Dąbrowica Duża

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa w dzisiejszym brzmieniu utrwaliła się w XIX/XX w. Wcześniej dość konsekwentnie używano przymiotnika Wielka (Większa). Nazwa wsi pochodzi od słowa dąbrowica, lub białoruskiego dubrowica, oznaczających las dębowy [NMP, 1997, t. 2, s. 292].

Ziemie, na których powstała Dąbrowica Duża, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Tuż po zawarciu unii lubelskiej, w roku 1569, m. in. Dąbrowica Duża na krótko znalazła się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii Eustachego Wołłowicza starosty brzeskiego i wohyńskiego, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należała także Dąbrowica Duża) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wieś należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Piszczac [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Dąbrowica Duża [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Dąbrowica Duża [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Tuczna [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Dubrowskie, Dworszczyzna, Podpyzele i Wołczycha [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Rewizja starostwa brzeskiego z 1566 roku wymienia w Dąbrowicy Wielkiej m. in. następujących mieszkańców: Wakuła i Kutko Jeskowicz; Jarmosz i Sidor Kliszewicz; Olichwier Kutkowicz; Iwan Komar; Sergiej Syczowiec; Hac Bajczyc; Fedko Pupowicz; Maksym Onoszkowicz; Stepan Laskowski; Błaszczycha (wdowa); Jakowicha (wdowa); Makar Bajczyc (wójt) [DMAMJ, s. 366].

W inwentarzu z roku 1687 jako właściciele domów w Dąbrowicy Wielkiej odnotowani są m.in: Iwan Hromik, Jacko Hromik, Waśko Andreszyk, Parafian Karpienia, Filip Chromik, Kuryło Przystupa, Maksym Łukianiuk, Filip Łukian, Melian Szewko, Chwes Serheik, Hryc Serheik, Iwan Serheik, Iwan Krulik, Rutko Kowal, Waśko Łopatik, Sacharko Kusnierz, Chwiedko Czernik, Hawryło Sawczuk, Hryc Burcik, Michałko Czernik, Demko Czernik, Waśko Steciuk, Stepan Steciuk, Filip Matosik, Andrzej Karpienia, Sawko Popudik [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1679, s. 12–15].

W 1810 r. gospodarstwa w Dąbrowicy Dużej [Wielkiej] posiadali: Lewko Prokopiuk, Bartosz Harasimiuk, Franko Stopka, Gmiter Prokopiuk, Petro Chaponiuk, Sidor Ruciuk, Niczypor Harasimiuk, Naum Miszczuk, Iwan Parafiniuk, Jakownik, Tymusz Parafiniuk, Jewdóch Kukawski, Choma Lewczuk, Wawrysz Pilipiuk, Oleksiej Romaniuk, Osyp Kukolski, Chwedor Baykowski, Antoni Parafiniuk, Iwan Nescioruk, Paweł Nescioruk, Lewko Nescioruk, Stepan Szewczuk, Iliasz Czernik, Konrat Pilipiuk, Wasyl Harasimiuk, Daniło Moczulski, Adam Kukawski, Michał Harasimiuk, Roman Baykowski, Pawlicha, Szawczycha, Barbara, Hryć Sacharuk, Pilip Baykowski, Iliasz Czernik, Michał Czernik, Iwan Harasimiuk i Dawid Harasimiuk [APR, ZDP, sygn. 13008].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1999 odkryto 4 stanowiska. Za najstarsze znalezisko uznano wiórek krzemienny stanowiący ślad osadniczy z mezolitu (brak afiliacji kulturowej). Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono ślad osadniczy z przełomu średniowiecza i nowożytności. W miejscu obecnej zabudowy zaobserwowano ułamki naczyń datowane na XVIII-XX w. Ponadto z kilku stanowisk nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych wytworów krzemiennych i ułamków naczyń [NID, AZP obszary: 63-89 i 64-89].

