Ogrodniki

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa wsi pochodzi od słowa ogrodnik, być może osadzono tam początkowo osadników na ogrodach [NMP, 2009, t. 8, s. 51]. Warto zaznaczyć że w okresie staropolskim określenie „ogrodnik” niekoniecznie odnosiło się do osoby zajmującej się ogrodnictwem. Ogrodnikami/zagrodnikami (łac. hortulanus) nazywano chłopów uprawiających niewielkie działki gruntu, zazwyczaj mniejsze niż ćwierć łana. Synonimiczność terminów ogrodnik i zagrodnik potwierdza osiemnastowieczna praktyka nazewnicza. Nazwa Ogrodniki używana była wówczas zamiennie z Zagrodniki. W dodatku rozróżniane były Ogrodniki/Zagrodniki Małe (Mniejsze) i Duże (Wielkie, Większe). Czasem pojawia się nazwa zbiorcza Ogrodniki/Zagrodniki Oboje. Nazwa w obecnej postaci ustabilizowała się w wieku XIX.

Warto zaznaczyć, że nazwę Ogrodniki/Zagrodniki nosiła także należąca do dóbr kodeńskich osada leżąca niedaleko Dobratycz i Kołpinka (obecnie Kołpin–Ogrodniki w gminie Terespol).

Ziemie, na których powstały Ogrodniki, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Ogrodniki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Tuczna [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Ogrodniki Duże, Ogrodniki Małe i Zdanówka [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX w. w Ogrodnikach posługiwano się m.in. takimi nazwami terenowymi: Dołgij Bagon, Grada, Klin, Krugłyj Bagon, Kudłowo, Pańskie Bagon, Pri Chustkie, Prosieka, Puste, Rokitno, Sinieje Bołoto, starają Prosieka [APL, ZTL, sygn. 73, 74].

Inwentarz z roku 1749 w Ogrodnikach Dużych odnotowuje następujących gospodarzy: Jacko Matysiuk, Iwan Iwaszczuk, Pańko Prudak, Wasyl Swiston, Andrzej Prudak, Wasyl Prudak, Iwan Litwiniuk, Semen Swiston, Tymosz Iwaszczuk, Daniło Litwiniuk. Ogrodniki Małe zamieszkiwali: Chweś Waszczuk, żona Petruka Chwesiuka (wdowa), Hawryło Prystupa, Daniło Chwedoruk [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 18].

W 1864 r. w Ogrodnikach Małych uwłaszczono następujących gospodarzy: Jewtizij Semeniuk, Filip Semeniuk, Daniło Chwiłatiuk, Pawieł Babkiewicz, Semen Jaroszuk, Kościcuk Semeniuk, Nikołaj Klimuk, Wasil Semeniuk, Iwan Chwesiuk [APL, ZTL, sygn. 74]. Z kolei w Ogrodnikach Dużych uwłaszczeni zostali: Josif Matysiuk, Warfłomiej Matysiuk, Talimon Mazuruk, Feliks Szołucha, Iwan Prud, Nikifor Prud, Karp Szołucha, Gawriło Prud, Grigorij Demidiuk, Iwan Panasiuk, Jakow Tymoszuk, Denis Matysiuk, Wawrienty Matysiuk, Iwan Klimuk, Ignat Matysiuk, Iwan Matysiuk, Bartosz Klimuk [APL, ZTL, sygn. 73].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2003 odkryto 8 stanowisk głównie o charakterze śladowym, na których znaleziono fragmenty ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki żelaza (okres rzymski?), a przede wszystkim z czasów późniejszych – wczesnego średniowiecza (w zakresie IX-XII w.) oraz okresu nowożytnego (XVI-XIX w.). Ponadto w kilku przypadkach nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych ułamków ceramiki, także odłupków krzemiennych [NID, AZP obszary: 64-89 i 65-89]. 

Pierwsza wzmianka źródłowa o Ogrodnikach (w brzmieniu Zagrodniki), odnosi się do roku 1642 [ANK, AMCh, sygn. 955, k. 173].

