Międzyleś, Międzyleś POM

Patrz hasło: Tuczna.

W pierwszej wzmiance o miejscowości jej nazwę zapisano cyrylicą jako Mednyles. Później konsekwentnie występuje w formie Międzylesie. Nazwa w obecnej postaci przyjęła się dopiero w XIX w. Nazwa wsi pochodzi od określenia jej położenia między lasami [NMP, 2007, t. 7, s. 98–99], zaś pierwotna łączy się z bartnictwem.

Ziemie, na których powstał Międzyleś, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazło się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. stała się siedzibą gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. oficjalnie zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. Ta ostania wieś już wcześniej była siedzibą władz gminnych [APL, SPB, sygn. 225]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Międzyleś [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Krzywowólka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Piczowska, Pola, Przeciwsiole, Przywrocie, Rubczaki, Zagumienie i Zaogrodzie [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX w. w Międzylesiu posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Boczeczki, Busieniec, Chuśka, Komarow Prudok, Krulcowo, Nieczuwskaja, Ochota, Ochydnik, Osielnia, Ot Poremba, Plisa, Pod Cegielnią, Poli, Poruby, Pridatki, Priworotje, Progon, Protierieby, Wasilewszczyzna, Za Cegielnią, Zagorodije, Zagumienije, Za Kapliczką, Zaruka i Żurawliniec [APL, ZTL, sygn. 70].

W roku 1599 w Międzylesiu zamieszkiwali m. in. następujący gospodarze: Kuźma (wójt); Iwan i Jowchim Daczewicz; Stas Doleyko; Omelian, Maciej, Marcin Dubiccy; Maciej, Panas, Chwedko Kunczyc; Jacko Krzywko; Jowchim Sierynka; Woytko Siewiel; Apon Nowik; Omelian i Piotr Uniskowicz; Marcin i Paweł Wasilowicz; Paweł Woytkowicz; [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 10v].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje m. in. następujących mieszkańców: Daniło Hryciuk; Stepan Daniluk; Juchim, Wasyl, Sawka Firziuk; Wasyl Fedoruk; Hawryło Fedoruk (wójt); Dmiter, Stepan Steciuk; Semen, Demko, Prokop Jaroszyk; Waśko Ostaszewicz; Waśko Walczuk; Demko Tkacz; Iwan Lewczuk; Choma Mirczuk; Anton, Denis, Lewko, Hryc Wołoszuk; Iliasz Perchuć [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 12–13].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Kuźma Niczyporuk, Karp Walzuk, Andriej Niczyporuk, Stepan Kukawskij, Oksenty Pediuk, Miron Dzaluk, Roman Mikitiuk, Iwan Semeniuk, Marko Kałabun, Jakow Małaszuk, Ustym Ustymowicz, CHwiedor Mielaszuk, Stepan Łucuk, Wawrienty Wołoszuk, Ignat Ustymowicz, Jakow Kratiuk, Ignat Małoszuk, Charasim Semeniuk, Iwan Szołucha, Łukasz Niczyporuk, Ostap Iwanczuk, Wasil Szołucha, Kiriło Kondraczuk, Ignat Samoszuk, Sawko Samoszuk, Anton Filipiuk, Adam Maciejuk, Tadeusz Niescioruk, Iwan Kozak, Ignat Jaroszuk, Iwan Pediuk, Roman Protasiuk, Maksim Szołucha, Josif Wołosiuk, Michaił Stiesiuk, Chwiedor Daniluk, Daniło Stiesiuk, Nikołaj Niedzwiedziuk, Marko Stiefaniuk, Ilja Miciuk, Daniło Szołucha, Andriej Chwiłatiuk, Isak Łuciuk, Iwan Miszejuk, Łukasz Kusznieruk, Iwan Sisoruk, Daniło Tymoszuk, Iwan Dawidiuk, Chryć Kałabun, Kiriło Stiesiuk, Iwan Kałabun, Michaił Kusznieruk, Daniel Niczeporuk, Grzegorz Giewluk, Kuźma Daniluk, Iwan Semeniuk, Mojsiej Misyjuk, Anton Podgajny, Ustym Kozak, Chwiedor Semeniuk [APL, ZTL, sygn. 70].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2003 odkryto 13 stanowisk, głównie o charakterze śladowym, na którym znaleziono fragmenty ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki żelaza (okres rzymski?), a przede wszystkim z czasów późniejszych – średniowiecza wczesnego (XII w.) i późnego (XIV-XV w.) oraz okresu nowożytnego (m.in. XVI-XVIII w.). Ponadto w kilku przypadkach nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych ułamków ceramiki, także odłupków krzemiennych [NID, AZP obszar 64-89]. 