Około połowy XVI w. istniała jedna wieś o nazwie Dąbrowica (Dubrowica). Wzmianki o niej odnoszą się m.in. do roku 1549 (1543?) oraz 1552 [AGAD, Metryka Litewska – transkrypcje, sygn. 213, s. 650–654]. Podział Dąbrowicy na Wielką (Dużą) i Małą nastąpił przed 1561 r. [Gmina Piszczac, 2018, s. 53].

Dąbrowica Duża (Wielka) należała do dóbr królewskich (hospodarskich). W ramach starostwa brzeskiego, wchodziła w skład tzw. włości piszczackiej i wójtostwa dąbrowickiego [Por. DMAMJ, s. 363–368]. Po roku 1589, kiedy dobra monarsze w województwie brzeskim przekształcono w tzw. ekonomie i podzielono na klucze, należała do klucza kijowieckiego, zaś od lat 70. XVIII w. do klucza trojanowskiego [szerzej patrz: Kijowiec – Właściciele; Trojanów – Właściciele]. W 1759 r. doszło do podziału majątku Dąbrowica Wielka. Wówczas to król August III Wettin nadał 8 włók ziemi, porucznikowi Samuelowi Cymbajewiczowi (Tatarowi) część wsi Dąbrowica Wielka [Gmina Piszczac, 2018, s. 87–88]. W domenie królewskiej pozostało zaś 16 włók. Od tego momentu przez prawie sto lat obydwie części miały różnych właścicieli. Dobra królewskie (nazywane w XIX w. „Dąbrowica Wielka A”) były przez lata dzierżawione. W 1794 r. król Stanisław August Poniatowski nadał klucz trojanowski (Bokinka Królewska, Choroszczynka, Dąbrowica Wieka i Połoski), niezgodnie z obowiązującym prawem, w dożywotnie posiadanie dla Jana Hornowskiego [APR, ZDP, sygn. 21763]. Nadania tego nie zaakceptowały zaborcze władze austriackie, które w 1803 r. wydzierżawiły go na sześć lat Józefowi Dunowskiemu. W tym czasie, 21 marca 1809 r. władze austriackie sprzedały te dobra narodowe. Klucz trojanowski na publicznej licytacji kupił Samuel Tupalski [APR, ZDP, sygn. 13008]. W nieznanych okolicznościach ich część, czyli Dąbrowica Wielka znalazła się w rękach Adama Moczulskiego. Ten w 1819 r. sprzedał ją Michałowi Kłopotowskiemu, który w 1825 przekazał ją Józefowi Mańkowskiemu [Ochmański, 2006, s. 22]. W 1832 r. Mańkowscy sprzedali Edwardowi Koryckiemu nowo założoną wieś Mańkowice. Po czterech latach wróciła ona jednak do Mańkowskich [Ochmański, 2006, s. 22–23]. Tymczasem dobra „Dąbrowica Wielka B” będące wcześniej w posiadaniu Cymbajewicza w 1803 r. na publicznej licytacji nabył Jan Sobolewski [APL OR, HBP, sygn. 655]. W 1805 r. sprzedał on swoją część Dąbrowicy Wielkiej Pawłowi i Mariannie Sławińskim. Po śmierci Pawła i jego syna Kazimierza, wdowa po