Zaogrodzie i Zgniły Lasek [https://eteryt.stat.gov.pl/].
Antroponimia
Poza Micem Bayczycem, znamy nazwiska jeszcze dwóch nielegalnych osadników, których „odkrył” w roku 1549 Stanisław Świderski na polanie Tuczna Łuka. Byli to: Petr Wołoszyn i Fedko Baicz – zapewne chłopi z najbliższych okolic. Na początku lat 60. XVI w. w Tucznej oraz pobliskiej Huszczy zarządca starostwa brzeskiego Dymitr Sapieha, przeprowadził akcję sprowadzania i lokowania nowych osadników, rekrutujących się głównie spośród drobnej, rozrodzonej szlachty mazowieckiej, podlaskiej i łukowskiej. Rewizja starostwa brzeskiego z 1566 roku wymienia m. in. następujących mieszkańców Tucznej: Stanisław Kiluszka, Walenty Lipka, Andrzej Czarkowski, Jan Kniażopolski (Księżopolski?), Paweł Oleński (Olędzki), Janek Lipka, Jan Lipka, Andrzej Borowy, Szymon Zawadzki, Stanisław Bujalski, Stanisłąw Kukawski, Jan Stopka, Mikołaj Wyszomirski, [NN] Kobyleński, Jan Kamieński, Jan Oleński (Olędzki), Stanisław Oleński (Olędzki), Piotr Górki, Jan Papa, Stanisław Papa, Maciej Werykowski, Jakub Werykowski, Mikołaj Kryński, Jan Dąbski, Jarosław Makowski, Piotr Makowski, Maciej Makowski, Piotr Łukowski, Walenty Łoza, Wencław Sawicki, Jan Wyganowski, Marek Czapski, Jan Makowski, Sebastian Czarkowski, Stanisław Litwin, Stanisław Medus (Miodus/Mioduszewski), Jakub Skorunka (Skorupka), Jan Papa, Wawrzyniec Czarkowski, Wawrzyniec Górski, [NN] Rowicki, Stanisław Żółkowski, Paweł Stański, Jan Czapski, Jan Kaminka, [NN] Kalicki, Lenart Czapski, Jurko Czarkowski, Stanisław Sawicki, [NN] Łazowski, Stanisław Czapski, Walenty Czapski, Bieniasz Szałkowski [DMAMJ, s. 360–361]. Wiele z nazwisk pierwszych mieszkańców Tucznej z roku 1566, powtarza się sto lat później, w roku 1667, a nawet w 1791. Spośród nowych wymienić można m.in.: Moczulskich, Rudzkich, Mleczków, Rokickich, Papińskich, Skolimowskich, Twarowskich, Skwierczyńskich, Gołackich, Żeleźnickich, Rozbickich i Trzcińskich [AGAD, AWR, XVII, sygn. 44, s. 17–19; AVAK, t. 5, s. 404; LBN, f. 103, teka 404/2, s. 471 nn; Czarnocki, 2021, s. 9–41]. Dla XIX w. patrz dział Właściciele.
Archeologia o najdawniejszym osadnictwie
W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w latach 1999 i 2003 odkryto 22 stanowiska. Za najstarsze znalezisko uznano wiórek krzemienny stanowiący ślad osadniczy z późnego mezolitu (brak afiliacji kulturowej). Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych, głównie o charakterze śladowym, a być może i pozostałości po siedliskach. Najstarszy pochodzi z epoki brązu (kultura: trzciniecka, łużycka), kolejny z wczesnej epoki żelaza (przełom er), zaś najmłodszy w zakresie X-XV w. i okresu nowożytnego (w zakresie XVI-XIX w.). Ponadto z kilku stanowisk nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych wytworów krzemiennych i ułamków naczyń [NID, AZP obszary: 63-89 i 64-89].
Oprócz tego w zbiorach PMA znajduje się topór kamienny z epoki brązu (brak afiliacji kulturowej) [Głosik 1975, 457; także Żółkowski 1988, 97].
