Rozbitówka

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa wsi pochodzi od imiesłowu rozbity z sufiksem -ówka [NMP, 2015, t. 11, s. 106]. Bardziej prawdopodobne jest jednak, że nazwa nawiązuje do nazwiska Rozbicki. Szlachta o tym nazwisku, zamieszkiwała, m.in. w pobliskiej Tucznej. Być może któryś z Rozbickich był zarządcą, czy dzierżawcą wsi lub jej części.

Ziemie, na których powstała Rozbitówka, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Rozbitówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Krzywowólka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Rozbitówce m. in. następujących mieszkańców: Jusko Pilipiuk, Michał Jaroszyk, Paweł Michaluk, Demko Omelaniuk, Iwan Szołucha, Petruk Pilipiuk (powroźnik) Semen Riuszko, Mikita Sternik, Stepan Protas, Hordej (gumienny kopytowski), Wasyl Czerko, Oleszko Artemiuk, Hryc Protas, Jakow Szołucha (kowal) [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 6].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Wasyl Denisiuk, Piotr Martyniuk, Kondrat Wakuluk, Wincent Kurpinski, Mielan Semeniuk, Stepan Semeniuk, Iwan Semeniuk, Nikołaj Denisiuk, Iwan Protaś, Iwan Niczyporuk, Chryć Iwaniuk, Mielan Szołucha, Iwan Protaś, Josif Semeniuk, Iwan Szołucha, Roman Mikitiuk, Adam Ostakowicz, Andriej Wakuluk, Roman Juszczuk, Nikołaj Juszczuk, Łukasz Łuciuk, Iwan Kozak, Tieodor Ratkiewicz, Kuźma Szołucha [APL, ZTL, sygn. 86].

Brak jest informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP [NID, AZP obszar 65-90]. W latach 50. i 60. ubiegłego stulecia podczas orki znaleziono kilka monet z XVII-XVIII w. [Opozda 1970, 55].

Po raz pierwszy Rozbitówka pojawia się w źródłach w roku 1642 [ANK, AMCh, sygn. 955, k. 173 nn]. Możliwe jednak, że ma o wiele wcześniejszą metrykę. A. Buczyło wysunął bardzo interesującą i przekonywującą hipotezę, że Rozbitówka to wcześniejsze, wymieniane już w latach 1579 i 1599 Borysowicze [Buczyło, 2020, s. 17–18].

W okresie przedrozbiorowym Rozbitówka była integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich (obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie) należała od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) majątek odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1876 r. odziedziczyły go po niej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz. Po pierwszej wojnie światowej dobra te stały się własnością Państwa Polskiego. [SR BP, sygn. 246, 247].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii pw. św. Mikołaja w Zabłociu w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W 1860 r. we wsi mieszkało 181 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 303]. W 1875 władze carskie zlikwidowały to wyznanie zmuszając unitów do przyjęcia wyznania prawosławnego. W 1904 r. w Rozbitówce zamieszkiwało 264 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 52]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., doliczono się 247 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1919 r. prawosławni z Zabłocia zwrócili się do władz państwowych o otwarcie parafii prawosławnej we wsi [APL, SPB, sygn. 193]. Do parafii należały wsie: Zabłocie, Wólka Zabłocka, Krzywowólka, Rozbitówka, Leniuszki, Zalewsze i Szostaki [APL, SBP, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 162 prawosławnych, czyli 68,3% ówczesnych mieszkańców wsi [Tłomacki, 2003, s. 282]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. Obecnie prawosławni ze wsi należą do parafii w Zabłociu.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafię neounicką w Zabłociu reaktywowano w 1927 r., która objęła m.in. wieś Wólka Zabłocka, Rozbitówka, Leniuszki, Międzyleś, Matiaszówka, Ogrodniki [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416].

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni w latach do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii w Tucznej. Początkowo rzymskimi katolikami byli zamieszkujący we wsi zastawnicy i ich służba. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

W 1928 r. dzieci ze wsi chodziły do szkoły w Międzylesiu [APL, SPB, sygn. 225].

Dość dokładne dane mamy dla roku 1662. Wówczas w juramencie (zaprzysiężeniu) złożonym na potrzeby podatku pogłównego podano, że wieś liczy 67 mieszkańców. Inwentarz z roku 1749 odnotowuje 14 domów, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 70–85 osób [ANK, AMCh, sygn. 968, k. 43; AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 6]. Według wykazu z 1827 r. w Rozbitówce znajdowało się 27 domów gdzie przebywało 175 ludzi [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 144]. W 1863 r. mieszkało tam 175 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi Rozbitówce w 18 budynkach egzystowały 93 osoby, w tym 23 wyznania rzymskokatolickiego i 70 prawosławnego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. we wsi przebywało 219 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi mieszkało 226 [Amtliches, 1943, s. 36], zaś w 2021 r. 77 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Rozbitówki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W roku 1749 odnotowano także dwóch rzemieślników – kowala i powroźnika [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 6]. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w folwarku w Żdanówce, następnie Kopytowie a potem w Wólce Zabłockiej.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Rozbitówce uwłaszczono 18 (24 właścicieli) gospodarstw mających po ok. 24 morgi. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono wygon wspólnotowy (50 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 522 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i płotów oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 86].