Pawle – Marianna w 1820 r. oddała dobra w dzierżawę na siedem lat Joannie i Stanisławowi Rochalewskim. W 1822 roku te dobra stały się własnością Karoliny ze Sławińskich Jabłuszewskiej. Później sprzedała one część majątku chłopom. W 1826 r. gospodarstwa kupili Kurniło Parchwianiuk i Sylwester Niczyporuk. W kolejnym roku, cztery włóki nabyli Józef i Zofia Mańkowscy. W 1835 właściciele ci zostali wywłaszczeni, a całość dóbr kupił Józef Mańkowski, za jedyne 8000 złotych polskich. W tym samym roku po śmierci Zofii – współwłaścicielki części „A”, jej część przeszła na własność dzieci Erazma, Elżbiety po mężu Wyrzykowskiej, Marianny po mężu Izdebskiej i dzieci ich zmarłej siostry Bogumiły – Józefa i Kazimiery Koryckich [Ochmański, 2006, s. 22–23]. W 1837 r. Józef Mańkowski dobra Dąbrowica Wielka sprzedał synowi Erazmowi [APL OR, HBP, sygn. 11]. W kolejnych latach, do 1840 r., odkupił on części należące do rodzeństwa. Po śmierci Erazma w 1845 r. dobra na mocy testamentu odziedziczyła Ignacja żona zmarłego [Ochmański, 2006, s. 23]. Kolejnym właścicielem dóbr w 1854 r. został Andrzej Ruttie [APL OR, HBP, sygn. 11]. W 1864 r. (ukaz uwłaszczeniowy) ziemia znajdująca się w użytkowaniu chłopów stała się ich własnością. Andrzej Ruttie rozpoczął wyprzedaż dóbr. W 1864 r. odsprzedaje cześć nabytych dóbr Mikołajowi Czapskiemu, Janowi Ługowskiemu, Jakubowi Łojewskiemu, Jakimowi Niedźwiedziowi i Łukaszowi Łukijaniukowi. W 1868 r. 3 morgi kupił Chaim Modrzewski. W 1870 r. pozostałą cześć dóbr w Dąbrowicy Wielkiej Andrzej Ruttie sprzedaje Janowi Ruttie, który następnie już następnego dnia zbył 10 włók chłopom: Paweł Zabłocki, Ludwik Prokopiuk, Kornił Lewczuk, Łukasz Czernik, Klim Prokopiuk, Tymosz Medwied, Dawid Czernik, Iwan Harasimiuk, Jurko Kukawski, Iwan Kukawski, Antoni Skolimowski, Semen Harasimiuk, Stefan Parafiniuk, Nieścior Kukawski, Andrzej Łuciuk, Taras Scheń, Michał Kukawski, Kalistrat Kukawski i Mikołaj Harasimiuk [Ochmański, 2006, s. 29–30]. W kolejnym roku sprzedał on kolejne części, które kupili Jakub Łojewski, Łukasz Łukjaniuk, Lewko Prokopiuk i Jakim Miedwied. W 1874 r. Jan Ruttie sprzedał swoją część Krzyżanowskiemu. W kolejnych latach doszło do wielu zmian własnościowych [APL OR, HBP, sygn. 242a].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Od 1680 r. należeli ono do parafii greckokatolickiej w Połoskach w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej.

