Kalichowszczyzna

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa wsi pochodzi od imienia Kalich [NMP, 2001, t. 4, s. 258]. Paweł i Mikołaj Sapiehowie często nadawali puste włóki lub nowo zakładane we włości kodeńskiej osady w zarząd swoim zaufanym sługom i urzędnikom. Przyjmowały one potem nazwy od ich imion czy przydomków. Tak zapewne było także w przypadku Kalichowszyzny. W roku 1599 Mikołaj Pawłowicz Sapieha wśród różnych donacji, zapisał kościołowi kodeńskiemu także „grunt Kalichowski…w tych miedzach i granicach, jako przed tym tam będący poddany mój Kalych trzymał i używał” [Walicki, 1720, s. 88].

Ziemie, na których powstała Kalichowszczyzna, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 osada leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Okczyn (!) [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kalichowszczyzna [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Mazanówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Tuczna [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W roku 1615 w kontekście rozgraniczenia Kalichowszczyzny i Lipinek wymieniono uroczyszcza Wierzchy i Kopiszcze oraz błota Smolane Bołoto [ANK, AMCh, sygn. 955, k. 46–47].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Nikita Maksimiuk, Antonij Bożik, Iwan Bożik, Osip Bożik, Aleksandr Guleckij, Wikientij Tymoszuk i Nikołaj Tymoszuk [APL, ZTL, sygn. 37].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2008 odkryto 5 stanowisk o charakterze śladowym, na którym znaleziono wyłącznie fragmenty ceramiki naczyniowej, w jednym przypadku pochodzące z wczesnego średniowiecza (XI-XII w.), pozostałych chronologia nie jest znana [NID, AZP obszar 65-89].

Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z roku 1599. Powstała ona zapewne niewiele wcześniej, bowiem nie jest wymieniona w dziale między synami Pawła Sapiehy z roku 1579 [Walicki, 1720, s. 88; Sapiehowie, 1890, s. 333].

W okresie przedrozbiorowym Kalichowszczyzna była integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. W roku 1599 Mikołaj Pawłowicz Sapieha przeznaczył ją na potrzeby kościoła kodeńskiego [Walicki, 1720, s. 88]. Odtąd właścicielem Kalichowszczyzny była parafia rzymskokatolicka w Kodniu. W 1864 r. część ziemi otrzymali na własność uwłaszczani wtedy chłopi. Pozostający w posiadaniu Kościoła majątek folwarczny (127 mórg) i lasy (104 morgi) w 1866 r. został przejęty przez rosyjskie władze państwowe. W 1872 r. został on sprzedany na licytacji majorowi baronowi Fiodorowi Morgensternowi za 3015 rb. Ten jednak przeniesiony z Królestwa Polskiego nie interesował się majątkiem, nie założył księgi hipotecznej, ani nie opłacał podatków. W tym czasie folwark dzierżawili Abram Rozenfeld i Szlama Grzebmacher. W 1880 r. Morgenstern sprzedał majątek Iwanowi Rowińskiemu z Wisznic, który z kolei w 1881 r. odsprzedał go Iwanowi Starosielcowi, proboszczowi parafii prawosławnej w Żeszczynce. Ten już w 1885 r. sprzedał go, bez zezwolenia właściwych władz, Michaiłowi Szepelukowi z Żuków. W 1894 r. właścicielami majątku Kalichowszczyzna byli: Gawrił i Paweł Daniluki, Paweł Kociuk, Joachim Rackiewicz, Mojsiej Kamieński, Pietr Maciuk, Osip Borodyjuk, Trofim Borodyjuk, Feliks Maciuk, Paweł Ludwiciuk, Grigorij Maciuk, Paweł Kuszneruk, Stepan Szepeluk i Iwan Gaawriluk. Formalności dokonano dopiero w latach 1894–1895, gdy Zarząd Dóbr Państwowych zaczął żądać od Starosielca założenia księgi hipotecznej [APR, ZDP, sygn. 13785, 21887].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli oni do parafii pw. św. Michała Archanioła w Kodniu, a potem do parafii w Żeszczynce. W latach 1621–1626 przeniesiono ją do parafii Ducha Świętego w Kodniu. Parafia zaliczała się do diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej do diecezji chełmskiej. W 1875 r. władze carskie wymusily na grekokatolikach przejście na prawosławie. W 1904 r. w Kalichowszczyźnie zamieszkiwało 46 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 986]. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 47 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 1003]. W 1938 r. wieś była zamieszkiwana wyłącznie przez ludność rzymskokatolicką [APL, SPB, sygn. 487].

Obecnie katolicy obrządku łacińskiego ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej w Żeszczynce.

We wsi nigdy nie istniała szkoła. W 1928 r. dzieci chodziły do szkoły w Żukach [APL, SPB, sygn. 225].

W 1863 r. mieszkało tam 39 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywało 68 osób [PKSG za 1887, s. 45]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 10 budynkach zamieszkiwało 49 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3], w 1928 r. 74 [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi odnotowano 83 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Kalichowszczyźnie zameldowanych było 50 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kalichowszczyzny na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w folwarku w Okczynie. W 1873 r. w folwarku znajdowały się drewniane budynki: dom, stodoła, obora i karczma [APR, ZDP, sygn. 13785].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Kalichowszczyźnie uwłaszczono 6 gospodarstw mających po ok. 21–22 morgi. W oparciu o prawo z 1865 roku uwłaszczono jedno niewielkie gospodarstwo oraz ziemię wspólnotową, w tym 18 mórg za prawa serwitutowe. Razem chłopi otrzymali na własność 226 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 37].

Pomnik. Postawiony w 2018 r. z okazji 100 rocznicy odzyskania Niepodległości przez Polskę.