Pierwsza wzmianka o osadzie
Początki Tucznej (podobnie jak Koszoł i Huszczy) sięgają początku lat 40. XVI wieku. W roku 1549 przybył w te okolice Stanisław Świderski, który miał dokonać pomiary włócznej w Połoskach, Dąbrowicy i Ortelu. Przy okazji „odkrył”, że w położonej między tymi wsiami puszczy, przy rzece „Hosze”, znajdują się trzy polany („ostrowy”), od sześciu lat samowolnie zasiedlone i uprawiane przez okoliczną ludność, która nie ponosiła z tego tytułu żadnych świadczeń. Pierwsza z tych polan nazwana przez Świderskiego „Tuczna Łuka” dała początek Tucznej, druga określona jako Kniaża, to późniejsze Koszoły, trzeci „ostrów” nazwany Oszczepski, to przyszła Huszcza. Świderski postanowił niejako zalegalizować osadnictwo na tym terenie. Wyznaczył wójtem Mica Bayczyca, któremu nadał trzy włóki i zobowiązał go do „wyrobienia” co najmniej stu włók. Nowi osadnicy mieli być zwolnieni na 12 lat ze wszelkich opłat i powinności. Po upływie tego czasu, tzw. „wysiedzeniu woli”, mieli płacić po kopie groszy z każdej włóki. Warunki przedstawione przez Świderskiego, zostały potwierdzone 29 czerwca 1549 roku przywilejem króla Zygmunta Augusta [AGAD, Metryka Litewska – transkrypcje, sygn. 213, s. 650–652]. Pod nazwą Tuczna wieś występuje co najmniej od roku 1566.
Właściciele
Tuczna należała do dóbr królewskich (hospodarskich). W ramach starostwa brzeskiego, wchodziła w skład tzw. włości łomaskiej i wójtostwa huszczańskiego.[Por. DMAMJ, s. 335–362]. Po roku 1589, kiedy dobra monarsze w województwie brzeskim przekształcono w tzw. ekonomie i podzielono na klucze, należała do klucza łomaskiego. [szczegóły patrz: Łomazy – Właściciele i zarządcy]
Na początku lat 60. XVI w. osadzono w Tucznej (a także w Huszczy) bardzo liczną grupę drobnej, ubogiej szlachty, pochodzącej głównie z pogranicza Mazowsza, Podlasia i ziemi łukowskiej. W zamian za prawo użytkowania ziemi, zobowiązani byli do służby wojskowej. W razie potrzeby na wezwanie królewskie mieli obowiązek wystawienia jednego konnego z dwóch włók. W roku, w którym nie brali udziału w wyprawie wojennej zobowiązani byli w zamian do opłaty czynszu (tzw. pokońszczyzny) w kwocie 66 groszy z włóki. Status formalno-prawny osadników z Tucznej budził sporo kontrowersji. Generalnie wywodzili się z rodzin szlacheckich i zachowanie tego statusu miało być jednym z warunków ich zgody na osiedlenie się Tucznej. Utrzymywali, że zostało im to obiecane przez prowadzącego w imieniu króla akcję osadniczą Dymitra Sapiehę. Ten sam Sapieha przeprowadzając lustrację starostwa brzeskiego w roku 1566, niejako kwestionuje ich szlachectwo określając ich status jako „bojarstwo putne”. W ówczesnych realiach bojarzy putni to raczej ludność plebejska, zwolniona z pańszczyzny, a używana przez właścicieli gruntu do różnych specjalnych posług, np. wojskowych, czy komunikacyjnych. W roku 1580 za zasługi wojenne w batalii z Moskwą Stefan Batory potwierdził (niektórzy twierdzą, że dopiero wtedy nadał) szlachectwo szlachty tuczniańskiej [Sienkiewicz 1990, s. 115–116]. Podkreślić jednak trzeba, że aż do roku 1698 podlegała ona nie sądom ziemskim i grodzkim w Brześciu, a jurysdykcji dworu łomaskiego. O ile zarządcy i urzędnicy klucza łomaskiego usiłowali deprecjonować szlachectwo mieszkańców Tucznej, o tyle szlachta województwa brzeskiego często, głównie na sejmikach, występowała w jej obronie. Kolejne kłopoty pojawiły się w czasach stanisławowskich, kiedy podjęto próby reformy, m.in. działania sejmików. W roku 1775 część najuboższej szlachty, tzw. nieposesjonatów, próbowano pozbawić prawa do udziału w sejmikach. Dotyczyło to także szlachty z Tucznej. W jej obronie stanął sejm 1775, uchwalając konstytucję, w której oprócz zmniejszenia podymnego stwierdzano wprost o szlachcie w ekonomiach woj. brzeskiego „pod nazwiskiem Hucznej [sic], Tucznej i Wiskowskiej okolic […] którzy jako w równej szlachectwa prerogatywie zostając, na sejmikowych obradach bywają i bywać powinni” [VL, t. VIII, s. 397].