W 1904 r. w Dąbrowicy Dużej zamieszkiwało 374 prawosławnych. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 371 [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii w Zahorowie [APL, SPB, sygn. 477]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946 część prawosławnych z Dąbrowicy Dużej (2 osoby) wyjechała do BSRR. Z kolei w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 93 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 269, 280]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony.

W 1938 r. we wsi żyli neounici [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej do niej. W okresie II Rzeczypospolitej należeli do parafii w Połoskach [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

Na przełomie XIX i XX wieku w Dąbrowicy Dużej działała rosyjska szkoła ministerialna [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1928 r. we wsi nie było szkoły powszechnej [APL, SPB, sygn. 225].

Inwentarz z roku 1687 odnotowuje w Dąbrowicy Dużej (Wielkiej) 31 dymów, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 155–185 osób [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1679, s. 12–15]. W inwentarzu z roku 1792 wymieniono 32 gospodarzy, czyli około 160–190 mieszkańców [LVIA, f. 11, sygn. 1474, k. 54v–55]. Według wykazu z 1827 r. w Dąbrowicy Dużej znajdowało się 47 domów zamieszkanych przez 313 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 91]. W 1863 r. przebywało tam 256 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 48 budynkach zamieszkiwało 226 osób, w tym 209 rzymskich katolików, 4 wyznawców prawosławia i 13 grekokatolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. we wsi mieszkało 310 osób [APL, SPB, sygn. 225], a w 1943 r. 506 [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Dąbrowicy Dużej zameldowane były 263 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Dąbrowicy Dużej na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W roku 1566 do wsi należało 30 włók „gruntu średniego” (w tym jedna, wójtowska wolna). Mieszkańcy zobowiązani byli do zapłaty czynszu w wysokości 12 groszy z włóki. Pozostałe obciążenia i powinności takie m. in. jak tzw. tłoki, gwałty, konieczność dostarczenia owsa, żyta, gęsi, kur, jaj, itp., można było zamienić na dodatkowe opłaty. Po przeliczeniu na pieniądze wszystkich zobowiązań, całkowity czynsz wynosił 97 groszy z włóki. Całkowity roczny dochód ze wsi wynosił nieco ponad 47 kop groszy [DMAMJ, s. 366]. W inwentarzu z roku 1687 Dąbrowicę Wielką określono jako „wieś ciągłą”. Jej mieszkańcy zobowiązani byli do płacenia czynszu w wysokości 9 groszy od włóki „ciągłej” i 18 groszy od włóki „przyjemnej” oraz po jednej beczce żyta i owsa. Pozostałe powinności mieszkańców wsi scharakteryzowano następująco: „Robota onych z każdej włóki ciągłej zimie i latem w tydzień od wschodu do zachodu słońca, robiąc z czym każą, po dni cztery mają zarabiać, a podczas żniwa i sprzątania siana, trzy gwałty zarobić powinni, zostawując tylko po jednemu w domu dla ognia. Na stróży tygodniowe do dworu, według dawnego zwyczaju, kolejno wychodzić mają, na której gdy kto będzie, od roboty wolnym być ma. Podwody wielkie za mil 24 raz w rok ze dwóch włók odprawować mają. A w małe podwody, jako to do wożenia zboża ku przystani i na inne potrzeby dworne, według potrzeby jeździć powinien. Do grobli i oprawowania mostów, według dawnych zwyczajów wychodzić mają” [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1679, s. 15–16]. W roku 1739 działała w Dąbrowicy karczma „nowa, z dwoma wjazdami […] słomą kryta”. Przy niej lustratorzy odnotowali także browar ze słodownią oraz niewielki chlew [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1684, s. 20]. Istnienie dość okazałej karczmy „wjezdnej” potwierdzono także w roku 1792. Lustratorzy odnotowali wówczas przy niej także m. in. browar, słodownię, dwa chlewy i studnię [LVIA, f. 11, sygn. 1474, k. 55].

Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Według danych z 1810 r. każdy gospodarz posiadający grunt „siedzibny” odrabiał dwa dni tygodniowo przez cały rok pańszczyzny pieszej lub sprzężajnej. Dodatkowo latem musiał odbyć cztery dni tzw. gwałtu, czyli wyjścia do pracy na polu dworskim wszystkich ludzi z gospodarstwa, poza jedną pozostawioną do pilnowania go. Ponadto obowiązywała ich tzw. stróżowszczyzna – w wymiarze pięciu dni tygodniowo, dodatkowych 14 dni pracy szarwarkowej (6 dni w okresie między 1 kwietnia a 30 czerwca i 8 dni w okresie od 1 listopada do 1 marca), sześć dni daremszczyzny lub wyprzędzenia 2 funtów grubych albo funta średnich talek. Obowiązywał ich dzień pracy trwający od wschodu do zachodu słońca. W sumie gospodarza obowiązywało 128 dni pańszczyzny w roku. Poza nimi chłopi musieli sprawować trzy razy w roku stróżę nocną w dworze. Wnosili również do dworu czynsz pieniężny [APR, ZDP, sygn. 13008].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Dąbrowicy Wielkiej uwłaszczono 39 gospodarstw (52 właścicieli) mających od 7 do 28 mórg. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono dwóch właścicieli ogrodów, jednego placu i wspólny las (16 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 878 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie opału, poprzez wyrąbywanie krzaków naprzeciwko swoich nadziałów w uroczysku Sieleckie. Chłopi korzystali także z prawa połowu ryb w miejscowej rzeczce. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy, pozwalający im wypasać własne bydło razem z dworskim [APL, ZTL, sygn. 12].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne. W Dąbrowicy Dużej są kapliczki przydrożne: przy skrzyżowaniu dróg do Tucznej i do Choroszczynki z początku XX w. oraz druga z pierwszej połowy XX wieku.