Mazanówka

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa wsi pochodzi od imienia Mazan [NMP, 2005, t. 6, s. 560]. Powszechną praktyką było nadawanie przez właścicieli dużych kompleksów dóbr pustych włók lub nowo zakładanych osad w zarząd swoim zaufanym sługom i urzędnikom. Przyjmowały one potem nazwy od ich imion czy przydomków. Podobnie zapewne uczynił Aleksander Proński.

Ziemie, na których powstała Mazanówka, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., wieś znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Huszcza [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Mazanówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Mazanówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Tuczna [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Pod Czarnym Lasem, Sad i Sieliszcze [https://eteryt.stat.gov.pl/]. We wsi w przeszłości posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Kolanka, Łysa Góra, Ośnice, Rudy, Sieliszcze, Wilczy Dół i Wójtowe [Pińczuk, Kuszneruk, 2000, s. 276].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Filip Miciuk, Josafat Miciuk, Jakim Miciuk, Pawieł Kociuk, Michaił Ustymowicz, Nazar Borodyj, Melan Pawluczuk, Osip Borodyjuk, Osip Kaminskij, Piotr Miciuk, Jakim Radkiewicz, Andriej Jarinkiewicz, Pawiweł Miciuk, Osip Borodyj, Iwan Daniluk, Iwan Onocki, Kiriłło Puczka, Piotr Pawluczuk, Maciej Ustymowicz, Mojsiej Kaminskij i Paweł Pawluczuk [APL, ZTL, sygn. 68].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2008 odkryto 4 stanowiska o charakterze śladowym, a być może i pozostałości po siedliskach, na którym znaleziono fragmenty ceramiki naczyniowej z wczesnego średniowiecza (XII w.) oraz okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.). Ponadto w dwóch przypadkach nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych ułamków ceramiki, także odłupka krzemiennego [NID, AZP obszar 65-89].

Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z 1580 r., gdy Aleksander Proński zastawił na trzy lata Mazanówkę (a także Kościeniewicze i Wólkę Kościeniewicką) Janowi Świderskiemu za 1000 kop groszy litewskich [patrz: Kościeniewicze – Pierwsza wzmianka o osadzie] [Gmina Piszczac, 2018, s. 69]

Mazanówka była integralną częścią dóbr Kościeniewicze [patrz: Kościeniewicze – Właściciele] [Gmina Piszczac, 2018, s. 69–70]. Ich wspólne drogi rozeszły się w połowie XVIII w. W roku 1753 ówczesny, mocno zadłużony, właściciel dóbr kościeniewickich Jozafat Rusiecki postanowił sprzedać Mazanówkę. Nabył ją od Rusieckiego wojewoda brzeski Karol Sapieha, właściciel pobliskich dóbr wisznickich. Nowy nabytek okazał się dość kłopotliwy, bowiem swoje pretensje do różnych sum na Mazanówce zaczęli zgłaszać m. in. Tarkowscy, Młoccy, Tęgoborscy, Wyganowscy [LBN, f. 103, teka 547, cz. 2, s. 395–396]. Od 1774 r. do 1836 r. dobra były odciążone znacznymi zapisami (posesji tradycyjnej) na rzecz Antoniego i Ignacego Woroszyłów i ich sukcesorów [APL OR, HBP, sygn. 221]. W roku 1790 właścicielami Mazanówki byli Sieniutowie (Lachowiccy) [ANK, ZZG, sygn. 649, k. 3v]. W 1804 r. Aleksander Sieniuta Lachowicki sprzedał Mazanówkę Janowi i Antoninie z Hryniewieckich Izdebskim. Ich spadkobiercami zostały wnuczki, córki syna Jana Michała i Anny Mańkowskiej – Zofia Ludomiła (potem po mężu Józefie Romualdzie Kużelewska) i Antonina Joanna (potem po mężu Horochowa). Po śmierci Zofii (zm. 1853, l. 19), właścicielem jej części majątku w 1858 r. został jej syn Józef Kużelewski. W 1861 r. właścicielką całego majątku została Zofia Horochowa. W 1870 r. sprzedała ona ten majątek (oprócz nomenklatur Hrud i Nowiny oraz gruntów Sieliszcze). Nabywcami byli: Franciszek i Józefa Domańscy, Fabian Rozwadowski, Michał i Karolina Zalescy, Maciej Brzozowski, Franciszek Domański, Jan Gruchowski, Franciszek Wysokiński, Wojciech Grochowski, Tomasz Faltus, Wojciech i Tekla Grabowscy, Jan i Julianna Izdebscy, Marcin Kurowski, Jan Skwierczyński, Michał Ustymowicz, Grzegorz Miciuk, Józef Miciuk, Filip Miciuk, Piotr Miciuk, Paweł Kociuk, Paweł Pawluczuk, Joachim Radkiewicz, Michał Szypeluk, Hawryło Daniluk, Piotr Kurowski, Stanisław Kurowski, Ignacy Hołownia, Antoni Czarnocki, Antoni Piwoni, Andrzej Piwoni, Piotr Piwoni, Paweł Piwoni, Jan Czarnocki, Aleksander Jarocki, Feliks Jarocki i Józef Jarocki. W późniejszych latach doszło do licznych zmian własnościowych [APL OR, HBP, sygn. 221].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Należeli oni od 1670 r. do parafii greckokatolickiej w odległych Kościeniewiczach, a od 1906 r. do prawosławnej parafii w Międzylesiu w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W 1875 r. rząd carski zmusił unitów do przejścia na prawosławie. Dlatego w 1904 r. w Mazanówce zamieszkiwało 205 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 52]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się tylko czterech prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1938 r. wieś była zamieszkiwana wyłącznie przez ludność rzymskokatolicką [APL, SPB, sygn. 487].

Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej w Huszczy. W Mazanówce istnieje podległa jej kaplica.

W 1928 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. działała we wsi dwuklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 76 dzieci [Falski, 1933, s. 148].

Według wykazu z 1827 r. w Mazanówce znajdowało się 33 domów zamieszkanych przez 206 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 12]. W 1863 r. przebywały tam 142 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 321 osób [PKSG za 1887, s. 66]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 69 budynkach egzystowało 337 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. we wsi mieszkało 427 osób [APL, SPB, sygn. 225], zaś 1943 r. 433 [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Mazanówce zameldowanych było 119 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Mazanówki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w miejscowym folwarku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Mazanówce uwłaszczono 12 gospodarstw mających po ok. 22 morgi. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedno pełne gospodarstwo i dziewięć placów w większości z ogrodami. Razem chłopi otrzymali na własność 296 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Gospodarzom (13) serwitut leśny pozwalał na otrzymywanie z zarośli dworskich w okresie letnim po wozie opału tygodniowo oraz zimą zbieraniny z lasu, którą mogli wywozić na sankach ręcznych lub wynosić. Potem sprecyzowano, że mogli wchodzić do lasu raz w tygodniu. W sumie mieli oni prawo jedynie do 8 wozów opału rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Właściciele dóbr wykupili te prawa w 1899 r. [APL, ZTL, sygn. 68].

Część osób podejmowała się innych zawodów. W 1937 r. zlikwidowano firmę „Feliks Nowak”, Mazanówka. Handel spożywczy wyrobami tytoniowymi [„Monitor Polski”, 1937, nr 3, s. 8].

*** 25 lub 26 maja 1863 r. oddział „księdza Stasiukiewicza z Janowa Podlaskiego (ok. 350 osób) został zaskoczony na postoju pod Mazanówką przez kolumnę rosyjską mjr. Antuszewicza (Antoszewicza) (600 piechurów, 200 ułanów i kozaków, 4 działa). Doszło do krótkiej walki, po której powstańcy wycofali się w kierunku Bugu. Rannych zostało kilku lub kilkudziesięciu Rosjan (od 3 do 84). Powstańcy stracili kilkunastu lub kilkudziesięciu (30) zabitych, 30 zostało rannych, a 17 dostało się do niewoli. W ręce Rosjan trafiły powstańcze tabory” [Dmowski, 2013, s. 103].

*** 14 września 1942 w ramach akcji pacyfikacyjnej okupanci niemieccy aresztowali mieszkańców wsi: Tadeusza Bandzarzewskiego (31 l.) i Jana Samoluka (30 l.) [„Słowo Podlasia”, 2010, nr 11].

*** 21 grudnia 1943 r. partyzanci ostrzelali patrol niemiecki. Zastrzelono wówczas dwie osoby: niemieckiego żandarma Kruga i ukraińskiego strażnika z Trawnik Babijczuka. Złapanemu polskiemu policjantowi Bondarukowi udało się uciec. Ranny został inny żandarm Grab. Następnego dnia okupanci przeprowadzili akcję odwetową we wsi. W jej trakcie rozstrzelano Zygmunta Łochowskiego, Emiliana Kozieradzkiego i Stefana Suszyńskiego oraz spalono m.in. 6 domów. Potem rozstrzelano też Dominikę Radkiewicz [Materiały autora; Romanowicz, 2011, s. 172].

*** W czasie II wojny światowej na terenie wsi pochowano 14 nieznanych osób [APL OR, AGTuczna, sygn. 191].