Kolejną, skuteczną tym razem, próbę odsunięcia szlachty nieposesjonatów od obrad sejmikowych podjęto w roku 1791. Na mocy tzw. ustawy o sejmikach prawa do udziału w sejmikach została pozbawiona „szlachta na gruntach bądź królewskich, duchownych, lub ziemskich, choćby prawem dziedzicznym siedząca, ale władzy zwierzchniej prywatnej podległa, czyli też do opłacenia czynszu, daniny, albo do jakiejkolwiek prywatnej posługi, z gruntu komu obowiązana” [VL, t. IX, s. 234]. Szlachta z Tucznej, ale też Huszczy i Wisek, była szlachtą czynszową, tzw. ekonomiczną i choć miała sporą swobodę dysponowania uprawianą ziemią, z formalnego punktu widzenia nie miała prawa pełnej, dziedzicznej własności. Walcząc o zachowanie swych praw politycznych, szlachta z Tucznej i Huszczy wystosowała do sejmu petycje, w których przypominała swoje zasługi dla kraju, opisywała przywileje otrzymane od poprzednich władców i prosiła o uznanie Tucznej i Huszczy za wsie dziedziczne, ofiarując w zamian „krew na obronę Ojczyzny” [LBN, f. 103, teka 404/2, s. 471 nn; Makowski 1993, s. 115–116]. Postulat ten popierał także lutowy sejmik w Brześciu. Ostatecznie starania te zakończyły się sukcesem i Tuczna oraz Huszcza stały się wsiami dziedzicznymi, a mieszkająca w nich szlachta pełnoprawnymi dziedzicznymi właścicielami użytkowanych dotąd gruntów. Stało się to prawdopodobnie w roku 1792, choć dokładna data nie jest znana [Makowski 1993, s. 115–116].
W 1818 r. właścicielami gospodarstw w okolicy Tucznej byli: Franciszek Zawistowski, Jozafat Zawistowski, Franciszek Kukawski, Mateusz Twarowski, Franciszek Lipka, Roch Kukawski, Andrzej Lipka, Paweł Lipka, Ignacy Skurczyński, Marcin Skurczyński, Kacper Lipka, Jan Twarowski, Antoni Twarowski, Maciej Twarowski, Agnieszka Twarowska, Jan Olęcki, Antoni Kryński, Franciszek Kurowski, Krzysztof Lipka, Kazimierz Lipka, Wawrzyniec Makowski, Franciszek Lipka, Aleksander Jastrzębski, Franciszek Lipka, Krzysztof Czarkowski, Jakub Czarkowski, Józef Skwierczyński, Jan Rudzki, Bartłomiej Mioduszewski, Antoni Mioduszewski, Benedykt Mioduszewski, Franciszek Mioduszewski, Franciszek Papiński, Michał Lipka, Franciszek Kukawski, Maciej Olędzki, Jan Mioduszewski, Mateusz Zieleźnicki, Franciszek Małkowski, Mateusz Czarkowski, Franciszek Lipka, Jan Makowski, Szymon Lipka, Tomasz Skolimowski, Franciszek Skwierzyński, Michał Czarkowski, Michał Moczulski, Jan Skwierzyński, Marcin Jastrzębski, Jan Kamieński, Marcin Buczyński, Antoni Lipka, Jan Zieleźnicki, Jan Czarkowski, Jan Skólimowski, Franciszek Twarowski, Andrzej Olędzki, Michał Rudzki, Paweł Mioduszewski, Jan Mioduszewski, Maciej Mioduszewski, Jakub Mioduszewski, Franciszek Rozbicki, Ludwik Kukawski, Andrzej Rudzki, Maciej Mioduszewski, Wojciech Buczyński, Franciszek Czapski, Andrzej Kukawski, Andrzej Czapski, Stanisław Czapski, Mateusz Zieleźnicki, Michał Lipka, Ignacy Lipka, Antoni Kukawski, Maciej Kukawski, Jan Kukawski, Krzysztof Piwonia, Stanisław Skwierczyński, Walenty Jastrzębski, Ludwik Czarkowski, Michał Skwierczyński, Walenty Lipka, Franciszek Zawistowski, Jan Kukawski, Tadeusz Lipka, Antoni Zawistowski, Maciej Kryński, Piotr Twarowski, Gasper Twarowski, Jan Lipka, Maciej Lipka, Józef Kukawski, Andrzej Kukawski, Piotr Kryński, Krzysztof Kryński, Wawrzyniec Lipka, Gasper Lipka, Mikołaj Lipka, Franciszek Skwierzyński, Michał Skwierczyński, Józef Olędzki, Jan Olędzki, Maciej Kukawski, Antoni Kukawski, Franciszek Kukawski, Jan Kukawski, Szymon Lipka, Jerzy Olędzki, Piotr Skolimowski, Tomasz Zawistowski, Paweł Lipka i Andrzej Twarowski [APL OR, Referowski, sygn. 7, k. 1182–1190].