Pierwsza wzmianka źródłowa o Międzylesiu (w brzmieniu Mednyles) odnosi się do roku 1579, choć zapewne wieś powstała nieco wcześniej [Sapiehowie, 1890, s. 333].

W okresie przedrozbiorowym Międzyleś był integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich (obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie), należała od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) dobra te odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1864 r. chłopi ze wsi w wyniku uwłaszczenia stali się właścicielami użytkowanej dotąd ziemi. W 1876 r. dobra kodeńskie odziedziczyły wnuki Zygmunta Krasińskiego (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz [SR BP, sygn. 246, 247]. W 1905 r. majątek Władysławów kupił Józef Antoni Piechowski. Ten w 1914 r. sprzedał go Sewerianowi Andrzejowi Grilicz-Gryzinie. Ten z kolei część majątku sprzedał a w 1930 r. z jego części wydzielono folwark Międzylesie [SR BP, sygn. 345].

Poszczególne folwarki dóbr kodeńskich przez setki lat były wydzierżawiane szlachcie. Jedynie w okresie 1843–1864, ich ówczesna właścicielka Elżbieta Krasińska zarządzała nimi jako całością, usuwając wcześniejszych dzierżawców. W Międzylesiu w XIX w. dzierżawcami byli m.in.: Kazimierz Korycki, Aleksander Józefowicz [Onyszczuk, 2016, s. 233, 238].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Należeli oni w większości do parafii pw. św. Mikołaja w Zabłociu. Mniejsza część mieszkańców wsi należała do parafii w Kodniu. Obydwie leżały w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej do diecezji chełmskiej. W 1875 r. zlikwidowano wyznanie unickie a jego wyznawców zmuszono do przyjęcia prawosławia. W 1906 r. powstała parafia prawosławna w Międzylesiu. Należały do niej wsie: Matiaszówka, Międzylesie, Żuki, Władysławów, Mazanówka i Ogrodniki [APL, KPCH, sygn. 112]. Jej proboszczami byli: Antoni Mogilnickij (1906–1913) i Michaił Kurczanowicz (od 1913) [APL, KPCH, sygn. 111, 112]. W 1860 r. we wsi mieszkało 327 grekokatolików należących do parafii w Zabłociu [APL, CHKGK, sygn. 303]. W 1904 r. w Międzylesiu zamieszkiwało 561 prawosławnych. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się już 808 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej cerkiew w Międzylesiu została zamknięta przez władze polskie. Do 1928 r. pozwalano odbywać w niej tylko nabożeństwa z okazji ważnych uroczystości. We wspomnianym roku otwarto świątynię. W 1929 r. odnowiono parafię prawosławną w Międzylesiu. W jej skład weszły też wsie: Matiaszówka, Ogrodniki i Żuki. Cerkiew zburzono 14 lipca 1938 roku. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 312 prawosławnych, czyli 62,1% ówczesnych mieszkańców wsi [Tłomacki, 2003, s. 282]. Wieś przyłączono do parafii prawosławnej w Zabłociu. Prafię w Międzylesiu wznowiono w 1983 roku [Nieścioruk, 2009].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafię neounicką w Zabłociu reaktywowano w 1927 r., która objęła m.in. wieś Wólka Zabłocka, Rozbitówka, Leniuszki, Międzyleś, Matiaszówka, Ogrodniki [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416]. W 1938 r. we wsi nie było już neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii w Tucznej. Początkowo rzymskimi katolikami byli zamieszkujący we wsi zastawnicy i ich służba [Tłomacki, 2018, s. 160]. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

Rosyjska szkoła ministerialna działała w Międzylesiu [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1928 r. we wsi funkcjonowała dwuklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. uczęszczało do niej 127 dzieci [Falski, 1933, s. 148].