W okresie przedrozbiorowym Ogrodniki były integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich (obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie) należąła od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) fortunę odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1876 r. odziedziczyły go po niej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz [SR BP, sygn. 246, 247]. W 1944 r. liczący 70 ha majątek Zdanówka należący do Juliana Mironowicza został znacjonalizowany.

Poszczególne folwarki dóbr kodeńskich przez setki lat były wydzierżawiane szlachcie. Jedynie w okresie 1843–1864, ich ówczesna właścicielka Elżbieta Krasińska zarządzała nimi jako całością, usuwając wcześniejszych dzierżawców. W Zdanówce w XIX w. dzierżawcami byli m.in.: Jan Gruszecki, Wincenty Wysocki, Władysław Horoch [Onyszczuk, 2016, s. 153, 233, 381].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli oni do parafii pw. św. Michała Archanioła w Kodniu w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W 1875 r. unitów zmuszono do przyjęcia wyznania prawosławnego. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., w Ogrodnikach Małych zamieszkiwało pięciu, w Ogrodnikach Dużych 175 a w Żdanówce 21 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 51 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 283]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. Obecnie prawosławni ze wsi należą do parafii w Międzylesiu.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafię neounicką w Zabłociu reaktywowano w 1927 r., która objęła m.in. wieś Wólka Zabłocka, Rozbitówka, Leniuszki, Międzyleś, Matiaszówka, Ogrodniki [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416]. W 1938 r. we wsi nie było już neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni w latach do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii w Tucznej. Początkowo rzymskimi katolikami byli zamieszkujący we wsi zastawnicy i ich służba. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

W Ogrodnikach Dużych w okresie zaborów działała cerkiewna szkoła parafialna [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1928 r. dzieci chodziły do szkoły w Zdanówce [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. uczęszczało do niej 24 dzieci [Falski, 1933, s. 148].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Ogrodnikach łącznie 14 domów (w tym w Dużych 10 i w Małych 4). Pozwala to szacować ogólną liczbę mieszkańców na około 70–85 osób [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 18]. Według wykazu z 1827 r. w Ogrodnikach [Większych] znajdowało się 13 domów zajmowanych przez 87 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 57]. W 1863 r. mieszkało tam 85 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi Ogrodniki Duże przebywało 166, a we wsi Ogrodniki Małe 99 osób [PKSG za 1887, s. 75]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w Ogrodnikach Małych w 13 budynkach egzystowały 74 osoby wyznania rzymskokatolickiego, a we wsi Ogrodniki Duże w 6 budynkach żyło 30 osób, w tym 22 wyznania rzymskokatolickiego i 8 prawosławnego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. w Ogrodnikach Małych przebywało 116 a w Ogrodnikach Dużych 126 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi mieszkało 329 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Ogrodnikach zameldowanych było 163 mieszkańców [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Ogrodnik Małych i Dużych na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w folwarku w Zdanówce.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Ogrodnikach Małych uwłaszczono siedem gospodarstw, w tym pięć mających po ok. 33 morgi oraz wspólnotowe pastwisko (15 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 225 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i płotów oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 74]. Z kolei w Ogrodnikach Dużych w oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono 11 gospodarstw , będących w posiadaniu 16 gospodarzy. W oparciu tylko o prawo z 1864 r, jedno gospodarstwo i niewielkie pastwisko wspólnotowe (6 mórg). Razem chłopi z tej wsi otrzymali 311 mórg i prawa serwitutowe, takie jak w Ogrodnikach Małych [APL, ZTL, sygn. 73].

*** W czasie II wojny światowej na terenie wsi Ogrodniki Małe pochowano nieznanego jeńca radzieckiego [APL OR, AGTuczna, sygn. 191].

*** 14 września 1942 w ramach akcji pacyfikacyjnej okupanci niemieccy aresztowali Piotra Nazaruka (20 l.), który nie przeżył pobytu w obozie [„Słowo Podlasia”, 2010, nr 11].