W latach 20. XIX w. wielu z nich sporządziło zapisy hipotecznej własności swoich majątków. W związku z tym, ich położenie prawno-własnościowe było odmienne od zamieszkujących okoliczne wsie chłopów, do czasu ich uwłaszczenia w 1864 roku. W kolejnych latach nastąpiło dalsze rozdrobnienie własności. Wiele gospodarstw zostało podzielonych, czy to w wyniku dziedziczenia czy częściowej sprzedaży. W okresie międzywojennym formalnie we wsi było 251 gospodarstw (faktycznie było ich 182) [Lipka, 1935].
Stosunki etniczne i wyznaniowe
Pierwsi, „nielegalni” osadnicy to zapewne miejscowi chłopi wyznania prawosławnego. Na fali wzmożonego osadnictwa na tym terenie, na początku lat 60. XVI w. osadzono w Tucznej bardzo liczną grupę drobnej ubogiej szlachty, pochodzącej głównie z pogranicza Mazowsza, Podlasia i ziemi łukowskiej. Nowi mieszkańcy wsi byli w ogromnej większości wyznania rzymskokatolickiego, stąd pojawiła się potrzeba powstania kościoła i parafii. Już w lustracji z roku 1566 wymienione są dwie włóki kościelne w Huszczy [DMAMJ, s. 360]. Pierwszym znanym proboszczem huszczańkim był odnotowany w roku 1570, Andrzej Lipka, zapewne krewny rodziny Lipków osiadłej w Tucznej [Jaszczołt, 2017, s. 87]. Parafia w Huszczy borykała się z poważnymi kłopotami materialnymi, które pogłębiły zniszczenia wojenne z połowy XVII w. W roku 1659 proboszcz huszczański Adam Krakowiński, skarżył się, że jego parafianie powinności swojej wobec kościoła nie czynią i nie oddają dziesięciny. W roku 1680 zobowiązano szlachtę z Huszczy i Tucznej do porządnego ogrodzenia cmentarza kościelnego [APL OR, HBP, sygn. 464]. W 1713 r. król August II, mając wzgląd na zasługi i wierność Jana Sapiehy i wziąwszy pod uwagę ogromne zniszczenia należącego do Sapiehy Kodnia, postanowił przyłączyć parafię w Huszczy do parafii infułackiej w Kodniu. W ten sposób Tuczna znalazła się w parafii kodeńskiej [LNB, Archiwum Romanowskie Sapiehów, teka 394, cz. 2, k. 434–435]. Po jej likwidacji, w latach 1875–1882 Tuczna ponownie należała do parafii huszczańskiej. W 1882 r. powstała parafia rzymskokatolicka pw. św. Anny w Tucznej.
Oświata
Po powstaniu styczniowym w Tucznej działała rosyjska szkoła ministerialna [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1928 r. we wsi funkcjonowała trzyklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. uczęszczało do niej 135 dzieci [Falski, 1933, s. 148].
Informacje statystyczne, gospodarka w dziejach
Według inwentarza z roku 1667 r w Tucznej odnotowano łącznie 72 „dymy” (w tym 25 „ubogich”) [AGAD, AWR, XVII, sygn. 44, s. 17–19]. Pozwala to szacować liczbę mieszkańców na ok. 360–440 osób.