W roku 1599 osiadłych w Międzylesiu było 39 gospodarzy, co pozwala szacować ilość mieszkańców na około 190–230 osób. Dość dokładne dane mamy dla roku 1662.Wówczas w juramencie (zaprzysiężeniu) złożonym na potrzeby podatku pogłównego podano, że wieś liczy 251 mieszkańców. Inwentarz z roku 1749 odnotowuje 37 domów, czyli około 180–220 osób [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 10v; ANK, AMCh, sygn. 968, k. 43; AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 12–13]. Według wykazu z 1827 r. w Międzylesiu znajdowało się 33 domów zamieszkanych przez 206 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 12]. W 1863 r. mieszkały tam 392 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywało 626 osób [PKSG za 1887, s. 68]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 51 budynkach zamieszkiwały 264 osoby, w tym 243 wyznawców prawosławia i 21 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. we wsi egzystowało 607 mieszkańców [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi mieszkało 542 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Międzylesiu zameldowanych było 176 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Międzylesia na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1599 r. wieś liczyła 18 włók osiadłych. Ich użytkownicy ponosić mieli następujące zobowiązania: „z włóki po [groszy] kop 2, za wóz siana gr. 6, stróżowego gr. 6, żyta beczek 2, owsa beczek 2, gęś jedna, kurów dwoje, jajec dwadzieścia” [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 10v].

Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych, którzy odrabiali swoje powinności w miejscowym folwarku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Międzylesiu uwłaszczono 53 gospodarstw (59 właścicieli) mających po ok. 23 morgi. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono kolejne trzy gospodarstwa oraz pastwisko wspólnotowe (207 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 1557 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i płotów oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Właściciele majątku wykupili prawa serwitutowe od chłopów w 1889 r. [APL, ZTL, sygn. 70].

Nieliczni mieszkańcy zajmowali się rzemiosłem. W 1930 r. w gminie pracowali: M. Górski (bednarz); Franciszek Bojarski (właściciel cegielni); J. Mioduszewski (galenteria); S. Kowieski (kołodziej); S. Kryński, A. Lusawa, K. Olszewski (kowale); T. Morgenstern (olejarz); J. Mioduszewski (rzeźnik); J. Czyrski, J. Kryński, J. Mioduszewski (szewcy); J. Zawistowski (ślusarz); W. Mioduszewska (sklep tytoniowy); Morgenstern, W. Mioduszewski (sklepy spożywcze); W. Kikłowicz (młyn motorowy); J. Chwełatiuk, M. Kolasa (młyny wiatraki) i Kasa Spółdzielcza [KAP, 1930, s. 610].

Cerkiew św. Anny w Międzylesiu. Budowla murowana z 1985 r.

Prawosławna Kaplica Zmartwychwstania Pańskiego w Międzylesiu – cmentarna

Cmentarz prawosławny. Powstanie cmentarza prawosławnego łączy się z powstaniem we wsi parafii w 1906 roku. W XIX w. we wsi powstał cmentarz epidemiczny. Obecnie ślad po nim uległ zatarciu.

*** W dawnych wiekach głody i epidemie były codziennością ówczesnych ludzi. Czasami przybierały one tragiczne rozmiary, np. w parafii unickiej Zabłociu w 1855 r. na cholerę zmarło aż 140 osób, a kolejnych 13 pochłonęła ona w 1856 r. Epidemia szczególnie dotknęła wieś Międzylesie [APL, CHKGK, sygn. 156].

*** W czasie II wojny światowej na terenie wsi pochowano dwóch jeńców radzieckich Walentego Hubina i NN [APL OR, AGTuczna, sygn. 191].