Leniuszki

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa wsi pochodzi od imienia Lenoch lub lnu [NMP, 2005, t. 6, s. 56]. Bardziej prawdopodobna wydaje się to pierwsze wyjaśnienie. Paweł i Mikołaj Sapiehowie często nadawali puste włóki lub nowo zakładane we włości kodeńskiej osady w zarząd swoim zaufanym sługom i urzędnikom. Przyjmowały one potem nazwy od ich imion, czy przydomków. Tak zapewne było także w przypadku Leniuszek. W pierwszej wzmiance o miejscowości jej nazwę zapisano cyrylicą jako Lenoszczcki. Od schyłku XVI w. konsekwentnie występuje jako Leniuszki.

Ziemie, na których powstały Leniuszki, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., osada znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. w wieś weszła w skład gminy Zabłocie [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Leniuszki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Zabłocie [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W XIX w. posługiwano się nazwami terenowymi: Bołotce, Bułytce, Dubrowa, Dzerdżejewszczizna, Gołowy, Kliny, Kładbiszcze, Koziełowka, Liesok, Łancugi, Łuchtynie, Ogorody, Pieriednie, Pod Koziełek, Pod Ochożeju, Podpinieczwie, Pridatki, Protreby, Pulka, Riewień, Sklepy, Somozina, Szłomiejki, Wiazany, Zadnie, Zaogorodami, Zaruka Bolszaja i Żydowska [APL, ZTL, sygn. 56].

W roku 1599 w Leniuszkach zamieszkiwali m. in. następujący gospodarze: Kondrat Babicz, Daniło Łazuka, Pawluk, Jędrzejowicz, Jowchim, Oleszko, Artym, Krzysztof, Karp, Iwan, Demid, Daniło, Jacko, Symko [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 11v].

Inwentarz z roku 1757 odnotowuje w Leniuszkach następujących mieszkańców: Omelan Merecki; Michał Onyszczuk; Oleszko Onyszczuk, Jaśko Wawryszuk, Michał Wawryszuk, Harasym Mikitiuk, Jakow Chwesiuk, Hryc Pawluk, Paweł Andrejuk, Panas Andrejuk, Demko Szymański [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1695/2, s. 12].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Iwan Marieckij, Maksim Bobkiewicz, Nikifor Ignatiuk, Taras Jaszczuk, Maciej Marieckij, Semen Tymoszuk, Jakow Czeberkus, Josif Kosciuczuk, Dawid Jaszczuk, Panas Jaszczuk, Andriej Krukowskij, Martyn Litwiniuk, Grigorij Kościuczuk, Jewdokim Daniluk, Teodozy Mariecki, Adam Tarczuk, Gabryiel Radko, Filip Parszko, Michaił Antoniuk, Michaił Radko, Semen Kozickij, Piotr Romaniuk, Prokop Romaniuk [APL, ZTL, sygn. 56].

Brak jest informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP [NID, AZP obszar 64-90].

Pierwsza wzmianka źródłowa o Leniuszkach (w brzmieniu Lenoszczcki) odnosi się do roku 1579, choć zapewne wieś powstała nieco wcześniej [Sapiehowie, 1890, s. 333].

W okresie przedrozbiorowym Leniuszki były integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich, obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu (miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie), należałyod 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1876 r. dobra te odziedziczyły jej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. nabyła je Helena Kogan, ale w 1903 r. sprzedała je Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz. Po pierwszej wojnie światowej majątek stal się własnością Państwa Polskiego [SR BP, sygn. 246, 247].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli oni do parafii pw. św. Michała Archanioła w Kodniu. W latach 1621–1626 przeniesiono wieś do parafii Ducha Świętego w Kodniu. W końcu XVIII w. wróciła do pierwotnej parafii. Wspomniane parafie znajdowały się w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W 1875 r kościół unicki został zlikwidowany a jego wiernych zmuszono do przejścia na prawosławie. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 251 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1919 r. prawosławni z Zabłocia zwrócili się do władz państwowych o otwarcie parafii prawosławnej we wsi [APL, SPB, sygn. 193]. Do parafii należały wsie: Zabłocie, Wólka Zabłocka, Krzywowólka, Rozbitówka, Leniuszki, Zalewsze i Szostaki [APL, SBP, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego 150 prawosławnych, czyli 84,3% ogółu mieszkańców wsi [Tłomacki, 2003, s. 282]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. Obecnie prawosławni ze wsi należą do parafii w Zabłociu.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafię neounicką w Zabłociu reaktywowano w 1927 r., która objęła m.in. wieś Wólka Zabłocka, Rozbitówka, Leniuszki, Międzyleś, Matiaszówka, Ogrodniki [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416]. W 1938 r. we wsi nie było już neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni w latach do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii w Tucznej. Początkowo rzymskimi katolikami byli zamieszkujący we wsi zastawnicy i ich służba. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło 10 osób [Tłomacki, 2018, s. 160]. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

W roku 1599 osiadłych w Leniuszkach było 15 gospodarzy, co pozwala szacować ilość mieszkańców na około 75–90 osób. Inwentarz z roku 1757 odnotowuje jedynie 11 domów, czyli około 55–70 mieszkańców [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 11v; AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1695/2, s. 12]. Według wykazu z 1827 r. w Leniuszkach znajdowało się 22 domów zamieszkanych przez 157 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 262]. W 1863 r. przebywało tam 165 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 251 osób [PKSG za 1887, s. 61]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 30 budynkach egzystowały 123 osoby, w tym 116 wyznawców prawosławia i 7 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 5]. W 1928 r. we wsi mieszkały 253 osoby [APL, SPB, sygn. 225] a w 1943 r. 212 [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Leniuszkach odnotowano 56 mieszkańców [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Leniuszek na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1599 r. wieś liczyła 6 ¾ włók osiadłych (oraz 5 ½ włók pustych). Ich użytkownicy ponosić mieli następujące zobowiązania: „z włóki po [groszy] kop 2, za wóz siana gr. 6, stróżowego gr. 6, żyta beczek 2, owsa beczek 2, gęś 1, kurów dwoje, jajec dwadzieścia” [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 11v].

Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w folwarku w Zdanówce.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Leniuszkach uwłaszczono 21 gospodarstw (24 właścicieli) mających po ok. 28 mórg, ziemię wspólnotową oraz nieużytki (206 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 852 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i płotów oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 56].

Cmentarz prawosławny. Pierwsza informacja w dokumentach o jego istnieniu pochodzi z 1900 roku. Utworzono go, gdyż zaczynało wówczas brakować miejsca na cmentarzu parafialnym w Kodniu [APL, KPCH, sygn. 96]. Obecnie znajduje się na jego terenie kaplica prawosławna Świętych Niewiast Niosących Wonności.