Według wykazu z 1827 r. w Tucznej znajdowało się 152 domów zamieszkanych przez 843 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 243]. W 1863 r. przebywało ich tam 789 [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 986 osób [PKSG za 1887, s. 107]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 141 budynkach zamieszkiwało 757 osób, w tym 756 wyznania rzymskokatolickiego i jedna prawosławnego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. w Tucznej egzystowało 977 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. zameldowanych było 1310 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36], zaś w 2021 r. 887 [https://www.polskawliczbach.pl].
Zdecydowana większość mieszkańców Tucznej na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Szlachta utrzymywała się z uprawy niewielkich indywidualnych gospodarstw rolnych. W roku 1566 do wsi należało 64 włók „gruntu przepodłego”, jak określono „na bojarstwie putnym”. Mieszkańcy zobowiązani byli do zapłaty czynszu w wysokości 66 groszy z włóki. Wolni byli od innych obciążeń i powinności, takich jak tzw. tłoki, gwałty, konieczność dostarczenia owsa, żyta, gęsi, kur, jaj, itp. Podstawowym ich obowiązkiem była służba wojskowa. W razie potrzeby na wezwanie królewskie mieli obowiązek wystawienia jednego konnego z dwóch włók. W roku, w którym brali udział w wyprawie wojennej mieli być zwolnieni z czynszu. Całkowity roczny dochód z Tucznej wynosił nieco ponad 70 kop groszy [DMAMJ, s. 361]. W kolejnych latach coraz łagodniejsze stawały się wymogi dotyczące służby wojskowej. Przywilejami kolejnych władców obowiązek ten był łagodzony, do wystawienia konnego z 4, 8, aż wreszcie za przywilejem Jan III Sobieskiego, 10 włók. Tak powinności wojenne szlachty z Tucznej (i Huszczy) scharakteryzował lustrator klucza łomaskiego w roku 1682: „Według praw swych i przywilejów powinni byli ze czterech włók żołnierza dobrego z rynsztunkiem wojennym, i koniem dobrym, w barwie dobrej, za uniwersałem JKMci do boku, albo gdzie ordynans dany będzie, stawić. W czym im dla ubóstwa indultum od króla śp. Michała, że nie 4 włók, ale że z 8 żołnierza pomienionego stawić powinni. Teraz zaś od teraźniejszego króla Jana III […], nie ze 4, ani z 8, ale z 10, żołnierza dobrze umundurowanego stawić za uniwersałem JKMci mają” [APR, ZDP, sygn. 12836, s. 112–113].
W roku 1792 działała w Tucznej karczma, którą określono jako starą i wymagającą reperacji. Przy niej lustratorzy odnotowali także m. in. browar, słodownię, wołownik, chlew i studnię [LVIA, f. 11, sygn. 1474, k. 14v].
W XIX–XX w. podstawowym źródłem utrzymania mieszkańców Tucznej były niewielkie indywidualne gospodarstwa rolne. Rozdrobnienie gospodarstw i przeludnienie wsi powodowało jednak, że wielu jej mieszkańców szukało źródeł utrzymania poza rolnictwem. Jednym ze źródeł zarobkowania w dawnych wiekach był handel wołami. W XX w. (1930 r.) we wsi prowadzili działalność: bednarz – M. Górski, kołodziej – S. Kowieski, kowale – S. Kryński, A. Lusawa i K. Olszewski, rzeźnik – J. Mioduszewski, szewcy – J. Czyrski, J. Kryński, J. Mioduszewski, ślusarz – J. Zawistowski, sklep galanteryjny – J. Mioduszewski, sklep z artykułami spożywczymi – W. Mioduszewski, Morgensztern, sklep z wyrobami tytoniowymi – W. Mioduszewski, olejarnia – T. Morgensztern, młyn motorowy z 1924 r. – Kikłowicza [KAP, 1930, s. 610]. W 1937 r. zbudowano drugi młyn motorowy we wsi – J. J. Sacewicza. Ponadto we wsi działały Gminna Kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa, Kasa Stefczyka, Spółdzielnia Rolniczo-Spożywcza [Górny, 1939, s. 310].
Zabytki i miejsca pamięci
Zabytkowy zespół kościoła parafialnego p.w. św. Anny w Tucznej. Kościół wzniesiony w latach 1879–1882, według projektu Maksymiliana Pawłowskiego. Murowana z cegły, otynkowana świątynia eklektyczna z elementami neogotyckimi i neoromańskimi. Ołtarze barokowe pochodzą z Kodnia.
