Matiaszówka

Patrz hasło: Tuczna.

Pierwotna nazwa wsi to Matiaszowa Wola. Wersja Matyjaszówka, Matiaszówka utrwaliła się na przełomie XVI/ XVII wieku. Nazwa wsi pochodzi od imienia Matiasz [NMP, 2005, t. 6, s. 557]. Paweł i Mikołaj Sapiehowie często nadawali puste włóki lub nowo zakładane we włości kodeńskiej osady w zarząd swoim zaufanym sługom i urzędnikom. Przyjmowały one potem nazwy od ich imion czy przydomków. Tak zapewne było w wypadku Matiaszówki. Inwentarz dóbr kodeńskich z r. 1599 odnotowuje, że trzyma ją Matys Kiersnowski sługa śp. Mikołaja Sapiehy („sługa nieboszczykowski”) [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 10].

Ziemie, na których powstała Matiaszówka, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Matiaszówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Krzywowólka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Pieńki, Zadroże i Zawolskie [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX w. posługiwano się nazwami terenowymi: Jabłonka, Moszczonne, Nowinki [APL, ZTL, sygn. 67].

W roku 1599 w Matiaszówce zamieszkiwali m. in. następujący gospodarze: Waśko Chrycowicz; Radko Waplowicz; Stecz Wołoszyn; Iliasz Olesowicz; Kucz Strzecz; Michno, Dymitr, Ostapko, Osyp, Iwan Radczyce; Oleszko Falkowicz; Jarmosz Aczewicz; Prokop Knyż; Choma i Iwan Kurianowicze; Iwaszko Dymitrowicz; Jarmosz, Dymitr, Pańko, Hrydz Wojszyńce; Pasko, Piotr i Andrzej Orysowicze; Hordej i Jacko Wakulicz [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 10].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Matiaszówce następujących mieszkańców: Harasim Kozaczuk (wójt); Demko i Les Kondraciuk, Iwan i Wasyl Kowalowie; Hweś i Semen Patyjuk; Semen Chwedoruk; Daniło Piłat; Prokop Sawościan [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 8].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Iwan Litwiniuk, Iwan Denysiuk, Semen Juszczuk, Tomasz Sawczuk, Mikita Wołoszuk, Paweł Lesiuk, Trochim Marczuk, Dymitr Kondraczuk, Andriej Semeniuk, Iwan Żukowski, Trochim Semeniuk, Stepan Walczuk, Iwan Chajdaszuk, Tadeusz Sawczuk, Paweł Denysiuk, Stepan Chwiłatiuk (II), Wasil Protaś, Fiedor Tarasiuk, Jakow Niescieruk, Osip Mielaszczuk, Wasil Martyniuk, Chweodor Klimuk, Trochim Niescieruk, Prokop Chwesiuk, Dymitr Kowalczuk, Iwana Chwiłatiuk, Paweł Kusznieruk, Dyonizy Sawczuk, Chweodor Sawczuk, Chweodor Dzaluk, Demid Litwiniuk, Michaił Rapczuk, Nikołaj Rapczuk, Michaił Kobylewski, Karp Kamiński, Leontij Jakubowicz ziz Warfłomiej Maraszczuk [APL, ZTL, sygn. 67].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2008 odkryto stanowisko o charakterze śladowym, na którym znaleziono fragmenty ceramiki naczyniowej z XIV-XV w. [NID, AZP obszary: 65-89 i 66-89].

Pierwsza wzmianka źródłowa o Matiaszówce (w brzmieniu Matiaszowa Wola) odnosi się do roku 1579, choć zapewne wieś powstała nieco wcześniej [Sapiehowie, 1890, s. 333].

W okresie przedrozbiorowym Matiaszówka była integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich (obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie) należała od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) majątek odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopów, użytkowana wcześniej przez nich ziemia stała się ich własnością. W 1876 r. fortunę odziedziczyły po niej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz. Po pierwszej wojnie światowej dobra te stały się własnością Państwa Polskiego [SR BP, sygn. 246, 247].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii pw. św. Mikołaja w Zabłociu, a od 1906 r. do parafii pw. św. Anny w Międzylesiu.