Cmentarz rzymskokatolicki. Założony w 1879 roku.
Częścią środowiska kulturowego są miejsca pamięci, wpisane do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków. Pierwsze upamiętniające bohaterów powstania styczniowego i drugie poległych za ojczyznę mieszkańców w I i II wojnie światową mieszkańców Tucznej.
Ważne wydarzenia
*** „Ludność zaścianka, choć pod względem zamożności czasem nie różniła się od chłopów, zachowywała odrębność kulturową, a w czasach przed uwłaszczeniem przywileje prawne, sądowe, polityczne i ekonomiczne. Szlachta inaczej się ubierała, inaczej zwracała się do siebie, reprezentowała odmienne obyczaje. Podczas gdy okolica mówiła „po chachłacku” (gwara ukraińska), wyznawała grekokatolicyzm czy prawosławie, (…) zaścianki pozostawały ostoją polskości i tradycji rzymskokatolickiej” [Zubkowicz, 2008, s. 146].
*** W dziejach wsi nie brakowało również tragicznych wydarzeń, np. w październiku 1922 r. w bójce od uderzenia szpadlem zginął Sidoruk [„Podlasiak”, 1922, nr 3, s. 6].
*** W wyborach parlamentarnych w 1922 r. w Tucznej oddano 533 głosów, wszystkie na listę narodową (nr 8) [„Podlasiak”, 1922, nr 8 s. 7].
*** Powstanie gminy Tuczna. Do 1927 r. wieś Tuczna była siedzibą gminy Międzyleś. 28 stycznia tr. ośmiu członków Rady Gminy zamieszkujących w Tucznej zaproponowało zmianę nazwy gminy na Tuczna, argumentując to przesłankami historyczno-religijnymi, tj. odtworzeniem skasowanej przez zaborców po powstaniu styczniowym gminy Tuczna (w rzeczywistości taka gmina nigdy nie istniała). Już 5 lutego odbyło się zgromadzenie gminne, na które przybyło jednak tylko 90 osób z 2181 upoważnionych. Dyskutowano na nim o utworzeniu gminy Tuczna i przyłączeniu do niej Bokinki Królewskiej i Dąbrowicy Dużej. W głosowaniu za propozycją padło 180 głosów za i 28 przeciw (w protokole niezgodność liczby obecnych, oddanych głosów i podpisanych!) [APL, SPB, sygn. 225].
*** W 1936 r. w Tucznej powstał Gminny Komitet Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego. W jego skład weszli: przewodniczący Jan Komorowski (sekretarz gminy), sekretarz Zygmunt Kocyk, skarbnik Wincenty Skubiszewski (kierownik poczty), członkowie Jan Denisiuk (p.o. wójta), Józef Kukawski (rolnik), Fabian Zubik (nauczyciel) [APL OR, AGTuczna, sygn. 56].
*** 14 września 1942 w ramach akcji pacyfikacyjnej okupanci niemieccy aresztowali mieszkańców wsi: Antoni Papiński (30 l.), Józef Lipko (50 l.), Franciszek Skulimowski (30 l.), Bronisław Sawicki (30 l.), Rafałek Stanisław (40 l.) i Kazimierz Marek (45 l.). Wszyscy oni zginęli w obozie [„Słowo Podlasia”, 2010, nr 11].
*** W czasie II wojny światowej na terenie wsi pochowano siedem nieznanych osób (cywila, dwóch jeńców radzieckich, czterech żołnierzy niemieckich [APL OR, AGTuczna, sygn. 191].
*** 25 marca 1945 ok. 20-osobowy oddział napadł na posterunek Milicji Obywatelskiej i pojmał 4 milicjantów. Potem rozstrzelano ich niedaleko kościoła a komendanta zabrano z sobą [APL OR, AGTuczna, sygn. 191].
Małe ojczyzny – strefa regionalistów
Współczesność, strategie rozwoju
Punkt 1
Punkt 2
Punkt 3
Samorząd, organizacje
Kościoły i związki religijne
Życie kulturalne
Oświata i szkolnictwo
Sport
Wybitne postacie
Rodziny – pamiątki
Wspomnienia, albumy rodzinne
Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa
Walory turystyczne
Folklor
Miejsca pamięci