W 1860 r. we wsi mieszkało 251 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 303]. W 1875 r. władze carskie zlikwidowały to wyznanie, zmuszając unitów do przejścia na prawosławie. Dlatego w 1904 r. w Matiaszówce zamieszkiwało 367 prawosławnych. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi i folwarku doliczono się 464 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W 1919 r. prawosławni z Zabłocia zwrócili się do władz państwowych o otwarcie parafii prawosławnej we wsi [APL, SPB, sygn. 193]. Formalnie wikariuszami przy zabłockiej parafii byli księża zarządzający parafiami nieetatowymi: Mikołaj Kość (Międzylesie) [APL, SBP, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego 275 prawosławnych, czyli 63% ogółu mieszkańców wsi [Tłomacki, 2003, s. 282]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. Obecnie prawosławni ze wsi należą do parafii w Międzylesiu.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafię neounicką w Zabłociu reaktywowano w 1927 r., która objęła m.in. wieś Wólka Zabłocka, Rozbitówka, Leniuszki, Międzyleś, Matiaszówka, Ogrodniki [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416]. W 1938 r. we wsi było tylko czterech neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni w latach do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii w Tucznej. Początkowo rzymskimi katolikami byli zamieszkujący we wsi zastawnicy i ich służba. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło tylko 10 osób [Tłomacki, 2018, s. 160]. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

W 1928 r. dzieci ze wsi chodziły do szkoły w Międzylesiu [APL, SPB, sygn. 225].

W roku 1599 osiadłych w Matiaszówce było 24 gospodarzy, co pozwala szacować ilość mieszkańców na około 120–150 osób. Dość dokładne dane mamy dla roku 1662. Wówczas w juramencie (zaprzysiężeniu) złożonym na potrzeby podatku pogłównego podano, że wieś liczy 150 osób oraz „osób szlacheckich dwie, mianowicie pan Zakrzewski z żoną”. Inwentarz z roku 1749 odnotowuje jedynie 11 domów, czyli około 55–70 mieszkańców [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 10; ANK, AMCh, sygn. 968, k. 43; AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 8]. Według wykazu z 1827 r. w Matiaszówce znajdowało się 33 domów zajmowanych przez 223 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 11]. W 1863 r. mieszkało tam 269 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi doliczono się 417 osób [PKSG za 1887, s. 68]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 43 budynkach odnotowano 233 osoby, w tym 131 wyznania prawosławnego, 59 greckokatolickiego, 36 rzymskokatolickiego i 7 ewangelickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. we wsi mieszkało 422 osoby [APL, SPB, sygn. 225] a w 1943 r. 447 [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Matiaszówce zameldowanych było 140 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Matiaszówki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1599 r. wieś liczyła 14 włók osiadłych. Ich użytkownicy ponosić mieli następujące zobowiązania: „z włóki po [groszy] kop 2, za wóz siana gr. 6, stróżowego gr. 6, żyta beczek 2, owsa beczek 2, gęś jedna, kurów dwoje, jajec dwadzieścia” [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 10].

Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Matiaszówce uwłaszczono 36 gospodarstw (38 właścicieli) mających po 25 mórg. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono dwa ogrody, pastwisko wspólnotowe oraz inne ziemie (76 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 933 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i ogrodzeń oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy, pozwalający im wypasać na gruncie dworskim bydło [APL, ZTL, sygn. 67].

*** W dawnych wiekach głody i epidemie były codziennością ówczesnych ludzi. Czasami przybierały one tragiczne rozmiary, np. w parafii unickiej Zabłociu w 1855 r. na cholerę zmarło aż 140 osób, a kolejnych 13 pochłonęła ona w 1856 r. [APL, CHKGK, sygn. 156].